نواحی و مناطق قالی بافی

سیمای قالی بلوچ خراسان(6)

قبايل ديگر ( بربری و جمشيدی ) بجز از گروههايی كه قبلا ذكرشده اند گروهی ديگر از مردم خراسان كه فرش پرزدار می بافند مانند: بربری ، جمشيدی ، افشارو تركمن هستند .

بيشتر گروهها كه زياد معروف نيستند چه آنهايی كه فرش پرزدار ببافند واگر باشند مانند لك(كردها)قاجار،جلاير،بيات (تمام قبايل تركمن)،قليجی و بعضی كه در زيرآمده از تركمن هستند كه هيچگونه روابطی با قبايل معروف تركمن در خراسان ندارند.مانند: يموت،كوكلان و تكی.
طبق گفته رزم آرا قبايل بختياری در زمان نادرشاه به خراسان تبعيد شده اند و بعدها با ساكنين آنجا ازدواج كرده اند ،بعلاوه گروههايی هم از قوم ترك در روستاهای خراسان ساكن هستند.
بربريها در بافت فرشهای ترك معروفند و جمعيت آنها حدود 30000 نفر هستند.در افغانستان به آنها هزاره می گويند.دبليو-آيوانف قبايل زير را ذكر می كند:
اروزگانی نزديك چهار ده /جگوری در همين منطقه و در بالا جام / بی زود،دای اخوندی و دی زنگی در بالا جام و بالاخره دای لال جنگی دربالا جام و سرخس.
فرش آنها خيلی شبيه به مال بلوچها و تيموری ها هستند ولی پرز بلندتری دارند و رنگهای آن تيره ترودارای تنوع رنگی كمتری دارند. تصورمی شود كه قبيله جمشيدی اهل سيستان می باشند . آنهاخيلی وقت پيش به افغانستان مهاجرت كرده بودند .بعضی از آنها بعدازجنگ ايران و انگليس 1857 باچار ايماق به ايران برگشتند و درجنوب مشهد زندگی می كنند. همچنين می توان آنها را درناحيه كوچكتری درغرب اين ناحيه پيدا كرد برای مثال بنی تك را در نزديكی زورآباد و سرخس نام برد . جمشيدی ها هم همچنين فرشهای پرزدار می بافند. كه به زبری معروف می باشند . فرش های بزرگتر كمتربافته می شوند و معمولا درابعاد 110-90 x 160-140 هستند.
تيموری teymuri : ايل تيموری خراسان و افغانستان از بازماندگان اولاد امير تيمور گوركانی و از قوم ترك هستند.
امير تيمور در سمرقند ، به امارت نشست و در سال 783 ه .ق در سی و چهار سالگی به كشور گشايی پرداخت و به ايران حمله آورد. ابتدا هرات و سپس طوس و كلات و اسفراين و بعد كاشمر را تسخير كرد . سپس به تدريج به مناطق ديگر ايران دست يافت.
تيموری های ايران و افغانستان كه ابتدا بيست هزار خانوار بودند ، به پيروی از نام تيمور به تيموريان مشهور شدند.
در بين اغلب بافنده هاي مهم فرشهای بافتنی سنتی بلوچ تعداد بافنده فرشهای عشاير تيموری هستند.آنها بيشتر درافغانستان وخراسان زندگی می كنند.
تيموری از نظر معنی تحت لفظی به تيمور و نبيره های تيمور تعلق دارد.تيمور لنگ(1405-1336)كه به امپراطوری و پادشاهی رسيد فاتح آسيا شد.او خودش نيز ازنوادگان چنگيزخان ميدانست(1227-1155 ميلادی)تسخيركننده و مؤسس امپراطور جهانی مغول.
طبق اظهارات آل-بنوات اين توارث پايه واساس شجره كتيبه تيموری گرديد.
