نواحی و مناطق قالی بافی

سیمای فرش بلوچ خراسان(8)

ارائه يافته های در ارتباط با پتانسيلهای بلقوه و بالفعل در رابطه با فرشبافی بلوچ های خراسان

حوزه زندگی بلوچ های خراسان از حوزه هايی با پتانسيلهای بالقوه و بالفعل بزرگی است كه قابليت سرمايه گذاری فراوانی را در خود داردبه عنوان مثال برای تهيه مواد اوليه فرشبافی ، از پشم گوسفندان خود منطقه كه بسيار مرغوب هستند می توان استفاده كرد و استفاده می شود ؛ اما از انواع نژاد های گوسفندان استان خراسان می توان به 4 نژاد عمده گوسفند از جمله بلوچی ، كردی ، قره گل و مغانی اشاره كرد ، بدين ترتيب می توان استان خراسان را به 4 ناحيه پرورش گوسفند تقسيم نمود :
ناحيه پرورش گوسفندان كردی شامل نواحی شمال ، شمال شرقی ، مخصوصا در شهرستانهاي قوچان ، بجنورد ، درگز ، لطف آباد و كلات معمول می باشد .
ناحيه پرورش گوسفند بلوچی : در اغلب نواحي خراسان به استثناء قسمت شمالی و در جنوب غربي و قسمت مركزی منجمله در تربت حيدريه ، جام ، فريمان ، نيشابور ، سبزوار ، بيرجند ، پائين ولايت مشهد .
ناحيه پرورش نژاد قره گل : كه عمدتا در شهرستان سرخس می باشد .
ناحيه پرورش نژاد مغانی و مخلوط : كه عبارتند از حوزه شهر مشهد و به طور كلی در سمت شرق مشهد و نقاطی كه نزديك قوچان ، شيروان است ، البته تقسيم بندی مذكور نسبی است .
اين نژاد ها هر يك مشخصات مربوط به خود را دارا می باشند كه به تفكيك بدان اشاره می كنيم :

1 . نژاد قره گل :

گوسفندان قره گل بواسطه پوست مرغوب و پر نقش و نگار بره آن از دير باز مورد توجه بوده است و پوست بره آن پس از عمل آوري از اقلام صادراتی را تشكيل مي داده است ، اين نژاد در اطراف سرخس و به صورت پراكنده در اطراف مشهد ، كلات ، تربت جام ، تايباد و جنت آباد نگهداری می شود .
گوسفند قره گل اصيل نسبتا درشت اندام با اندامی كشيده و دست و پايي دراز نيرومند و راست ، كله كشيده و تا اندازه اي باريك و بر روي استخوان بينی بر آمدگي ديده می شود . اين گوسفند نسبت به تشنگی و خوراك بسيار پر طاقت و بردبار می باشد و غذای آنها در مراتع در فصول سردگياهان شور و خارشتر است و لذا دام مناسبی برای بيابانهای كم آب و علف مي باشد .
پشم قره گل خشن و سياه رنگ است كه با بالا رفتن سن دام ( 2 سال به بالا ) به تدريج تغيير رنگ می دهد .
از اين پشم ، نمد ، قالی های نامرغوب ، خورجين ، گليم و جاجيم تهيه می شود .
در سال 2 بار پشم چينی می شود و مقدار پشم ها در ميش ، حداكثر 2 كيلو و در قوچ 5/2 كيلو می باشد پشم توليدی بره حدود 600 – 550 گرم است .
تعداد گوسفندان نژاد قره گل 21000 هزار هستند .

