نواحی و مناطق قالی بافی

فرشهای پرزدار بلوچ وهمسايگان آنها (بخش پنجم)

گلهای عشايری ارساری هرگز بوسيله بلوچها توليد نشدند والبته از كلكسيون (مجموعه) نمونه هايشان هم محونشده اند، مثلاً درميان بلوچ افغانی اين طرح ديده می شود.

ليكن گلهای شمال هرات يا (tauk ) درقاليچه های بلوچی يافت می شوند. واين مطلب به تماس ها وارتباطات با تركمنهای شاباشی اشاره می كند كه آنها از ريشه (كودری) chaudori هستند.(شكل 14)

Figure 14 . balouch , N.M afghanistan , “ tauk noshka” gul of the tshub torkomans , c.1910

بين نيشابور ومشهد ودرجلگه جام دستبافته هايی بافته می شودكه گلهای سالور وتكه بصورت عرضی قرار گرفته كه نهايتاً طرح بصور مشبك درميايد.اين طرح ونقشه در قاليچه های كوچك تركمنی وكيف های قاليچه ای بكار می رفت. اين طرح شبكه ای سخت مورد علاقه بافندگان روستای چشمه گل نيز می باشد. اين موتيف همچنين در قاليچه هاي چند زمينه ای (قابی وخشتی) متداول می باشد.كه سه يا چهار زمينه به ترتيب يكی در زير ديگری قرار می گيرند.(شكل 15)

درقطعات قديمی تر بلوچ طرح كشميری را فقط در يك رديف عمودی تكرار نمود. بعدها يعنی ا زدهه های اول اين قرن موتيف دردورديف يا بيشتر توليد می شده وبا طرح مشبك ونمايش طبيعی تر ماهی اصلاً بصورت طولی درآمده است وخيلی سفت ومحكم بافته شده است.( شكل 19 و20 را می بينيد).

درمناطق تحت مطالعه ، گروه بلوچ زير((كشميری ))رابعنوان نمونه سنتی بكار می برند:

نام تيره يا طايفه زيستگاه ويژگي طرح كشميری
اصغرزائی قلعه نو، دره باخرز طرح سبك كشميری
بلوچ قرائی تربت حيدريه وخواف بعضي اوقات طرح چند گوشه بجای لوزی درمركز
گرگ علی دره خواف طرح مشبك كشميری
حسن زايی دره باخرز كشميري ومارگل مشبك
حسن زائی قلعه دره باخرز سرهاي ماهی افقی كه بصورتی ك سر قلمداد می شود
خدادادخانی حسين آباد- دره خواف شبيه به شماره 5
سيدمحمدخانی باغ ( bakhshi)بخشی ، كوه خيبر طرح كلاسيك (دسته بندی ومنظم شده)
سالارخانی الجك ، دره باخرز طرح كلاسيك ((ماهی بالدار))
عبدل سرخس كاشمر، اناباد، كوه خواب شبيه به شماره 5 – قسمتی هم شبيه به شماره 2

بيش از هشت نوع قديمی تر هم از طرح كشميری پيدا شده اما خندان نزديك به قاليچه های بلوچ نبودند . درميان بافندگان نه چندان چادرنشين كه سعی می كردند بلوچ به حساب نيايند، طرح كشميری بشرح ذيل پيدا شده است:

نام تيره زيستگاه نام طايفه
نام ناشناس اطراف غوريان، غرب افغانستان طائفه بهلوری
ايلخاني فرح آباد - hadgiaead تيموري
خوشابی دارويز، كوه باخرز طائفه بهلوری
مغول زاده علي آباد ، سنگان بالا، دره خواف  
مريداری عباس آباد پايين – دره خواف تيموری
نورزائی جنوب شيندد- غرب افغانستان طائفه بهلوری
پر بوزی مراباباد، دره باخرز تيموری
سوربوزی قاسم آباد. دره خواف طائفه مريداری
سلجوقی خوش خاك- دره خواف تيموری
نام ناشناس اطراف دره شهر نوباخرز تيموری

ودوطائفه زير گروه تيموری قابل شناسايی نبودند.

Figure 21 . khoshabi – bah’luri , djulghe khaf , “keshmiri” variant.