تصور ميشود كه تيموري يكی ازقبايل چار ايماق (4 قبيله)در منطقه قلعه نو درغرب افغانستان است.ديگر قبايل چار ايماق جمشيدی شمال هرات،تايمنی درغوروفيروزكوهی در قسمت بالايی رودخانه مرغاب هستند.اين اطلاعات ازمنابع(ار-ان-فری)بدست آمده است.
گزارشات قبلی متذكر ميشود مناطق وقبايل ديگری هستند اما بيشترين موارددر4 ايمك غربی در كوههاي مناطق غربی افغانستان است(جی-جرينگ).
تاريخ اجدادی تيموری حكايت می كند درهنگام زيارت مكه ،مادر تيمور واطرافيان وی مورد حمله دزدان قبايل عرب قرار گرفتند ودزديده شدند،وقتی كه حكمران مكه فهميد خشمگين شد كاروان مذكور را به وطن اصليشان برگرداند ،البته تحت نظر يكی از ياران وفادارش.تيمور بعدا يكی از دخترانش را به ازدواج او درآورد،بچه ها و نوادگان اين سلسله گفته اند كه آنها از قبيله تيموری
هستند(هيفيلد).
1. ايل ها و طايفه های عشايری خراسان ، تاليف : سيد علی مير نيا ، موسسه انتشاراتی و آموزشی نسل دانش، ص 46-50
طبق روايت اين داستان ،تيموری از نژاد عرب است نه تركی،همانطوری كه معمولا تصور ميشود.عليرغم اينكه ممكن است به واسطه تمايل اعراب به اين هنر كه پس از ظهور اسلام و ورود آن به اين مناطق اتفاق افتاده است.
چقدر از اين داستان بر پايه افسانه و يا واقعيت تاريخی استوار است نمی تواند تحقيقی باشد.ار-ان-فرای اظهار ميدارد تيموری بايد«سنيی های هزاره»باشد واين منطقی به نظر ميرسد.از طرف ديگر خوی هزاره های شيعه را كه به فارسی صحبت ميكنند به همراهديگر گروه های چار ايماق مغولی ميداند.
در خراسان در امتداد مرزافغانستان از تربت تا سرخس قبايل تيموری زندگی می كنند كه مرغوبترين فرشهای پرزدار عالی را می بافند.قبايل و گروههای ديگر هم در ساير مناطق كشور به صورت جداگانه زندگی می كنند.
دبليو-ايوانف موارد زير از تيموريهای نيمه عشاير كه درخراسان زندگی می كنند ارائه می دهد:
1-زوری در تايباد(احمدآباد- تنگلشور)وسرخس.
2-بروتی در تمام مناطق
3-موردشالی در تايباد
4-هادنی همچنين در تايباد
5-سنگچولی در منطقه فريمان-شاهان وگرماب وتربت جام
6-يعغوب شاهی(يعغوب خوانی،اس-آزادی) در منطقه بزنگان وسرخس
7-ميرزادوستی همچنين در بزنگان وسرخس
8-وخيری در منطقه تربت حيدريه
كاملترين ليست تمام بافته هاي ترك قبايل تيموری به وسيله آل-دبليو آدامز ارائه شد:
1-كودنی در جامرد،باخرزو...
2-سالاری در خواف
3-كيتشيل در شاهان گرماب(جنوب شرقی مشهد)
4-لقاری دربزنگان(جنوب شرقی مشهد)
5-سيمان دوك در چشمه روغننی باخرز
6-يعغوبی در كيت شيدر
7-داليفی در بند شاهمحمد(جنوب شرقی مشهد)
8-سرخ كمان در زورآباد
9-كلاه ادراز در 4 برج(شرق مشهد)
10-علی خواجه در بعضی مناطق كشور
11-گل خاتونی در خواف
12-گلباف در خواف
13-فورجی در حسن آباد درجام
14-كالي در بعضی مناطق كشور
15-كالانكی در خواف
