اخبار فرش

تاملی بر صنعت رو به احتضار قالیبافی سنتی در استان کرمانشاه

کرمانشاه - هفته نامه غرب چاپ کرمانشاه در شماره جدید گزارشی را در خصوص وضعیت فرش دستبافت استان به قلم محسن یاری منتشر کرده است.


متن کامل این گزارش بدین شرح است : مردمان استان کرمانشاه در کنار کارهای کشاورزی به دامداری نیز می پردازند به نحوی که پشم بهاره تولیدی دامداران این منطقه در تمام کشور معروف است.

همچنین وجود صنایع دستی نیز از جمله قالیبافی، گلیم بافی، گیوه دوزی، موج بافی (معروف به رختخواب پیچ) و نمد مالی نیز، قسمتی از درآمد روستاییان است و معمولا اوقات فراغت زنان روستایی را در بر می گیرد.

* قالیبافی در استان کرمانشاه

از جمله مناطقی که در استان کرمانشاه در زمینه قالیبافی دچار تحول و تغییرات اساسی شده، قسمت های شرقی و شمال شرقی کرمانشاه است، این مناطق شامل شهرستان های سنقر، کنگاور، دهستان های صحنه، دینور و بیستون است.

این تحولات و تغییرات، ناشی از همسایگان شرقی و شمال شرقی کرمانشاه از جمله همدان، ملایر، تویسرکان، بیجار و قروه است.

به خاطر وجود بافنده های ماهر و بافت های مرغوب، بازرگانان و دلالان قالی به این مناطق گرایش یافته و کار خود را در مناطق شرق وشمال شرقی - که کار کشاورزی گاهی دچار رکود و کسادی می گردد - گسترش و بسط داده اند.

در استان کرمانشاه، دار قالیبافی داری است عمودی یا ایستاده و نقوش به کمک گره ترکی (متقارن) بر قالی نقش می بندد. شیوه ی و نحوه بافت، دو پودی است؛ به این شکل که پس از کشیدن پود ضخیم یک رج گره بافته می شود و در انتها پود نازک را عبور می دهند.

با توجه به کوهستانی بودن منطقه و وجود سرمای سخت، از قالی به عنوان زیرانداز گرم که دارای پرزهای بلند و اصطلاحاً پرگوشت است استفاده می کنند، این قالی ها از پشم خود منطقه تامین می گردد؛ ولی امروزه به واسطه ی افزایش روند تولید و کمبود پشم خاص منطقه، از پشم کارخانه ای نیز استفاده می گردد.

* نقش فرش و نقش پذیری در قالی های کرمانشاه

در فرهنگ قالیبافی کرمانشاه، لفظ و واژه ی «گل» به معنی نقش به کار برده می شود؛ چنانچه در گل اکبرآباد و...منظور از گل، نقشه ی کلی قالی است، همچنین ریزه گل به معنی خرده نقش های قالی است؛ اما این دو واژه، (گل و ریزه گل) در مواردی به معنی یک نقش یا خرده نقش معین هم می آیند.

این نقوش و طرح ها، کاری ابداعی از افراد بومی منطقه است واز تنوع و ویژگی خاص خود برخوردار است، به نحوی که در مناطق دیگر، نمونه ی آنها را نمی توان یافت.

نقش (بازوبندی) که در بعضی از روستاهای سنقر (شیرین شکر)هم نامیده می شود، جزء نقوشی است که هنوز بازار خاص خود را حفظ کرده است، نقشه های متداول منطقه، از چندین نقش شناخته شده تشکیل یافته که عبارتند از:دارگل، بازوبندی، سماوری، عبداللهی، اکبرآباد، حسین آباد، کیونانی (که بازرگانان و دلالان به نام های خانم آباد و تخت جمشیدی می شناسند) این نقوش، در برگیرنده ی بعضی خرده نقش می باشد که به تعدادی از آنها اشاره می کنیم:

پنجه، حوض، ماسی (ماهی)، ملوچک (گنجشک)، چراغ، ماه، خرس، قلاب، چکش، بازو (وردنه)، شمامه (دستنبو)، لاک پشت، گوشواره، چهار چشم، ریزه گل، بازوبند، دارگل، بال، نان، ماه، شال، آفتابه، یقدان(صندوق و یخدان)،سماور، مسجد، پنجره، گل مروارید، گل زنگوله، گل جقه، پنجه گربه، مینی و پرچم.

در این منطقه علاوه بر نقوش اختصاصی، از نقوش غیربومی دیگر که به مناطق دیگر تعلق دارد نیز استفاده می گردد که معمولاً به خاستگاه اولیه شان مشهورند، تعدادی از آنها عبارتند از:

1- نقشه اشبن (اشبند) که یکی از روستاهای نهاوند است.