Figure 22 . sarbuzi – timuri , djulghe khaf , “keshmiri” variant , c.1920

طرحهای خوشابی وسوربوزی بعنوان الگوی كشميری كه از حالت طبيعی خارج شده ودرك معنی آن ميسر نمی باشد موردبحث وبررسی قرارخواهد گرفت درقاليچه های خوشابی چهارماهی به شكل لوزی مانند با هم تلفيق می شوند(شكل 21). درطرح سوربوزی زمينه به پنج جفت خطوط اريب تقسيم می شود درطی زمان ها ماهی های بين آنها كه به شكل 3 گوش تغيير شكل داده اند بطوريكه تقريباً اين نقشمايه از بين رفته است.

طرح ونقشمايه كشميری چندين نسل بوسيله شانزده گروه مختلف بلوچ درسرزمين نسبتاً بزرگی بكار می رفته است واين نشانگر آن است كه حداقل دوازده گروه بافنده درهمسايگی هم از ريشه نژادهاي مختلف ازآن موضوع استفاده كرده اند. كوشش هايی از طرف اين بافندگان به منظور اختصاص اين نقشه بخودبعمل آمده است. ليكن آنهان سعی به اقتباس ديگر طرحهای خاص بلوچ همچون طرحهای دوگلی(do-guli ) ، بته (botteh) يا حاشيه جناغی (hashie – je - narges ) نمی كردند . اين موضوع نشان می دهد كه اين طرحها به دشواری قابل تقليد بوده وفقط همين موضوع سبب گسترش موتيف (motif) كشميری می شده است. همين موضوع نشان می دهد كه برخی بافندگان بعدی چقدر زياد الگوی كشميری را مورد استفاده قراردادند. اين نقش با اندكی تغييرات درروی تمام فرشهای توليدی بلوچ وجوددارد وهمچنين اغلب درروي كارهای بافندگان ثانويه هم هست. طراحی آن شبيه به شكل هرم پلكانی با سكويی در قسمت راس آن می باشد وگاهی دوشيپور(شاخ) برافراشته در روی پايه ستونها بعنوان نشانه درزمينه سفيد نشان داده می شود وگاهگاهی چهارپايان شاخدار نيز ديده می شود(شكل 19 را ببينيد). طبق اطلاعا ت بلوچ اين طرح ((مكانهای مقدس)) همچون مكانهای وقف وقربانی را نشان می دهد. واين طرح يا در هر گوشه از زمينه مركزی ويا دو تا پنج بار در طول حاشيه مركزی كناره های كوچك ويا خيلی بندرت دركناره های كوچك وكناره هاي دراز تكرار می گردد.(شكل 21-17را ببينيد). طائفه بهلوری در ناحيه مرزی خواف- قوريان(ghurian) تا تايباد اين طرح را در زمينه های ديگری توسعه دادند كه خاص آنها بود. آنها چهار نقشمايه را با هم تلفيق وطرح جديدی را ايجاد واين طرح را چندين بار تكرار می كنند.

جالب است كه طرح كشميری اختصاص به منطقه ای وسيع دار دكه ازناحيه اي درغرب كاشمر شروع می شود واز سمت شرق از طريق تربت حيدريه بطرف دره های كوهستانی تربت جام (جلگه جام ) ، باخرز وخواف ودورتر تا مركزغربی افغانستان ختم می شود. بنابراين طرح كشميری از ويژگيهای اين منطقه می باشد.

 طرح دوگلی به معنی (دوگل) طرح نمونه ديگربلوچ است. دراين طرح گل مختلف متناوباً با هم درزمينه مركزی جلوه گر شده واين بطور عمده بعنوان موضوع سنتی در بين بلوچ های ذيل اغلب بكار می رود:

1- سلطان خانی                             شمال كاشمر(كوه خراب)

2- عبدل سرخی                             آنابد(درناحيه كاشمر)

3-طاهری                                    كلاته فولات(ناحيه كاشمر)