2 . نژاد مغانی :

اين نژاد از بهترين گوسفندان گوشتی ايران است كه اصل آن در دشت مغان و ييلاق های سبلان و اطراف سراب و مشكين شهر و اهر و اردبيل نگهداری می شود .
به مرور زمان اين نژاد به منطقه خراسان منتقل و با شرايط آب و هوايی بعضی از مناطق استان نظير شيروان ، بجنورد ، قوچان و ... تطبيق يافته است .
رنگ پشم گوسفند مغانی سفيد شكری يا سفيد نخودی و شتری می باشد كه به ندرت سفيد مطلق نيز در آن ديده می شود .
قسمت زير گردن ، دست و پا و صورت فاقد پشم و از الياف ضخيم مويی پوشيده شده است . روی پيشانی و پشت سر موهاي قهوه ای رنگ ديده می شود .
بره ها بيشتر به رنگ قهوه ای روشن و به ندرت قهوه ای تيره است كه با افزايش سن گوسفندان تغيير رنگ می دهند و به روشنی می گرايد .
پشم گوسفند مغانی از نوع بدترين و خشن ترين پشم های شناخته شده است .
پشم چينی گوسفندان در دو نوبت بهار و پاييز انجام می شود .

3 . نژاد كردی :

اين نژاد بيشتر در نواحي شمال استان خراسان كه منطقه سرد سير مي باشد و همچنين در مراكز اوليه پرورش يعني استان كردستان پيدا مي شود .
ايلات پرورش دهنده نژاد مزبور را به غير از ساكنين نواحی روستايی كردستان كه اكثرا به فعاليت دامپروری اشتغال دارند ، بيشتر كرد هايی تشكيل می دهند كه در سالهای گذشته از كردستان به نواحی شمالی خراسان كوچ كرده و ساكن گرديده اند .
روی هم رفته افراد پرورش دهنده گوسفند كردی در خراسان با علاقه شديدی كه دارند ، و پرورش صحيح و تغذيه مرتب گله در اين ناحيه سبب گرديده كه گوسفندان اين ناحيه حتی بهتر و اصيل تر از گوسفندان مراكز اصلی پرورش باقی بماند .
معمولا پشم گوسفندان را سالی يكبار می چينند و بخاطر سرمای محيط پرورش ، پشم چينی در اوايل تابستان صورت می گيرد .
پشم آن نخودي تيره تا خرمايی و قهوهاي سير تا روشن متغيير است . الياف ضخيم بدون جعد و طويل هستند .
رنگ بره ها از قهوه ای روشن تا تيره می باشد كه با افزايش سن رنگشان شبيه والدين می گردد .
اين پشم بيشتر برای نمد و خرسك استفاده می شود .

4 . گوسفند بلوچی :

پرجمعيت ترين گوسفندان استان كه ترتيب 75 در صد كل گوسفندان منطقه را شامل است گوسفند بلوچی می باشد . ( 20 درصد گوسفند نژاد كردی ، 5 درصد قره گل ، 10 درصد باقيمانده شامل گوسفندان نژاد های مختلف داخلي و خارجي می باشد . )
در تمامي نواحی خراسان بالاخض در نواحی دامداری مركزی و جنوبی استان به وفور اين نژاد را می توان پيدا كرد . اين نژاد به سبب خصوصيات ويژه علاوه بر خراسان در ديگر استانهاي كشور از جمله سيستان و نواحی شری بلوچستان با تراكمهای مختلف و حتی با نامهای متفاوت وجود دارد .

مشخصات گوسفند بلوچي :

سرگوسفند بلوچی نسبت به جثه آن كوچك و چشمان كم و بيش برجسته و پوزه باريك می باشد . نيم رخ صاف ، بينی باريك و بدون انحناء و چين خوردگی می باشد . گوشها پهن و افتاده می باشد . گردن كوتاه با رشد متوسط ، شانه غير عضلانی سينه كم عمق و پشت صاف و رشد عظلات آن متوسط می باشد .
رنگ پشم سفيد مطلق و دارای لكه های سياه در پوزه ، در بعضی موارد پوزه سياه رنگ است ولی واريته بلوچی خواف سفيد يكدست است .