16-خاطری درجام نزديك مشهد
17-خالخاهی در جام رود
18-تخاوی در خواف
19-ميش مست در جام ونزديك مشهد
20-طاهری در بالاجام
21-عرب در آبی روان(جنوب شرقی مشهد)
22-زوری در سرجام وزورآباد
23-بابادوری در جام
24-كريم دادی در جام
25-پربزی در باخارز
26-عوض قربانی در جام
27-يعغوب خانی در باراشك وپايين ولايت(جنوب شرقی مشهد)
28-ترخانی در جام رود وهشتادان
29-علي گنجی در اغلب مناطق كشور
30-مرادی در سياه كوه جام
31-فاضلی در جام
32-سياه كاله در آبی روان(جنوب شرقی مشهد)
33-علي خردی در اسدآباد جام
34-دامنريگی در قدمگاه(جنوب شرقی مشهد)
35-بروتی در چلمه،فتح آباد وچند محل در باخرز
36-شايكلی در زورآباد
37-صالحی در خواف و باخرز
38-شيخ بلند در شوراب(جنوب شرقی مشهد)
39-گلشاهی در بعضي مناطق كشور
40-توخالی در(شرق مشهد)
41-شيرميش در بعضی مناطق كشور
42-مريدری در جام رود وسرجام
43-سياه ماری در بعضی مناطق كشور
44-باروتی در(شرق مشهد)
45-خليلی در جام رود
46-مردان شاهی در پايين ولايت و كنه بيست(شرق مشهد)
47-سركوهی در(شرق مشهد)
48-سوری در شوراب(جنوب شرقی مشهد)
49-ايل مشدی در خواف
50-كاتابار در خواف
51-لنگاری در خواف
52-نور احمد در شرق مشهد
53-ملا حسينی در شاهانی گرماب
54-ميرزادوستی در لنگار-شورجه
55-ده خانه در (شرق مشهد)
56-شاهی خانه در سر جام
57-زمين داوری در شاهانی گرماب
58-نوری در جام
59-خانی در جام
60-سنگور در جام
61-كتشالی در خارزار
62-اولادولی در شرق مشهد
63-ميراحمدی در جام
64-اولاد خواجه در مؤمن آباد
65-كمالی در سفيدسنگ
66-وخاری در سرجام
67-اولاد عثمان خان(سنگچوری)در جام وباخرز
68-مدريگی در بعضی مناطق كشور
69-سرتوزی در پايين ولايت
70-محمد درويهی در جام رود
سيسيل ادوارد معتقد است تيموری ترك است واين واقعيت را كه آنها ازگره نامتقارن بيشترازمتقارن استفاده می كنند را به عنوان دليل می آورد.همانگونه كه عموم مردم ترك با اقتباس از نحوه بافندگی همسايگان فارس خود، عمل می كنند.
عجب است كه او تنها به يك قبيله تيموری اشاره می كند(يعقوب خانی)او ظاهرا درمورد ديگران چيزی نمی دانسته است.
يعقوب خانی،سنگچولی وتايمنك برای مدتی طولانی شناخته شده بودند،بسياری از قبايل تيموری آنها را به عنوان بلوچ ميشناختند ودرواقع عمده فرش های آنها شبيه فرش های اخيرشان می باشند.
اين بسيار بی معنی است كه بپرسيم كداميك هنر بافتن از ديگری فرا گرفته است بلكه ما می توانيم با اطمينان بپذيريم كه مردمان هردو جا با سابقه طولانی دربافندگی دارند.
بهترين فرش های تيموری بی شك از خراسان هستند هر چند كه قطعات برجسته ای درافغانستان وجود دارند وبسيار نادرهستند.به طور يقين تفاوت عمده فرش ها وبافته هاي سطحی كه تيموريهای فارس درتكنيك ظريف تر آنهانسبت به خويشاوندان افغان خود می باشد، توليد می كردند.

امیر یوسفی

منبع :