4- چوبداری                                  جنوب كاشمر تا بجستان

5- جان بيگی                                 بين خواف ومرزافغان

تمام طرحهای فرش ناحيه كاشمر نشان دهنده موتيف های گلدار به شكل ستاره مانند كوچك بين رنگهای قهوه ای وتيره تا گلهای قرمز كمرنگ درروي زمينه آبی تيره مي باشد.(شكل 23) واين مورد در طرحهای سلطان خانی دارای تقريباً پنج برگ كشيده می باشد . چوبداری از دو، چهار ويا شش برگ مستطيل شكل استفاده می كند. هر دو دارای حداقل يك حاشيه كوچكتر با چفت قلاب های بلند غير معمولي هستند. حاشيه های اصلی با هم فرق دارند. در قاليچه های چوبداری رنگ زمينه حاشيه اغلب به رنگ زمينه اصلی ودر هر صورت تيره می باشد. نمونه های متناوب ومورد توجه وچفت قلاب تركمن(turkoman line)‌فقط با نگاه دقيق تری قابل شناسايی است.

اين قاليچه ها درمقايسه با فرشهای سلطان خانی ، تيره وگرفته به نظر می رسند ورنگ قرمز يكی از گلها مشابه رنگ زمينه حاشيه اصلی است . قوم جان بيگی كه در فاصله 300 كيلومتري شرق زندگی می كنند گلهای متنوع ومختلفی را بعنوان نقشمايه بكار می برند كه خاص خودشان می باشد.(شكل 24).درفرشهای قديمی تر توليدی بروتی يك نقشه گلدار دررنگهای مختلفی ظاهر مي گردد . قوم بروتی(boruti ) بصورت خانواده های كوچك وپراكنده بين سلامه وافغانستان دردره شرقی خواف زندگی می كنند. آنان خود رابلوچ ندانسته واحتمالاً به قوم تيموری تعلق دارند. قوم بروتی طرح گلدار گل خوافی (شكل   III ) را در فرشهای پرزدار نادرخود بكار مي برند. واين طرح اغلب در حاشيه های اصلی خورجين های اندازه متوسط ديده می شو دكه درمنطقه غرب افغانستان وجنوب هرات توليد می شوند.(شكل 18 و wegner 1978).

شكل 25. بلوچ علی اكبر خانی ، جلگه خواف ، رديف های اريب، هشت ضلعی مشبك.، 1930 تانيمه قرن حاضر اين طرح ونقشمايه درفرشهای بروتی به ترتيب ونظم اريب ديده شده است والگودرطول رديف های اريب با رنگ يكسان تكرار مي شود. رديف هاي اريب الگوی بسيار مشهور ومورد علاقه درزمينه مركزی فرشهای بلوچی است . اشكال هندسي مشبك لوزی، شش گوشه ويا هشت گوشه را پر می سازند.اين ترتيب واين اشكال درفرش تركمن ناشناخته می باشد. اشكال 25 ، 26 و 27 سه تا از متداولترين الگوها را نشان می دهند(III ).(4a)و(4b) ودوتاي ديگر طرح ونقشمايه گل خواف هستندكه توسط قوم بافته شده كه قبلاً توضيح داده شد. الگوها بنابر زمان ومكان توليد اندكی فرق می كنند وتفاوت های نقشمايه ها را نمی توان به بافندگان خاصی نسبت داد. در نيمه اول قرن اخير بلوچ علی اكبر خانی ازناحيه فاضلمن همزمان دو الگوی مختلف رابكار برد. چيزی در مورد ريشه مفهوم سمبليك اين موضوعات نميتوان بيان كرد وهيچكدام اززنان مسن تر خاندان هم چيزی دراين رابطه نمی دانند ؟ وكسانيكه رسوم راحفظ كرده اند هم چيزی نمی دانند؟ ويا كسانيكه مفهوم الگوها را می توانند بخاطر آورند، افراد معمولی ، متاسفانه پاسخ های تكراری همچون عادت هست / مرسوم است يا طريق درست اين هست را تكرار می كند. رديف هاي اريب در ناحيه تربت حيدريه يافت می شود وسپس غرب تا خطه كاشمر وجنوب تا محولات جايی كه شهرت خاصی دارد وقائنات كه درآنجا هنوز هم در طول قرن ودورتر ا زاين جاها نيز رديف اريب پيدا می شود.(III . 4c ) والبته به سمت سيستان كمياب می شود. درشرق تربت رديف هاي اريب درروی فرشهای جلگه خواف وجلگه باخرز ديده شده وباكاستن از تكرار تا بادقيس افغان نيز مشاهده می شوداين طرحها درشمال مشهد ونيشابور وهمچنين درنواحی فردوس وبجستان هم بافته نشده اند. گروههايی از تيموری وبلوچ ها از اين طرحها استفاده می كردند. بنظر می رسد كه قوم تيموری موتيفها را پيچيده تر می بافتند. (شكل 26 و27 را ببينيد).

