در حاشیه

اصول غبار گيری و شستشوی فرش( قسمت سوم)

كاربرد مواد شيميايی در شستشوی فرش،بررسی روشهای علمی رنگبری:در رنگرزی الياف پشم احتمال نايكنواختی در رنگرزی وجود دارد و گاهی اوقات نيز شيد حاصله پررنگ تر بوده و يا اينكه شيد حاصله مطابق سليقه مشتری نيست .

برای از بين بردن نايكنواختی و روشن تر كردن شيد رنگ می توان از مواد يكنواخت كننده استفاده كرد و برای از بين بردن نايكنواختی و روشن تر كردن شيد رنگ می توان از مواد يكنواخت كننده استفاده كرد. برای بی رنگ كردن نيز بايد از مواد رنگبر استفاده نمود.

- مواد خارج كننده رنگ :

1- نمك سولفات سديم :
اغلب رنگها با ثبات شستشويی پايين مانند رنگهای اسيدی يكنواخت شونده در دمای جوش با (20-5) درصد نمك سولفات سديم از الياف خارج می شوند و مدت زمان عمليات نيز بسته به نياز يا ميزان سيری رنگ نمونه بين (60-30) دقيقه است .

2- آمونياك :
برای بعضی از رنگهای اسيدی كه قدرت مهاجرت كمتری دارند (رنگهای اسيدی ميلينگ) و رنگهای اسيدی يكنواخت شونده كه توسط نمك سولفات سديم از الياف خارج نمی شوند ، می توان از قلياهای ضعيف مانند آمونياك استفاده نمود .
عمليات زيردمای جوش و حداكثر بر مدت نيم ساعت انجام می شود . غلظت محلول نيم ليتر آمونيكدر 100 ليتر آب است .
3-پريدين :
در صورت استفاده از آمونيك به عنوان رنگبر ، نكات زيادی از قبيل مدت زمان عمليات و دمای واكنش مطرح است كه در صورت افزايش هركدام از فاكتورهای فوق ، آمونيك باعث تخريب پشم و ايجاد زيردست نامطلوب برای پشم می شود ، بنابراين استفاده از يك روش ملايم تر و موثرتر ضروری است . برای رسيدن به اين منظور از پريدين كه يك باز ضعيف و حلال خوب برای رنگرزی است استفاده می شود.
برای اين منظور می توان (5/2-1) ليتر پريدين در 100 ليتر آب استفاده نمود .
به دليل سميت بخار آن ، واكنش بايد در فضای باز يا زير دستگاه هود انجام شود . ضمناً حين استفاده از اين ماده از پيپت های سرنگی يا استوانه مدرج استفاده شود.

4- كربنات سديم Na2Co3:
اين ماده يك قليای ضعيف است كه برای خارج كردن رنگهای اسيدی از روی الياف پشم يا ابريشم مناسب است . دردمای‌‌‍‍‍(40 درجه سانتيگراد) با (8-4) درصدكربنات سديم به مدت 30 دقيقه می توان بخش اعظم رنگهای اسيدی را خارج نمود . لازم به ذكر است كه بعد ازپايان تمام عمليات شيميايی پشم با مواد داراي خاصيت قليايی ، شستشو با اسيد استيك رقيق ضروری است .

5- مواد كمكی غير يونی:
رنگهای با ثبات شستشويی بالا مانند رنگهای كرومی و متال كمپلكس 2 :1 ويا سوپر ميلينگ با مواد ذكر شده در بالا از الياف خارج نمی شوند . بنابراين برای خارج ساختن اين رنگها از مواد كمكی غير يونی استفاده می شود .
از جمله اين مواد می توان از : univaline w وavolun Iw نام برد. از مقدار (8-4) درصد univaline w همراه با 20 درصد نمك سولفات سديم و (3-1) درصد اسيد استيك می توان رنگهای متال كمپلكس 1:1ورنگهای كرومی را از الياف خارج كرد .
از مقدار (3-2) درصد avolun Iw همراه با 20 درصد نمك سولفات سديم در(5 = ph ) و در دمای جوش مي توان رنگهای متال كمپلكس 1:2 را از الياف خارج كرد .

- مواد رنگ بر عبارتند از :
1- دی كرومات و اسيد سولفوريك :
دی كرومات يك ماده اكسيد كننده قوی است كه همراه با اسيد سولفوريك استفاده می شود . اسيد سولفوريك يك نقش كاتاليزور دارد .
در دمای جوش به مدت (45-3) دقيقه ،(6-3) درصد دی كرومات با(6-2)درصد اسيد سولفوريك نسبت به وزن الياف برای از بين بردن لكه های رنگی كافی است .
توجه داشته باشيد كه استفاده از اسيد سولفوريك همراه با دی كرومات باعث زرد شدن الياف ميشود ، به همين جهت ميتوان از اسيد های ضعيف تر مانند اسيد اگزا لياك استفاده نمود .

