در حاشیه

اصول غبار گيری و شستشوی فرش قسمت دوم

شستشو شستشوی دقيق و اصولی فرش بايد به نحوی باشد كه هدف اصلي به خوبی و بودن كمترين صدمه به فرش تحقق يابد . يعنی فرش از آلودگی ها و سطوح چرك زدوده شده و كاملاً پاكيزه گردد .


عليرغم بسياری از پيشرفتهای حاصل شده در حفظ و نگهداری فرش و حتی غبارگيري فرشهای دستی اعم از قديمی و كهنه به جهت حساسيت امر شستشوی فرش ، تاكنون ماشين يا دستگاههای خاصی براي برطرف كردن آلودگی های فرش طراحی و ساخته نشده و تقريباً تمامی كارخانه هاي قاليشويي به روشی شبيه به روشهای سنتی و قديمی فرش را شسته و خشك می كنند.
البته به جهت امكان كنترل و حفاظت بيشتر فرش به روش سنتي می توان گفت در حال حاضر شستشوي دستی و سنتی فرش بهترين روش به ويژه در مورد فرشهاي قديمي و موزه ای است كه بايد نهايت دقت را در شستشوی آنها به كار گرفت تا كمترين آسيب را متحمل گردند.
هرگاه با تكان دادن گوشه ای از فرش ذرات گرد و خاك و الياف شكسته شده پشم از آن بيرون آمد می توان گفت كه زمان شستشوی آن فرا رسيده است.
هنگامی كه الياف و پرزهای فرش به يك ديگر چسبيده شده و پرزها حالت نرمی اوليه خود را از دست داد و يا آلودگی كلی پيدا كرد بايد آن را شستشو نمود. معمولاً هر دو تا سه سال يكبار بسته به محلی كه فرش در آن پهن شده و ميزان رفت و آمد بر روي آن بايد آن را شستشو داد.

1- قاليشويی به روش سنتی:
در روشهای كاملاً قديمی معمولاً فرش را در درون نهرهای روان آب قرار داده و پس از آن كه فرش به خوبی خيس می گرديد آن را به بيرون منتقل ، با مواد شوينده اي چون : چوبك و ساير شوينده های قديمی و به كمك پاروهای بزرگ می شستند . سپس فرش را دوباره به نهر آب فرو برده و كار زدودن مواد شوينده را آغاز می كردند . به اين ترتيب حركت دائمی آب بر روی فرش و كشيدن پارو بر روی آن پس از مدت كوتاهی مواد شوينده را به خوبی برطرف و فرش پاكيزه می گرديد . سپس فرشها را بر روی صخره ها و سنگهای اطراف رودخانه و در مقابل نور آفتاب قرار می دادند و به اين ترتيب پس از 3-2 روز فرش كاملاً خشك می گرديد . در برخی موارد ديده می شود كه برای آبگيری فرش پس از خارج كردن آن از داخل رودخانه آن را لوله يا تا كرده و آن را لگد كرده و يا با پارو می كوبند تا آب آن به خوبی گرفته شود و سپس جهت خشك شدن آنها را پهن می كردند .

2- قاليشويي به روش جديد در كارخانه:
امروزه نيز در كارخانه هاي قاليشويي روشهايي شبيه به شيوه قديمي اجرا مي گردد .به اين ترتيب كه ابتدا فرش را برروي زمين پهن كرده و همه آن را با آب خيس می كنند .
(نكته: معمولاً كارگاههاي قاليشويي را در بيرون از سطح شهر ايجاد مي نمايند تا حتي الامكان از آب نهرهاي كنار شهر استفاده شود و يا بتوان با حفر چاههاي عميق آب فراوان براي شستشو مهيا نمود).
پس از انكه تمام فرش به خوبي خيس شد مواد پاك كننده را به مقدار مناسب روي سطح قالي مي ريزند. سپس با برس هاي ويژه اي شروع به شستن فرش مي كنند . به اين ترتيب قسمتهاي چرك و آلوده قالی تميز مي گردد .
در برخي كارگاههاي قاليشويي دستگاههاي خاصي طراحي و ساخته اند كه داراي برسهاي بزرگ و دايره اي شكل مي باشد و توسط نيروي برق به حركت در مي آيد و به آهستگي سطح فرش را سائيده و نقاط تيره و چرك آن را می شويد . پس از آنكه تمام فرش را شسته شده توسط شلنگهاي آب كه داراي دوش هاي پخش كننده آب است و فشار آب قابل تنظيم مي باشد و تمام فرش را شسته و مواد شوينده را به خوبي از قالی دور می كنند.
(نكته: سطح فرش بايد حتي الامكان بوسيله برس شسته شود).
پس از آنكه مواد شوينده از لايه لاي پرز فرش خارج شد معمولاً فرش را به طور كامل و يكجا درون حوضچه هاي بزرگ آب فرو مي كنند تا به اصطلاح آبكشی شود .
(نكته: براي شستشوي فرش بايد از مواد پاك كننده و خنثي و يا مواد شوينده مخصوص فرش استفاده شود)
( نكته: بعد از شستشو با صابون فرش را آبكشي كرده و پس از آب آن را از نظر قليايي با PH مترو يا متل متالئين ارزيابي كنيد ، پس آب پس از آبكشي فرش بايد كاملاً صاف و خنثي باشد)
در صورتي كه در كنار كارگاههاي قاليشويي نهرهاي آب روان موجود باشد و يا بتوان توسط چاههاي آب ، جريان سريع و رونده اي از آب فراوان ايجاد نمود، فرش را در داخل آن قرار داده و براي چند ساعت به حال خود رها مي سازند تا مواد شوينده به طور كامل از درون قالي پاك و خارج شود . شايد بتوان گفت اين روش از بهترين و موثرترين راهها براي آبكشي فرش و زدودن مواد شوينده باشد و لذا به همين منظور است كه كارگاههاي مدرن و مجهز قاليشويي كه امكان استفاده از نهرها و رودخانه هاي طبيعي براي نيل به اين منظور در دسترس دارند، مي توانند عمليات شور قالی را به بهترين شكل انجام دهند.

