نقوش و طرح های فرش

"صندوقچه اسرار" فرش بلوچ (3)

کاربرد فرشهای محرابی در فرهنگ بلوچ چیست؟ آیا سبکی از هنر سنتی آنها محسوب میشود؟


-- محراب یک نقش زردشتی است نه اسلامی. ترجمه تحت اللفظی این کلمه "آب خورشید" است- به عبارت دیگر "اشعه های حیات بخش" خورشید. آنچه که ما به اسم "درخت زندگی" میشناسیم -که بر روی بسیاری فرشهای محرابی بلوچ هم دیده میشود- به هیچ عنوان درخت نیست. این طرح در واقع بازنمائی اشعه های خورشید است که که هسته اصلی سنت زردشتی را تشکیل میدهد. در آتشکده های زردشتی شاخهای گاو را به حالت سرو ته قرار میدهند طوری که نوک آنها به سمت پائین باشد, و میبینیم که این سمبل بر روی بعضی از فرشهای محرابی هم وجود دارد, مخصوصا محرابی های سبزوار و ادرسکند (Adraskand) وهمینطور ترکستان. سیستانی ها آخرین کسانی بودند که به اسلام گرویدند و ساختار قومی بلوچها و براهوئی ها به قدری قدرتمند است که نسبت به گروههای دیگر مثل ترکمن ها و پشتونها کمتر مذهبی هستند.

6. فرش جهان بیگی, خراسان, اواخر قرن نوزدهم, 1.00 x 2.20 m

- تصویر شماره 28 در کتاب فرشهای محرابی بلوچ نگارش مایکل کری کرفت (Michael Craycraft) چه فرشیست؟
-- احتمالا بهلولیست, و همینطور ظاهر فرش تدفینی دارد (در اینجا تصویر 11). من همیشه به بند یا حلقه هایی توجه میکنم که در گوشه های فرش تعبیه میکردند و با آنها فرش را به تخته زیر تابوت که چهار پایه داشت (چیزی شبیه تخت "چهارپایه" هندی) گره میزدند. این خیلی فرش جالبیست, خیلی زیباست.
- نظرتان در مورد فرش شماره 4 در نظر خواهی فرش بلوچ که در شماره 59 مجله هالی منتشر شد چیست؟ جف بوچر ( Jeff Boucher)آن را بایزیدی میداند و مایکل کریکرفت (Michael Craycra) آن را قزل باش بافت ترکمن میداند.
-- به نظر میرسد که این فرش (در اینجا تصویر 10) توسط یک زن جهان بیگی که با یک مرد سالار خانی ازدواج کرده, بافته شده باشد. زمینه فرش طرح سنتی سالار خانی هاست. هیچ عنصری از بایزیدی ها در این فرش دیده نمیشود! بایزیدی ها فقط کپی بافی میکنند.

