تاریخچه فرش

بافت قالی در روستای درخش

کارگاه های بافت قالی در درخش خانگی هستند . بافندگان اتاقی نورگیر و کوچک را به دستگاه بافت قالی اختصاص داده اند . قبل از شروع بافت اعضای خانواده بصورت دسته جمعی چله قالی یا ((تون )) آن را مهیا می کنند . این عمل به شیوه چله دوانی و بیرون از منزل انجام می شود.

معمولا دو نفر از اعضاء خانواده نخ چله را به دور دو میله که با فاصله مشخص از هم در زمین فرو کرده اند بصورت عدد (8 ) انگلیسی می گردانند تا بین آنها حالت ضربدری ایجاد شود . به این میله ها در اصطلاح ((مِقصِد )) می گویند . سپس چله ها را بر روی دو میله به نام ((سَرگَز )) قرار می دهند و این سرگزها هستند که به زیر دار و سردار متصل می شوند . یکی از سرگزها روی زیر دار ثابت می شود و سرگز دوم به همراه مابقی چله ها به دور سردار پیچیده می شود . این روش نصب چله مختص دارهای گردان فارسی است.

در درخش فقط از این نوع دار استفاده می شود . با پیشرفت بافت قالی ، کم کم آن را به دور زیر دار می پیچند و چله ها به منظور ادامه بافت از دور سردار باز می شوند .دارهای این منطقه همانند اکثر دارهای عمودی در ایران دو میله بنام ((راست رو )) دارند که اتصال سردار وزیر دار را از دو طرف بر عهده دارد . جنس دارها امروزه از فلز آهن است . سردار به وسیله یک میله نسبتا قطور بلند آهن که در اصطلاح بومی به آن ((تَنگ )) می گویند چرخانده می شود . به این طریق که حفره هایی روی سردار و زیردار با نام ((قالقا دستگاه )) وجود دارد که تنگ برای چرخاندن آن ها ، درون این حفره ها فرو می رود.

در روستای درخش به سردار و زیردار نیز اصطلاحا ((دستگاه بالا و دستگاه پائین ))می گویند . در این ناحیه تعداد انگشت شماری هم دارهای کمان دار دیده می شود . بدین ترتیب که دو کمان وظیفه جابجا کردن دو کوجی بسته شده به تارهای زیر و رو را بر عهده دارند . و با این عمل حالت ضربدری چله ها در سمت بالا و پایین جابجامی شود . حالت ضربدری چله ها نشان دهنده ی جابجا شدن تارهای زیروروی قالی است که برای انجام عملیات بافت بسیار مهم است. دراصطلاح محلی گاه به آن ((سایه ))می گویند. 

برای حفظ ضربدری چله ها از چوبی به نام ((هاف )) استفاده می شود که اهالی روستای درخش به آن ((شُفت )) می گویند . با بالا و پایین بودن شُفت ، دم کار برای پود کشی آماده می شود.

پود نازک در گوش محلی درخش ((سه پود )) گفته می شود که از روی ضربدری کشیده می شود . پودر ضخیم نیز در زبان بومی(( لُک)) نامیده می شود . دارها را کوجی می بندند که به آن ((گله )) می گویند . ابزاری که در این منطقه برای بریدن خامه مورد استفاده قرار می گیرد ((پاکی )) است . از نوع تیغه خمیده ی آن . دفتین ها نیز از نوع فارسی زاویه دار با دسته چوبی است که در اصطلاح محلی به آن ((شونه )) می گویند.

چند اصطلاح بومی نیز که در قالیبافی درخش رواج دارد بدین قرار است :

کَلبَت = طنابی که میله چله ها (سَرگز)با آن به سردار متصل می شود .

رنگبند = طنابی که((قِبَل ها)) را به آن آویزان می کنند .

قِبَل = کلاف خامه های آماده شده برای بافت

لنگر = سنگ یا هر شی دیگری را که برای نگه داشتن رنگبند ، بانخی به وسط آن بسته می شود و در پشت دار آویزان می ماند .

چرخو = وسیله ای برای باز کردن کلاف نخ .

بعد از بافت مقدار مشخص از قالی ، آن را به دور زیر دار می پیچند . تا چله های آزاد روبروی بافنده قرار بگیرد . این عمل را در اصطلاح ((کاشف کردن )) می گویند . همزمان با کاشف کردن قالی غالبا در هر 50 cm از بافت انجام می شود در پشت آن با گره زدن یک نخ سفیدعلامتـی گذاشتـــه می شود . وجود دوعلامت در پشت قالی نشان آن است که دو تا قسمت cm50 از قالی پایین کشی شده است .نقشه ریزه ماهی امروزه به تبع تقاضای بازار بیشتر از نقوش دیگر بافته می شود . انتخاب رنگهای قالی یا به سلیقه ی بافنده است و یا به سفارش کارفرما . قسمتهای مختلف نقشه قالی در گویش محلی با نامهای زیبا خوانده می شود . مثلا متن کار را ((مِیون کار )) می گویند . حاشیه های کوچک و بزرگ را با نام های ((کتیبه ی خوردی ))و ((کتیبه ی بزرگ )) ونوارهای ظریف دوطرف کتبیه ها را در اصطلاح ((کوهه )) می گویند . ساده بافی ابتدا و انتهاو کناره های بافت قالی نیز ((سر سله )) نام دارد.

در این منطقه معمولا کتیبه ها را از روی نقشه و میان کار را به صورت ذهنی می بافند . شیرازه نیز که در اصطلاح محلی ((گوش پیچ )) نامیده می شود در حین بافت پیچیده می شود.

در روستای درخش چنین رسم است که قالی را تا هنگام فروش روگیری و کوتاه نمی کنند . تا چنین برداشت نشود که قالی دست دوم بوده است . حتی خامه ها در حین بافت با قیچی کوتاه نمی شوند . بافندگان سعی می کنند طول خامه را کوتاه بگیرند تا خامه اصطلاحا پرتی زیادی نداشته باشد . در این حالت طرح و نقش قالی فقط از پشت آن قابل رویت است.

از آنجایی که قالیبافی تنها منبع درآمد بیشتر خانواده های این روستا است ، این امر گاهی به قیمت به استثمار کشیدن دختران روستا تمام می شود . یعنی متاسفانه تا وقتی دختران منبع درآمد خانواده باشند در خانه ی پدری می مانند و به خانه بخت نخواهند رفت.

مردم روستای درخش در قدیم دوشنبه ها و چهارشنبه ها را برای شروع بافت مناسب می دانستند . و بقول خودشان شروع بافت در این روزها سبک تر بوده است . هنوز هم گاهی دیده می شود که اهالی روستا چند شاخه ی زالزالک را که در زبان محلی به آن ((گوئیج )) می گویند از تیرکهای سقف اتاق قالی آویزان می کنند تا فرش را از چشم زخم دور نگهدارند.

منبع : معصومه رئیسی

 

منبع :