گروههايی كه اين طرح ونقشه را بافته اند به شرح زير شناسايی شده اند:

نام تيره يا طايفه نژاد زيستگاه وموقعيت اقليمی
علي اكبر خانی Fazelman بلوچ جلگه خواف
عبدل سرخی بلوچ كوه خواب كاشمر
قبايل مختلف بلوچ محولات تربت حيدريه
قبايل مختلف بلوچ اطراف قاين قائنات
قبايل مختلف بلوچ سيستان
بروتي تيموری سلامه جلگه خواف
مريداری تيموری عباس آباد پايين جلگه خواف
قبايل مختلف تيموری جلگه باخرز

شكل 26 : بلوچ محولات ، رديفهاي اريب ، لوزی مشبك          1910

شكل 27 : تيموری ، جلگه خواف ((du- emoreidori)) دررديف های اريب، شش گوشه مشبك.1920

4. درشرق وجنوب شرقی ايران وافغانستان امروزی هنوز مكانهای مقدسی اززمانهای قبل از اسلام وجوددارد.

درشرق وجنوب شرقی افغانستان وايران ، امروزه هم هنوز مكانهای مقدس پيش از اسلام وجوددارد مشخصه آنها اين است دربالای هر كدام ، يك جمجمه شاخدار از گوسفند يا قوچ نصب شده است. جمجمه برافراشته می تواند نشانگر فناپذيری موجودات باشد. شايد شكل پله اي موجود در قاليچه ها بيانگر يك كوه مقدس باشد.

درزمان گسترش اسلام اين مكانهاي مقدس هم اسلامی شدند مانند كوهي درسيستان كه دارای هنرهای خاصی از دوران پيش از تاريخ است وبه كوه خواجه ، كوه روحانی تغيير نام داد.

 تمامي طرحهای افشان نيازمند به روز آوری درمرحله بعدي مي باشد طرحي درزمينه كه بصورت خطوط قطری ، درميان بقيه طرحهای هندسی خودنمايی می كند اما اين خطوط قطری درميان رنگها با اهميت نيستند. ممكن است آن طرحها با حالتي مشبك كه عمدتاً تركيبی از مربع هاست بكار گرفته شود(برخی اوقات) اين شبكه هابا طرح كلبه تركمنی پر می شوند(مثلاً درقاليچه های بافته شده در چشمه گل درداخل اين طرحهای شبكه ای كه بصورت اريب قرار می گيرند تنوع زيادی از نقشمايه ها د يده می شود.(شكل 28) طرحهای كهن را از دهه سوم قرن 19 روی يك قاليچه بلوچی بادقيس (درافغانستان )نشان می دهد.

 طرح ديگر((بوته )) نام دارد(شكل 8) بعلاوه آنكه يك لوزی هم به همراه قلابهای درهم چفت شده وطرحی كه شبيه طرح تركمنی رتيلی است موجود است اما خطوط بيرونی به نظر تغيير يافته وامتداد يافته می آيند. سه الگوی اخير ذكر شده همچنين می توانند مستقل از هم وبدون شبكه بكار روند. در طرحهای بوته يا بادام، در قسمتی از زمينه تقسيم بندی مشاهده می شو دكه به سمت چپ يك سطر افقی يا به سمت راست سطر ديگر اشاره دارد. همچنين طرحهای گياهی در نمونه قاليچه دختر قاضی هم مشاهده می گردد كه احتمالاً سمبل حيوانات خيالی است ( شكل 29و30).