7. فرش تدفینی( کفنی) جهان بیگی, خراسان, قرن بیستم, 0.80 x 1.55 m

- به این فرشهای بخش بلوچ مجموعه ان هالی (Anne Halley) در کاتالوگ موری ایلند (Murray Eiland) نگاه کنید که شامل فرشهای بسیار خاصی است که حتی در مجله هالی عنوان "چالش برانگیز" به خود گرفته اند.
-- مثلا تصویر شماره 93 این مجموعه (در اینجا شماره 21) که در توضیح عکس, تربت حیدریه -احتمالا کرائی- ذکر شده, جهان بیگی به نظر میرسد. تصویر شماره 95 (در اینجا شماره 15) که در توضیح عکس عرب-احتمالا قائنات ایران- ذکر شده, عرب بلوچ است؛ عربهای میری که در زمان حمله اعراب در سیستان ساکن شدند. امکان ندارد که این تیپ فرشها بافت عربهای ساکن فردوس باشد. آن عربها و عربهای ساکن نواحی تون فرش بلوچ نمیبافند. آنها کپی بافند و فرشهای "ایرانی" میبافند. عربهای قائن میری هستند و اینگونه فرشها را هم آنها میبافند.
تصویر شماره 96 کتاب (اینجا تصویر شماره14) که در آنجا محلوات* یا ترشیز ذکر شده, سالار خانی است که میتواند در ترشیز بافته شده باشد. این طرح نادری ست؛ یک نفر از صد بافنده یک عدد از چنین فرشی را در طول زندگیش میبافد. تصویر شماره 99 کتاب (در اینجا تصویر 13) که در آنجا بلوچ, بافته ایلات ترک ذکر شده, خیلی عجیب است؛ حاشیه های انتهایی فرش خیلی خاص هستند که میتواند فرش کفنی باشد و از آنجایی که با گره متقارن بافته شده, باید بهلولی باشد, احتمالا از دره ادرسکند؛ فرشیست بسیار خاص.
تصویر 98 کتاب (در اینجا تصویر 22) تیموری خراسان است. در کتاب, این فرش "احتمالاجمشیدی" خوانده شده اما باید بگویم که جمشیدی ها به طور سنتی قالی گره دار در چادرهاشان نمیبافند. آنها به صورت تجاری فرشهای بلوچ و ترکمن را در کارگاههایشان در هرات میبافند.هم جمشیدی ها و هم فیروزکوهی ها اصلیتشان به کوههای البرز در ایران برمیگردد اما به دلیل عقاید مذهبی متفاوتشان میبایستی ایران را ترک میکردند. آنها اعتقاد دارند که نجات دهنده شان در زمانهای بسیار دور به کوهها پناه برده و روزی بازخواهد گشت. آنها به عنوان سنی شناخته میشوند اما در حقیقت شیعه هستند. آنها به جایی احتیاج داشتند که بتوانند در آن آزادانه عبادت کنند. واژه فیروز کوه به معنی کوه آبی رنگ است.

*احتمالا منظور اندرسن محلات بوده است, محلوات (Mahlavat/Mehlawat) شهریست در شمال هند. مترجم

ایل بلوچ در حال کوچ, بلوچستان, جنوب غربی پاکستان

-شما تا به حال اقامتگاههای آنها را دیده اید؟
-- بله. مسیری که به آنجا میرود, یک کوره راه بن بست است. هیچ قالی پرزداری در چادرهای آنها پیدا نمیشد. بعضی از آنها مثل ترکمن ها در یورت زندگی میکنند و بعضی مثل هزاره ها ی ان منطقه در کلبه هایشان. بعضی از این ایلات گله داری میکردند و با رمه هایشان کوچ میکردند اما آنها در حقیقت شاخه ای از طوایف یکجا نشینی بودند که کشاورزی بی آب و علفی هم داشتند, مثل جمشیدی ها.
-نظرتان در مورد تصویر 97 کتاب ایلند (Eiland) که در توضیح آن "آیمک یا بلوچ" ذکر شده چیست؟
-- این فرش خیلی جالبیست (تصویر شماره 25) این فرش رخشان بلوچستان است, از منطقه نوشکی و توسط بادینی ها بافته شده. آنها یک طایفه باستانی هستند که حتی هرودوت هم در سده ششم قبل از میلاد به عنوان طایفه سکاهای حاکم از آنها یاد میکند. این مردم نمکدان و خورجین گلیمی بافت میبافند.

9. فرش تدفینی بهلولی/موشوانی, سیستان افغان, اواسط قرن نوزدهم 0.95x1.68m

-اما ما فکر میکردیم که هیچ بافته پرزداری در بلوچستان بافته نمیشود!
-- رخشان که امروزه به اسم منطقه چگائی بلوچستان شناخته میشود, منتهی الیه شرق سیستان بود و توسط انگلیسیها در اواخر قرن نوزدهم به بلوچستان اضافه شد .

گپی در مورد فرش بلوچ با جری اندرسن
منتشر شده در مجله هالی, شماره 76, 1994

ترجمه و توضیحات: ردیا بنائی

منبع :