خواص كل گوسفندان بلوچي :
1 . گوسفند بلوچی نظير بسياری از گوسفندان كشور به خاطر عادت به آب و هواي متغيير و كمبود علوفه زمستانی ، دامی روستايی و كاملا مقاوم به شمار مي رود .
2 . گوسفند بلوچی با قدرت راه پيمايی مناسب و كم توقع ، توان و مقاومت در مقابل كم آبی ، بخوبی در اين مناطق زيست نموده و احتياجات غذايی خود را تامين می نمايد ( اين ويژگی برای كشور ما با اهميت است )
3 . هدف اصلی از پرورش نژاد بلوچی توليد پشم می باشد و بعد از آن محصولات ديگر حيوان مورد توجه قرار می گيرد .
اما در رابطه با مواد اولية ديگری همچون پنبه ، ابريشم و پشم در شهرستانهای مورد بررسی پرسشنامه هايی تنظيم و از ادارات دولتی شهرستان خواسته شد كه بدانها پاسخی مناسب دهند كه هر يك با توجه به ميزان فعاليت خود پاسخ لازم را دادند كه در زير به آن می پردازيم :

پنبه خواف

1. چه ميزان از اراضی شهرستان خواف تحت كشت پنبه است ؟
در سال زراعي جاري 2400 هكتار زير كشت پنبه می باشد .
2. ميزان توليد پنبه در هر سال به تفكيك چقدر است ؟
بيش از چهار هزار تن
3. ميزان توليد پنبه در شهرستان خواف چند درصد از نياز خود شهرستان را برآورده می كند ؟
100 درصد
4. از لحاظ كيفيتی پنبه توليدی شهرستان چه جايگاهی را در سطح استان و حتی كشور دارد ؟
به خاطر شرايط خاص آب و هوايی و آفتابی بودن هوا در زمان برداشت ( رنگ كيفيت الياف –
درخشندگی ) درصد مطلوبی بوده است.

5. نوع و نژاد پنبه توليدی شهرستان چيست ؟
نوع ورامين و در ارقام مختلف ( يك سفيد – دو سفيد – سه سفيد توليد مي شود ) .
6. رشد الياف در داخل غوزه چه مدت طول مي كشد ؟
45 روز
7. بعد از برداشت پنبه چند درصد از پنبه توليدی به صورت الياف نارس ( نپ ) يا رشد نكرده
می باشد ؟
2 تا 5 درصد
8. طول متوسط الياف پنبه شهرستان خواف چقدر است ؟
28 ميلي متر
9. از لحاظ رنگ پنبه توليدی شهرستان چگونه است ؟
رنگ سفيد و از نظر كيفيت و درخشندگي در حد مطلوبي است .
10. از نظر استاندارد ايران پنبه شهرستان خواف در چه طبقه اي جاي دارد ؟
ارقام توليدي استاندارد شده عموما از ارقام خوب است .
11. زمين هاي سطح كشت پنبه شهرستان داراي چه خاكي است ؟
رسي شني ، شني رسي
12. نحوه زراعت پنبه چگونه است ؟ ( زمان شخم زني ، بذر پاشي ، مدت زمان بار دهي ، برداشت )
شخم زني در دو مرحله ( پاييز و بهار ) انجام می شود ؛ بذر پاشی 10 الی 25 فروردين ماه به سه
صورت دست پاش ، رديف كار و كپه ای انجام می گيرد ؛ مدت زمان باردهی از ابتدا تا انتها يك
الي 5 ماه به طول مي انجامد و زمان برداشت مهر ماه و آبان ماه هر سال است .
13. آيا برداشت به صورت دستی است يا ماشينی ؟
دستي
14. نحوه برداشت را ( چه به صورت دستی و چه به صورت ماشينی ) توضيح دهيد .
بعد از باز شدن 90 درصد قوزه برداشت با دست و در يك چين انجام می شود .

15. تصفيه پنبه در كجا انجام مي شود ؟ ( جدا كردن الياف از تخم پنبه )
در كارخانه پنبه پاك كني طلاي سفيد خواف
16. نحوه تصفيه پنبه چگونه است ؟
با مجهز ترين دستگاهها جين 90 اره ، 700 دور در ثانيه كنتينانتال انجام مي شود .
17. ميزان جذب رطوبت در پنبه توليدي شهرستان خواف چقدر است ؟
8 الي 12 درصد .

