نواحی و مناطق قالی بافی

فرشهای پرزدار بلوچ وهمسايگان آنها (بخش چهارم)

((قبيله ای تركمن والگوهای ثانويه)) باعث تعجب است كه نمونه های هشت وجهی مارگل سالور درشمال خراسان تا منطقه قائن در دو طرف مرزايران وافغانستان رواج دارد.

اين هشت وجهی ها دارای قسمتهای مركزی ويژه ای هستند كه اغلب ريشه تركمني دارند. گلها ونمادهای تكه دراين قسمت از خراسان بسيار كمياب هستند. ليكن تقريباً درجنوب قائن زياد بكار می روند. ودرآنجا بطور دقيقي در كمال شگفتي مجدداً توليد می شوند. فقط ابعاد هشت وجهی به شكل دايره مانندی تغيير می نمايد واين تغيير همچنين دراغلب ماری گل ديده می شود.

گروه نسبتاً زيادی از بافندگان اطراف شهر زابل ازاين نمونه استفاده می كنند وازنماد تكه كه بيشتر دربين تكه های مروديده مي شود نيزبعنوان طرح ثانويه استفاده می نمايند كه همانا قورباغه گل می باشد. از ديگر گلهای ثانويه سنتی كه بوسيله بافندگان بلوچ منطقه زابل بكار می رود نيز می توان از آخال تكه، يموت وگل قاشقی رانامبرد .تلفيق اين نقوش بصورت خيلی زياد در بين قاليچه های بلوچی زابل ديده می شود.

ولي در هيچ كجاي منطقه شمال خراسان پيدا نمي شود . طرح قورباغه گل مي تواند بعنوان يك طرح اوليه در زمينه فرش ديده شود(شكل 10). طرح تكه گل نيز می تواند بعنوان طرح اوليه بر روی فرشها ديده شود، طرح ثانويه ای كه مي تواند جانشين گلدان گل كوچكي باش دكه درآن يك شبدر سه برگ از وسط دوساقه در دو طرف آن بالا آمده است .(شكل 2 ) واين موتيف كه تركمنی نيست در روی قاليچه های بلوچی زابل با طرحهای ديگر يافت می شود وصفت مشخصه آن منطقه است. (شكل 21 را ببينيد).

نمونه های ديگر هم طرحهای تلفيقی قورباغه گل وگلداني را دركنار هم نشان می دهد. اغلب حاشيه های بزرگ وكوچك طرحهائي از ريشه تركمن دارند. چهار گوشهايي كه سالور وتكه آن را به عنوان طرح زمينه بكار می برند درحواشي بزرگ وكوچك كاربرددارد. در برخی قاليچه ها گلها بصورت سه رديف عمودی مرتب شده اندكه هر رديف دارای هفت يا نه گل مي باشد . سنت وروش تكه بوضوح نشان می دهد. درشيوه رنگبندي تكه رنگها كمترنمود دارند استفاده از رنگهای رقيق درزمينه ، سايه های پرتقالی سبز وطلائی درحاشيه ها ودرگلهای ثانويه ، همگی از ويژگيهای ((تكه های ز ابل )) می باشد. اين تركيب رنگها توليدات آنها را از دستبافته هاي مددخانی بلوچ متمايز می كند كه اين طايفه درحومه نهبندان دركناره شرقي كوير لوت جنوبي درسال 1950 زندگي مي كردند. اين بلوچ ها تكه كل وقورباغه گل راخيلي خوب وزيبا مي بافند ، ولی اغلب بدون ((گلدان)) وبارنگهای تركمن بالاخص با رنگ زمينه قرمز بافته می شودولی اثري از رنگ سبز زابلی درآن ديده نمي شود.

سبز زابل ( zabol ) .( شكل 11) . تاثيرtekke تاثيرات نقوش تكه را ميتوان درحواشی ودرقاليهای پرزدار بلوچ مددخانی مشاهده نمود.

Fig II . mahdad – khani balouch , nehbandan , tekke

           Tribal gul and secondary gul ( chemche ) , c.1925

نوارهاي جناغی در انتهاي بافت بكار گرفته می شو دكه هرگز بيش از دو رديف عمودی گل دراين طرحهاديده نمی شود ودرهررديف چهار يا شش گل بيشتر متداول نمی با شد.