به هنگام آبكشي فرش اغلب از پارو و برسهاي خاصي جهت زدودن بهتر مواد شوينده و آلودگی ها استفاده مي نمايند .
در كارگاههاي قاليشويي عموماً به جاي لوله كردن فرش و آبگيري آن تحت فشار قرار دادن از دستگاههاي خاصی استفاده می گردد كه عملكرد آن شبيه دستگاههای سانتريفوژ است . اين دستگاهها محفظه ای استوانه ای هستند كه فرش را داخل آن و به ديواره فلزي و مشبك آن مهار كرده و با روش شدن ، بسرعت و با حركت دوراني به چرخش در می آيد . در اين حالت به خاطر نيروی گريز از مركز ، بيشتر آب موجود در درون قالی به طرفين هدايت شده و از درون ديواره مشبك كه در پشت قالی قرار دارد خارج می گردد . در بسياری موارد اين دستگاهها مقداری حرارت توليد می نمايند تا عمل خشك كردن قالی كمی تسريع يابد .
پس از آبگيري فرش آن را به همان روش قديمی يا بر روی سطح زمين پهن می كنند تا خشك شود .
(نكته : فرش پس از شستشو بحالت گسترده در نور غير مستقيم خورشيد (از پشت و رو) آبگيري مي شود و بعد از خروج رطوبت اضافي بحالت نيمه مرطوب در معرض هوا آويخته مي شود ) .
همچنين فرش را بر روي دارها و داربست های بزرگ می آويزند تا پس از 3-2 روز و در مجاورت هواي آزاد و نور آفتاب خشك شوند . چنانچه فرش قبل از نيمه خشك شدن آويخته شود آب در پايين فرش جمع شده و باعث زردي و پوسيدگي قسمت انتهايی فرش خواهد شد .
برخي از كارگاههاي قاليشويی اقدام به ساخت گرم خانه هايي براي خشك كردن قالي نموده اند. در اين گرم خانه با ايجاد يك كانون حرارت مركزی توسط بخاری های بزرگ و يا ساير حرارت دهنده ها تمام فضای گرم خانه را به طور مساوي حرارت می دهند . سپس كليه فرش ها را به داربست های .يژه اي آويزان و در كوتاهترين زمان فرشها را خشك می نمايند .
( نكته : اگر فرش در كارخانه خشك می شود حرارت نبايد از 40 درجه سانتيگراد تجاوز نمايد .)