2- سديم دی تيونيت يا هيدرو سولفيت سديم Na 2s2o 4 :
اين ماده قدرت احياكنندگی بالا دارد ، حتی قدرت آن از تركيبات فرمالو‍‍‍‍‌ئيد بيشتر است اما از معايب آن تجزيه شدن سريع آن در آب است كه اين امر كنترل فرآيند رنگبری و فرمولاسيون ثابت را مشكل می كند . اما مزيت آن در اين است كه می توان در دمای پايين از اين ماده استفاده كرد .

3-تركيبات فرمالدئيد- سولفوكسيلات :
اين تركيبات نيز مواد احيا كننده هستند و نسبت به هيدروسولفيت سديم ضعيف تر بوده و كنترل عمليات با آن نيز راحتتر است . در زير نام تجاری دو نمونه از اين مواد آورده شده است :
Formosul
Erasoic
استفاده از اسيد به عنوان كاتاليزور ، قدرت احياكنندگی اين مواد را افزايش می دهد ، البته بيشتر از اسيد فرميك استفاده می شود ، زيرا اسيد سولفوريك باعث نايكنواختی رنگبری می شود .
ميزان مصرف Formosul (4-2) درصد همراه با (5/2-5/1) درصد اسيدفرميك (85%) است كه مدت زمان واكنش 30 دقيقه در دمای جوش است .
بعضی از رنگها در اثر شستشو با آب ، با اكسيژن همراه آب و هوا اكسيد شده و رنگ دوباره برمی گردد . پس يكی از معايب اين مواد برگشت پذيری دوباره رنگ در اثر اكسيداسيون است .
حال براي جلوگيری از بروز اين مشكل در رنگبری برخی رنگها از واكنش اكسيداسيون استفاده می شود .بدين صورت كه ابتدا با اسيد سولفوريك و دی كرومات رنگ اكسيد شده و در مرحله دوم با استفاده از Formosulمصرف می شود تا از برگشت دوباره رنگ جلوگيری كند .

4- كلروازن :
كلروازن از قدرت اكسيداسيون بالايی برخوردارند كه حتی در تصفيه پساب رنگهای نساجی از اين دو ماده استفاده می شود .
قدرت اكسيدكنندگی ازن بالاتر از كلر نيز می باشد كه در مدت خيلی كوتاه (درحدود 20 دقيقه ) انواع رنگهای اسيدی از پايه های شيميايی مختلف آزو ، آنتراكينون و رنگهای متال كمپلكس را به راحتی رنگبری می نمايد .

گفته شد ، عمليات تكميل شيميايی جهت ايجاد تغييراتي ، در رنگبندی و يا بهبود لطافت فرش صورت می گيرد ، كه البته منجر به بروز صدمه هايی در فرش نيز مي گردد و به نام دواشويي يا رنگبري شهرت دارد.
برخي از خريداران فرش به ويژه در خارج از كشور علاقه خاصی به كاهش شدت رنگها و تا حدودی كهنه نما شدن رخ فرش دارند. بدين منظور قبل از ارسال فرش به خارج از كشور در كارگاههای قاليشويی با استفاده از مواد خاصی چون هيدروكلريك اقدام به شستشو و رنگبری فرش می نمايد ، اما اين مواد از لحاظ شيميايی دارای خواص شويندگی همچون مواد اصلی شوينده فرش نمی باشد ، و قاليهايی كه به آنها شسته می شوند ، معمولا قاليهای جوان و كاملا نو هستند كه نياز به شستشوی قوی برای زدودن سطوح چرك فرش ندارند . در واقع اين مواد خاصيت سايندگی دارند و پشم را سست می كند و تا حدودی خواص فيزيكی پشم را از بين می برند و در نهايت از دوام فرش می كاهد .

شيوهای رنگبری در كارخانهای قاليشويی:
- عمليات رنگبری فرشها در كارخانهای قاليشويی انجام می شود و عمليات آن به صورت تجربی و در دمای محيط انجام می گيرد. بدين صورت كه پس از غبار گيری و شستشوی فرش ، در زمان آبكشی كه می خواهند بوسيله بيلچه هاي مخصوص مواد شوينده اضافی و آب اضافی فرشها را بگيرند ، مواد شيميايی روی فرش هم بوسيله حركت رفت و برگشت بيلچه بر روی فرش باعث پخش شدن مواد شيميايی به طور يكنواخت بر روی فرش می شود و طی دو مرحله آن را از فرش خارج می نمايد.