 ازآغاز اين قرن خيلی سريع طرحهای عادی ومعمولی به عنوان پركننده شبكه ها بطور افزاينده درالگوهای برجسته واستادانه بكار گرفته شدند. درصحنه توسعه رو به فزونی ، هنوز هم طرحهايی مثل (شكل 31 و 33 و33 ) موجودمی باشد. خطوط بيرونی ستاره ها ، چند ضلعی های پله اي شكل ( پله پله) گلها يا صليب های نمايش داده شده در طرحها ، هر كدام به هشت قسمت تقسيم گرديده اند. ياآوری اهميت عدد 8 ونشان آن بخاطر هشت ضلعی ها درميان قبايل زيادی از تركمن ها مي تواند شامل اين فرض باشد كه ما يك سمبل مهم رابه يك طرح كاملاً زينتی تبديل مي كند . ما كاملاً در مورد مفهوم عدد 8 در دوره پيش از اسلام اطلاعی نداريم جز يك فرضيه كه امتزاجی است با تفسير اسلامی براساس اين ، 8 بايستی نمادی باشد از حضور خداوند در همه جا ودرهرزمان . او هست در 4 سمت ومحلهای بين آنها وبيان می كند نما زرا برای طلب حفاظت از خداوند در هركجا را . يك ترتيب متراكم از تزئينات كوچك خيلی شبيه به هم درميان آنها هم ((بوته)) با ارتفاع 2 سانتی متر- تداعی می كند كه گويی گلها درنوار باريكی درتمام مركز زمينه قرار گرفته اند. اين نشانگر (بازتاب ) تهی از ترس بودن بافنده است كه زمان زيادی برای دردسترس داشتن طرحهاي بافته شده خويش ندارند.

درزمان تهيه اين پروژه اغلب بسيار دشوار وغير ممكن بود كه گروههای مختلف اجتماعی ذكرشده را به محلی معين نسبت داد. جدول ذيل گروههای بافنده ای را كه تمام الگوهای ذكرشده بالا رادركنار ساير الگوها بكار می گيرندرا متمايز می سازد.

بلوچ ناحيه غوريان 15*5 پرشده با ستارهاي كوچك هشت ضلعي بدون شبكه بندي
اصغرزايی بلوچ دهان شور جلگه خواف 1-شبكه هاي نازك همراه با ستاره 2- بوته درامتداد نقطه های متغير بدون شبكه
براهويی بلوچ ناحيه سيستان 1- صليبهاي كوچك خيلی ساده بدون شبكه 2- تارانتولا درخطهای بيرونی بدون شبكه
دختر قاضی بلوچ ناحيه بادقيس 1- طرحهاي گل مانند بدون شبكه (شكل 29) 2- طرحهای ماهی مانند بدون شبكه (شكل 30)
ايل خانی تيموری حاجي آباد وجلگه خواف گل خواف بدون شبكه
قرايی بلوچ فيض اباد 1- هشت ضلعی های پله پله درشبكه نازك (شكل 32) 2- بوته در امتداد نقاط متغير باشبكه
يعقوب خانی وتيموری ناحيه زورآباد اشكال صليبی تشكيل شده از 4 برگ درخت زندگی مدل بلوچی (شكل 33)
خوشابی بلوری زراقري وجلگه خواف هشت گل برگدار بدون شبكه
مغول زاده سنگان 13*3 شكل صليبی ماهرانه بدون شبكه
مختاری چخماق 1- بوته بسيار استادانه درهمان امتداد نقطه ها بدون شبكه 2- شبكه نوري با
رحيم خانی بلوچ ناحيه سرخس كوشنك آينه در شبكه هايی بدشكل (زمخت)
ناشناخته ناحيه تربت حيدريه بوته در امتداد نقطه ها(شكل 8)
ناشناخته بلوچ قائنات گلهاي ساقه دار بدون شبكه
ناشناخته بلوچ قائنات اشكال باشكل پيكان بدون شبكه
ناشناخته بلوچ قائنات طرحهای عمودی مختلف بدون شبكه
ناشناخته بلوچ ناحيه بادقيس ستاره ها درشبكه های مشبك شده
نام ناشناخته بلوچ قائنات