2- نقشه جوزان مربوط به منطقه ملایر.

3- نقشه برچلو مربوط به منطقه اراک.

4- ماهی در هم، که خاستگاه اصلی آن کردستان است؛ ولی در اراک و همدان نیز بافته می شود.

5- نقش ماهی که بومی بیجار که از شهرت خاصی برخوردار است.

6- شکارگاه.

* ابعاد بافت در منطقه

قطع بافته های تولیدی در منطقه معمولاً 1.5*3 ذرع و2*3 ذرع و 1*1.25 ذرع (معروف به پنج چارکی ) و کناره به اندازه 1*5 ذرع بافته می شود که با توجه به درخواست بازار ابعاد دیگری نیز وجود دارد که بیشترین رواج مربوط به اندازه پشتی است.

در منطقه غرب استان کرمانشاه، به دلیل وجود شرایط آب و هوایی و وجود کشاورزی بهتر، قالیبافی از رشد کمتری بهره برده است و چون در منطقه عشایری برخلاف قالی برای بافت گلیم به پشم و نیز مهارت کمتری نیاز دارند، به هنر و صنعت گلیم بافی توجه بیشتری شده است.

اما صنعت فرش بافی در استان کرمانشاه با آن همه قدمت و ذوق هنری، چند سالی است آن حال و هوای سابق را ندارد. فراموشی نقشه های کرمانشاه و روی آوردن بافندگان به طرح و نقشه های تبریز و کاشان، جایگزینی تابلو فرش به جای فرش و عدم بازاریابی مناسب سبب شده، بازار فرش آن شادابی و رونق گذشته را نداشته باشد.

در همین رابطه نصرت الها سپهر، معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در گفت و گوی اختصاصی با هفته نامه ی غرب گفت: فرش کرمانشاه دارای طرح و رنگ و بافت خاصی است و می توان ادعا کرد شناسنامه ویژه خود را دارد؛ بخصوص در فرش منطقه سنقروکلیایی که در نوع خود بی نظیر است.

یکی از ویژگی های مهم فرش این است که در چند فصل مختلف، بافت آن ادامه پیدا نکند، به همین دلیل در مناطق سردسیر استان، مثل سنقروکلیایی و کنگاور، چون مردم در فصل سرما کمتر می توانستند بیرون بیایند، به بافت فرش روی می آوردند و به جز خلق آثار و طرح های زیبا، به اقتصاد خانواده هم کمک می کردند.

وی افزود: بافت فرش در روحیه ی مردم و گذران امور آنها، تاثیر زیادی داشته است و به لحاظ عرفانی و روحی و روانی هم بافت فرش قابل تامل بوده است؛ زیرا بافت فرش و رنگ های متنوع آن، موجب تعالی روح و روان بافنده می شده است.

نکته قابل توجه اینکه ملزومات بافت فرش، به نوعی آهنگین و موسیقیایی بوده و خانم ها علاوه بر کار در خانه، اقدام به بافت فرش می کردند و این روحیه ی کار و تلاش را، به سایر اعضا خانواده منتقل می کردند.

جالب است بدانید، بافندگان فرش انسان های بسیار آرامی بودند و این روحیه را به سایرین نیز انتقال می دادند، خلق طرح های بسیار زیبا مثل حسین آباد، دو گل و ... از همین روحیه ی خوب آنها در منطقه سنقروکلیایی شکل می گیرد.

این روحیه آرام مردم سنقر، امروز هم در آنها وجود دارد، البته به غیر از فرش منطقه سنقر که دارای شهرت بوده، پشم منطقه ی سنجابی به خاطر شرایط محیطی و آب و هوای مناسب، یکی از بهترین پشم های ایران است؛ اما متاسفانه طی سال های گذشته، پشم بی کیفیت را وراد صنعت فرش بافی کردند و در نتیجه خود فرش از کیفیت افتاد.

سپهر در ادامه گفت: در خیلی از کتاب های تاریخی به فرش های ایران اشاره شده که زینت بخش کاخ های زیبا بوده است. اولین فرش کره زمین هم، متعلق به ایرانیان است و امروز چینی ها از روی نقش و طرح ایرانی فرش می بافند؛ ولی کیفیت فرش ما را ندارد و باعث تهدید جایگاه ما در عرصه بین الملل شده است.

ما نباید بگذاریم فرش دستباف کرمانشاه بخصوص در منطقه سنقروکلیایی، با آن همه قدمت از بین برود، البته بافت فرش در سایر شهرهای استان مثل اسلام آباد و گیلانغرب وجود داشته؛ اما چون سنقر سردترین شهر استان به حساب می آید و مردمش فرصت بیشتری برای فرش بافی داشته اند، فرش این منطقه در طرح و نقشه متفاوت است و شهرت بیشتری دارد.

معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی افزود: تقریبا سه دهه پیش، فرش های کاشان و تبریز وارد کرمانشاه شد. متاسفانه بافندگان به بافت این فرش ها روی آوردند و از طرح و نقشه های بومی دور شوند، در حال حاضر بیشتر بافندگان به بافت تابلو فرش - که متقاضی بیشتری دارد و بازار آن هم مناسب تر است - روی آورده اند.

دیگر در خانه ها کمتر دار قالی بر پا می شود و به نوعی تابلوفرش بر خود فرش غلبه کرده است، البته ما در مقوله فرش دستباف، دانش نگهداری نداریم مخصوصا در فرش ابریشم، چون شستن فرش های دستباف با فرش های دیگر متفاوت است. سپهر افزود: فرش در مقوله ی حوزه کاری صنایع دستی قرار ندارد؛ اما آمادگی داریم هر کمکی برای احیا این صنعت و هنر لازم باشد، انجام دهیم.

متاسفانه ما برای تولیدات خود بازاریابی نکرده ایم، شناسنامه ی فرش کرمانشاه مشخص است؛ اما به معرفی و بازاریابی مناسب نیاز دارد.

تاجران و بازرگانان ما باید در زمینه فرش کرمانشاه و بازاریابی آن، بیشتر کار کنند، در نمایشگاه های فرش استان، فرش های شهرهای تبریز و کاشان از خود کرمانشاه بیشتر است.

ما باید افراد عالم، آگاه و محقق را وارد صنعت فرش کنیم و از مواد با کیفیت و مناسب بیشتر استفاده کنیم، هرچند توسعه ی آپارتمان نشینی باعث کمتر شدن تعداد بافندگان شده؛ اما ما باید هنر و تاریخ این سرزمین را حفظ کنیم.

ما باید اقتصاد فرش را، بر پایه ی اصول خاص فرهنگی خودمان دنبال کنیم، نباید بگذرایم سنت و گذشته مان از بین برود. باید خلا دانش مان را در زمینه ی بازاریابی و صادرات فرش، پر کنیم.

محمود فیضی، رییس اتحادیه بافندگان و فروشندگان فرش نیز در گفت و گو با غرب گفت: متاسفانه ما در بافت فرش، آن مقام و جایگاه گذشته را نداریم، نقشه و طرح های کرمانشاه که همان طرح های کلیایی است، از دور خارج شده و بافندگان ما بیشتر نقشه های تبریز و کاشان را می بافند؛ زیرا نقشه های قدیم کرمانشاه، دیگر مورد پسند بازار داخلی و خارجی نیست و باید این نقشه های قدیمی را با نیاز جدید تلفیق کرد تا بازار رونق بگیرد.

وی افزود: ما طرح هایی را برای تغییر ارائه دادیم که اگر اعمال شود، صنعت فرش دستباف کرمانشاه دوباره احیا می شود، ما طراح ها را دعوت کردیم تا پل ارتباطی بین طراح، بافنده و تجار باشیم، در این رابطه سازمان صنعت و معدن و تجارت، به عنوان متولی امر فرش همکاری خوبی داشته است.

فیضی در ادامه گفت: مردم کمتر فرش های طرح قدیم را می خرند؛ مگر آنکه آن طرح خیلی نفیس باشد؛ مثل فرش سید عبدالهی که قیمت آن خیلی بالاست، ما در زمینه بازاریابی و تنوع خوب کار نکرده ایم، کرمانشاه باید نیاز بازار را پیدا کند.

وی اضافه کرد: ما هنرمندان خوبی داریم که باید حمایت شوند و در این راه، با توجه به رشد آپارتمان نشینی، توسعه ی کارگاه های قالیبافی بهترین راه است؛ چون در این کارگاه ها بافت فرش زیرنظر متخصصین و با دقت بیشتری انجام می شود.

وی گفت: البته ما طرحی داریم، کسانی که بیمه هستند به اجبار باید به بافت فرش زیرپایی روی بیاورند و این را در کمیته فرش هم مصوب کردیم.

فیضی اظهار کرد: معتقدم تابلو فرش برای کرمانشاه خوب نیست؛ زیرا کرمانشاه قدمتی دیرینه دارد تابلو فرش متعلق به تبریز است، کرمانشاه باید فرش خود را که دارای قدمت است، ببافد و بفروشد.

وی در پایان گفت: ما حدود 11هزار بافنده دستباف و تابلو فرش داریم که در صورت حمایت های بیشتر، می توانند به رشد و اعتلای فرش دستباف کرمانشاه کمک کنند.

خبرگزاری ایرنا

منبع :