-روش ديگر كهنه نما كردن بوسيله مواد مخصوص ، ريختن اين مواد درون حوضچه های مخصوص و فرو بردن فرش در اين حوضچه ها براي مدت زمان معين است به اين ترتيب مقداری از جلا و شفافيت رنگ الياف كاسته شده و شايد بتوان گفت لايه ای نازك از رنگ الياف برداشته می شود . سپس فرش را توسط آب صاف شسته و مواد مذكور را از آن خارج می سازند . در برخی كارگاهها حتی از ماشين های خاصی برای كهنه شدن بيشتر فرش استفاده می شود ، اين ماشين ها مقداری از پرز فرش ها را سائيده و حالت فرش پا خورده را به وجود مي آورند.
جهت تكميل عمليات كهنه نما كردن فرش ريشه های سفيد فرش های جوان را توس موادی همچون : پوست گردو و يا پوست انار تيره مي نمايد تا كهنه نمايي فرش بيشتر جلوه كند .
برخي هم برای كاهش شدت رنگها و جلای آنها ، فرش را در معرض نور مستقيم آفتاب قرار داده و پشت و روي فرش را برای روز های متوالی به اين شكل در آفتاب شديد قرار می دهند . نور شديد خورشيد تا حدودی باعث پريدگی رنگهای قالی می گردد .با اين روش حتی فرشهايی كه به خوبی توسط رنگهای گياهی رنگ رزی شده اند ، اگر برای روزهای متوالی در معرض نور خورشيد قرار گيرند در نهايت تا حدودی دچار پريدگی رنگ خواهند شد .

الف- شستشو با هيدروسولفيت سديم:
- هر گاه رنگهای طرح در زمينه سفيد يا كرم فرش های پشمی و كركی به هر دليل سرايت كرد(مثلا حين شستشو) و به اصلاح دويده شده باشد به كمك ماده شيميايی هيدروسولفيت دو سود با كمی حوصله و دقت می توان آن ها را از زمينه فرش پاك نمود .
اينگونه كه مقدار كمی از اين ماده را در يك فنجان ماست ترش و آب گرم حل نموده و سپس با يك قلم موی نقاشی نسبتا زبر تمام قسمت هاي رنگ دويده شده را به طور كامل آغشته به اين محلول نموده بايد بدانيم كه ميزان هيدروسولفيت به كار رفته در اين محلول بسته به تازه بودن آن كاملا تقريبی بوده و با تجربه به دست می آيد و آن قدر بايد به محلول اضافه شود كه بوي زننده اي احساس شود و براي جلوگيري از اين بوي زننده مي توان مقدار كمی جوش شرين به محول اضافه نمود . در هر صورت هر گاه ميزان هيدروسولفيت بيشتر از اندازه معين باشد الياف فرش می شود.
در صورتی كه زمينه كار بعد از خاتمه عمليات بيشتر از حد به رنگ سفيد در آمد پارچه ای آغشته به چای دم كرده را بر روي اين قسمت ها می كشيم و در نتيجه زمينه به رنگ بژ دلخواه در می آيد . پس از چند ساعت بايد با يك برس زبر گرد خشك شده دوغ را از روی فرش زدوده و سپس با يك پارچه مرطوب اين قسمت ها را تميز نموده و يا فرش را به شستشو فرستاد.
برمبنای تجربه زمانی كه رنگها از بخشی به بخش ديگر فرش انتقال (در اثر با سو) برای اين رنگها بيشتر در سطح الياف متمركز شده اند از هيدروسولفيت سديم استفاده مي شود.
البته رنگهای با ثبات بالای شستشويی كه در مرحله شستشو با سود از پرزهای فرش خارج نشده اند و توانايی واكنش با هيدروسولفيت سديم را دارند ، بوسيله آن حذف و شيد رنگها نيز روشن تر می شود.
غلظت مناسب برای محلول هيدروسولفيت سديم بين 8-1 درصد است و زمان مورد نياز آن 60-10 دقيقه می باشد.

ب – شستشو با سود سوزآور:
در كارگاه های قاليشوئی رايج ترين رنگبر هيدروسولفيت سديم است ، اما در برخی كارگاههاي قاليشوئی با استفاده از مواد شيميايي ديگري چون :سود سوز آور ، كربنات دو سود و يا ساير مواد قليايی رنگبری انجام می شود كه بايد گفت اين مواد روی الياف پشم ، پنبه و ابريشم تاثير نامطلوب گذاشته و از استحكام آنها می كاهد.
در قديم از ماست ترش جهت رنگبرداری فرش استفاده می شد ، اما در صورت اينكار بايد توسط افراد متخصص و در كارگاههای قاليشوئی انجام گردد.