2- قاليشويي در منزل :
با قيد احتياط مي توان فرش را با رعايت كليه مراقبت هاي مربوط در منزل نيز شستشو داد . اما هيچ گاه فرش هاي ابريشمي و عتيقه و آن هايي كه رنگ هاي ثابت ندارند در منزل نبايد شسته شوند و بدون ترديد بايد آن ها را به موسساتي كه در اين قبيل امور تجربه دارند سپرد .قبل از شستشو نيز بايد آزمايش ثبوت رنگ انجام شود ، به اين طريق كه پارچه سفيد رنگی را مرطوب نموده و بر روي فرش مالش می دهند ، در صورتی كه اثر رنگ بر روی پارچه ديده شود ، نشانگر اين كيفيت است كه در موقع شستشو رنگ های فرش در يكديگر مخلوط شده و به اصطلاح در يكديگر می دوند ، بنابراين توصيه می شود كه اين گونه فرش ها را هيچ گاه در منزل شستشو ننمايند .
همچنين در شرح چگونگی شستشوی خانگي فرش می بينيم كه علاوه بر تجربه ، دقت و ظرافت عمل بيشتر اهميت دارد . طريقه شستشوی خانگی به اين گونه است كه ابتدا بايد يك پيمانه شامپوی مخصوص را با ده قسمت آب نيمه گرم مخلوط كرده و به آن دو قاشق سركه طبيعی اضافه شود .
( نكته : وجود سركه باعث جلوگيري از پخش شدن رنگ ها می شود ) .
سپس فرش مورد نظر را در روي سطح صافی مانند تراس و يا حياط پهن نموده و آنگاه برس مخصوص را كه از موی اسب ساخته شده در محلول شامپو فرو برده و آن را بر روي پرزهای فرش مالش داد تا اينكه تمامی سطح فرش آشفته به محلول شامپو شود .
بايد توجه داشته باشيد كه برس بايد همواره در جهت بالا و پايين فرش حركت داده شود و اين نكته را نيز از نظر دور نداريد كه مالش خشن با برس باعث آن می شود كه پرزهای فرش آسيب ببيند .(نكته : هيچ گاه فرش را در محلول پاك كننده غوطه ور نسازيد ، چه تاروپود فرش كمتر در معرض ناپاكی ها قرار دارند و تنها پرز و يا گوشت فرش است كه در معرض آلودگی است .)
بعد از اين مرحله محلول شامپوی باقی مانده در روی سطح فرش را به وسيله برس و يا هر وسيله مناسب ديگر جمع آوری نموده و آنگاه پرزهای فرش را در جهت خواب آنها بگردانيد . بعد از خاتمه اين عمل فرش را با احتياط روی قسمت خشك و سطح و سختی در مقابل آفتاب بگسترانيد . در صورت امكان اگر فرش را در روي داربست هاي مخصوص پهن نماييد در اين حالت جريان هوا با پشت آن تماس داشته و در نتيجه فرش زودتر خشك شده و رطوبتی در آن باقی نمی ماند .
بايد دقت شود كه فرش را برای خشك شدن در مقابل تابش آفتاب تند و سوزنده قرار نداده ، چون باعث رنگ آن مي شود .
(نكته : برای يك رنگ كردن و يا كمرنگ كردن (در موارد خيلي ضروری ) بايد از نور مستقيم خورشيد استفاده شود ) .
هيچ گاه فرش را برای خشك شده آويزان نكنيد و يا آن را بر روی چمن پهن ننماييد . توجه نماييد كه به هيچ وجه فرش را چه به منظور خشك نمودن و چه در ساير موارد در مقابل بخاري (شومينه و يا هر نوع بخاری ) و در فاصله نزديك با رادياتورها و يا روی سطوحی كه از زير آن لوله هاي آب گرم عبور می كند به طور دائم قرار ندهيد ،چه حرارت شديد و مستمر باعث آن می شود كه روغن طبيعی موجود در الياف پشم خشك شده و در نتيجه فرش درخشندگی خود ار از دست داده و الياف آن شكننده شوند و يا اينكه جرقه های آتش شومينه آن را بسوزانند .

بعد از آنكه پشت و روی فرش به طور كامل خشك شد و سطح آن حالت اوليه خود را به دست آورد آن را به محل اوليه آن منتقل نماييد .
(نكته : توجه نماييد كه فرش را هنگامی كه رطوبت دارد تا نكرده و در محل اصلی آن پهن نكنيد ، چه الياف آن بعد از مدتی پوسيده شده و فرش متلاشي مي شود .)
گفتيم كه مرحله مقدماتی شستشو خاك گيری و زدودن الياف شكسته شده و كرك ها از فرش است و در موسسات فرش شويی از تكان دهنده های مكانيكی استفاده می شود . در منزل برای گردزدايی از فرش می توان تيرك های چوبی و يانی های كلفت را بكار برد ، در صورتی كه فرش را تكان ندهيم و بشوييم گرد و خاك موجود در جسم فرش هنگام آغشته شدن با آب به صورت گل و سيمان چسبنده اي در می آيد و عمل شستشو را مشكل می كند .
هيچ گاه در منزل براي شستشوی قاليچه های كوچك و پادريهای دست بافت از ماشين رخت شويی كه مكانيزم آن ها فقط براي شستشوي پارچه و بافت های ماشينی تنظيم شده است ، استفاده نكنيد چون درجه حرارت آب داخل ماشين ، ميزان ارزش دستگاه و تركيبات شيميايی مواد پاك كننده اي كه در ماشين های رختشويی به كار می برند برای الياف و گره های فرش مناسب نيستند .
(نكته: هيچ گاه فرش های دست بافت خود را برای شستشو به موسسات خشك شويی نسپاريد چون اين طريق شستشو برای فرش های دستباف بسيار مضر است . )
لازم به ذكر است كه رفوگری و تعميرات فرش بعد از مرحله شستشو می تواند نتيجه بهتري دهد ، زيرا علاوه بر رعايت بهداشت كارگر رفوگر ، انجام اين كار از جهت مشخص شدن نوع بافت و آشكار شدن رنگهای واقعی فرش كاملاً ضروری است .

    تدوين: سمانه اشرفی پارسا و سپيده مجتهد سيستانی

منبع :