            تاثيرتكه از سيستان بطرف شرق كمتر می شودواين هنوز دريك قاليچه توليدی بلوچ در سال 1930 آشكار كه بافنده آن از بلوچهائی كه درشهر افغانی شيندد((shindad)) (سبزوار) درسال 1955 به حالت چادرنشيني زندگی می نمودندمی باشد(شكل 12) كاملاً آشكار است.

Fig 12 . balouch , west afghanistan , deformed tekke gul , c.1930

همچنين تكه گل گاهگاهی در جاهايی از خراسان مركزی وشمالي ديده می شود. اما فقط يك گروه كوچكی از بافندگان درناحيه چشمه گل مجدداً بطرز دقيقي تكه گل را توليد نمودند چشمه گل يك روستاي كوهپايه اي دركناره شمالی جلگه جام می باشدكه با تربت شيخ جام فاصله چندانی ندارد. اين بافندگان كه در چادرهای تيپ بلوچی زندگی می كنند به ريشه ومنشاء بلوچی خود يقين نداشته هرچند هرگونه ارتباط با تركمن ها ويا همسايگان تيموری را تكذيب می نمايند. آنها دستبافته های خود را با ساختار بلوچی بافته اند ولی درضمن طرحهای تكه رابا تمام جزئيات ديگرش مثلاً در حاشيه ها بكار برده اند. همچنين درقاليچه های جانمازی با حالت محراب بصورت خطوط افقی دربالا بكار می رود. جالب اينجاست كه حتی تكه های فرسوده وخسارت ديده قديمی حتی به قيمتهای بسيار گزاف هم فروش نيست نمونه ديگر تركمنی كه بوسيله اين بافندگان بكار می رود متعاقباً مورد بحث قرارخواهدگرفت.

گل تكه جدا از هم وكم وبيش درميان رحيم خاني درنزديكي شهر سرخس همچنين پيدا وهمينطور درميان بلوچ اطراف تربت حيدريه ودرميان طائفه های بهلوری ) bah’luriدر جلگه خواف پيدا مي شود درضمن اين گروهها نسخ بدل ماری گل رابكار می برند(شكل 13).

بنظر می رسد كه ماری گل در اين ناحيه از خراسان از اهميت بيشتری برخوردار می باشد ، زيرا حتی تكه گل بوسيله يك شكل هشت وجهی تغيير می يابد كه اين شكل از ماری گل بدون اشتباهی گرفته شده است. همچنين نمونه های كشميری گاهگاهی دراين ناحيه دربين گلهای عشايری يا گلهایی ثانويه ديگر بكار می رود.( شكل 4 را ملاحظه كنيد)

Figure 13 . baluch , djulageh rokh , salor turreted gul , 1905

نمونه های مختلف ماری گل توسط اقوام ذيل بصورت قاليچه بافته شده اند:

زيستگاه نژاد نام تيره يا طايفه
ناحيه سرخس بلوچ رحيم خانی
جلگه خواف بلوچ سيدمحمدخانی (سالارخانی)
جلگه خواف بلوچ قرائي
جلگه خواف تيموری مريداری
جلگه خواف عرب عرب زاده
جلگه باخرز - بهلوری
جلگه باخرز بلوچ حسن زائی
جلگه رخ تيموری پرنوری
غرب مركزی افغانستان بلوچ اسم ناشناخته
جلگه رخ بلوچ اسم ناشناخته
ناحيه قائن(بيدخت) - اسم ناشناخته

حفاظ های مركزی درگلهای اصلی احتمالاً مختص هر گروه يا طائفه است. در جاهائی دورديف گلهادرعرض زمينه وجوددارد كه طرحهای واقع در دو رديف بين آنها احتمالاً مخصوص گروهی از بافندگان می باشد مثلاً قاليچه های بلوچ قرائی. آين پلكان عرضی نه تنها در گلهای قالی بلكه همچنين درنمونه های قاليچه های كشميری توليد می نمايند. جزئيات تزئيات پلكان عرضی اين امكان را بوجودمی آورند كه بافندگان منحصر به فرد را متمايز می سازند. حاشيه های اصلی وكوچكتر( جزئی) همچنين به شناخت گروه بافندگان كمك می كند، وطرحهای حاشيه بنظرمی رسد كه هميشه بصورت تلفيقی درزمينه گوناگون قرارگرفته وبافته می شود.

نوشته:دتریچ وگنر
ترجمه:بهاره برهانی
كنترل:عبدا...احراری

ترجمه متن: Pile Rugs of The Baluch and Their Neighbors

منبع :