محلول سود با غلظت (3-1) درصد و شايد هم بيشتر ، در ظرفهاي پلاستيكی بزرگ تهيه می شود . محلول سود توسط كارگر بطور يكنواخت با آب پاش بر روی فرشها پاشيده می شود . بعد از گذشت (10-5) دقيقه عمليات ضربه زنی با ماشين شلاقی بر روی فرشها انجام می شود . عمليات ضربه زن محدود (10-5) دقيقه طول می كشد.
بسته به نوع فرش و نظر استادكار حدود(60-20) دقيقه عمل شستشو با سود طول می كشد. هر چه ثبات رنگهای فرش كمتر باشد و راحت تر توسط سود از فرش خارج شود ، زمان شستشو با سود كاهش پيدا مي كند.
در پايان عمليات شستشو با سود فرشها با آب فراوان شستشو می شوند تا سود اضافی از فرش خارج شود .

ج – كليرينه كردن:
بعد از پايان مراحل شستشو با سود و هيدروسولفيت سديم مرحله فلس زدايی است كه عمليات فلس زدايی برای افزايش جلای فرش است و با هيپوكلريت انجام می شود.
براي كلرينه كردن از كلسيم هيپو كلريت استفاده می شود.
كلسيم هيپوكلريت در حوضچه های بتونی ريخته می شود و 24 ساعت زمان داده می شود تا در آب حل شود . ميزان كلر فعال حوضچه ها (50-40) گرم بر ليتر است.
عمليات كلرينه كردن هم در PHقليايي قابل اجرا است.
اكثرا عمليات كلرينه كردن در PH قليايي انجام می شود ، چون علاوه بر افزايش جلای فرش ، زير دست تيز نرمتر می شود .

- كلرينه كردن در PHقليايي :
محلول(30-20) گرم بر ليتر كلر فعال تهيه شده ، با آب پاش روی فرش ها پاشيده می شود. عمليات بيل كشی بر روي فرشها موجب حركت هيپوكلريك به بخشهای مختلف فرش و نفوذ بيشتر ان به درون پرزها می شود.
عمليات بيل كشی موجب افزايش راندمان فلس زدايی و افزايش بيشتر جلای فرش می شود كه دليل ان حركت محلول هيپوكلريك روی فرش و تسريع واكنش هيپوكلريك با الياف است ، از طرف ديگر خود لبه های تيز بيلچه موجب تراشيده شدن فلسهای در حال تخريب توسط هيپوكلريك است.
عمليات كلرينه كردن (10-5) دقيقه طول می كشد.براي بعضی از فرشها كه با يك بار عمل كلرينه كردن براقيت مورد نظر حاصل نشود ، عمليات كلرينه كردن تكرار می شود .

كلرينه كردن در PH اسيدی :

محلول رقيق اسيد سولفوريك بر روی فرش پاشيده شده و سپس محلول (10-5) گرم بر ليتر هيپوكلريت نيز روی آن پاشيده می شود و عمل بيل كشی نيز برای تسريع فلس زدايی انجام مي شود.
بعد از پايان عمليات فلس زدايی بايد هيپوكلريت فرشها با آب شستشو داده شده و توسط آب گير آب اضافی فرش گرفته شود.
بعد از آبگيری فرشها در هوای آزاد و زير نور آفتاب خشك مي شوند.
در عمليات دواشوئی احتمال دارد كه رنگهای بخشی از فرش بطور كامل حذف شود ، در پايان كار و خشك شدن فرش چاره ای نيست جز اينكه با قلم مو اين بخش ها دوباره رنگ آميزی شوند ، البته خام بودن اين رنگها در درون ليف نفوذ نكرده و بر اثر تماس از بين خواهد رفت .
نكته ای كه در اينجا به نظر می رسد ، آنست كه بهتر می باشد به جای صرف هزينه های گزاف در قاليشويی ها جهت ملايم كردن رنگهای فلز گونه فرشها برای كهنه نما شدن آنها جهت صادرات، رنگ پشم را از ابتدا تغيير داده و در واحد های رنگرزی شيوه های اصلاحی را اعمال نماييم و برای فرشهای صادراتی با هزينه و مصرف مواد كمتر ، رنگهای ملايم و كهنه متناسب با صادرات تهيه نماييم . (اين روش اصلاحی در برخی از توليدات شركت سهامی فرش ايران اعمال می گردد و فرشها پس از پايين آمدن از دستگاه دار با يك شور معمولی كاملا كهنه نما بوده و برای صادرات استفاده می شود .)

    تدوين: سمانه اشرفی پارسا و سپيده مجتهد سيستانی

منبع :