پشم خوافی

1. تعداد گوسفندان شهرستان خواف چقدر است ؟
420 هزار راس
2.پشم حاصل از گوسفندان منطقه از چه كيفيت و ظرافتی برخوردار است ؟
پشم ضخيم و درجه 3
3.پشم حاصل از گوسفندان منطقه از لحاظ رقابت در كيفيت با چه نوع پشمی مقايسه می شود ؟
با پشم گوسفندان پشم ضخيم و نژاد های عربی
4. نژاد گوسفندان منطقه چه می باشد ؟
بلوچی و آميخته ای از بلوچی - كردی
5. آيا پشم حاصل از گوسفندان منطقه در خود شهرستان خواف ريسيده می شود ؟
تا حدود 30 درصد و بقيه به ساير شهر ها می رود .
6. پشم هاي بدست آمده از گوسفندان منطقه از لحاظ كيفيت و رنگ به چند دسته تقسيم می شود ؟
به سه دسته : 1 . پشم سفيد ، 2 . پشم سياه ( تمام سياه ) ، 3 . پشم رنگی ( پشم گوسفندان كردی )
7. چند درصد از پشم های حاصله به صورت دباغی گرفته و توليد می شود ؟
صفر
8. چربي موجود در الياف پشم حاصل از گوسفندان منطقه چند درصد می باشد ؟
حدود 2 تا 3 درصد و اندازه گيري نشده است .
9. خوراك گوسفندان منطقه عموما چيست ؟
كاه ، پس چر غلات ، نان خشك ، جو ، كنسانتره
10. پشم چيني در چه فصل و يا ماهی از سال انجام مي شود ؟
در 2 فصل بهار ( فروردين ماه ) و تابستان ( تير ماه )
11. پشم چينی عموما دستی است و يا ماشينی ؟ چند درصد دستی و چند درصد ماشينی ؟
پشم چينی 100 درصد دستی انجام مي شود .
12. چند واحد ريسندگي ماشيني در شهرستان فعاليت می كند ؟
يك واحد
13. آيا پشم مورد استفاده شهرستان همگی از خود منطقه تامين می شود؟
بله

پنبه تربت جام

1 . چه ميزان از اراضی شهرستان تربت جام تحت كشت پنبه است ؟
3500 هكتار
2 . ميزان توليد پنبه در هر سال به تفكيك چقدر است ؟
بين 7 تا 9 هزار تن
3 . ميزان توليد پنبه در شهرستان تربت جام چند درصد از نياز خود شهرستان را برآورده می كند ؟
100 درصد
4 . نوع و نژاد پنبه توليدی شهرستان چيست ؟
ورامين
5 .قطر الياف پنبه ای توليدی شهرستان تربت جام چقدر است ؟
متوسط
6 . رشد الياف در داخل غوزه چه مدت طول می كشد ؟
60 روز
7 . بعد از برداشت پنبه چند درصد از پنبه توليدی به صورت الياف نارس ( نپ ) يا رشد نكرده
می باشد ؟
2 درصد
8 . طول متوسط الياف پنبه شهرستان تربت جام چقدر است ؟
27 تا 28 ميليمتر
9 . از لحاظ رنگ پنبه توليدی شهرستان چگونه است ؟
سفيد
10 . از نظر استاندارد ايران پنبه شهرستان تربت جام در چه طبقه ای جای دارد ؟
يك و يك پست سفيد ( اكثرا )
11 . نحوه زراعت پنبه چگونه است ؟
زمان شخم زنياسفند ماه تا نيمه فروردين ، بذر پاشی 15 / 1 تا31 / 2 ، مدت زمان بار دهی
20 / 4 تا 20 /6 ، برداشت20 / 6 تا 30 / 8
12 . پنبه توليدي شهرستان دارای چند درصد مواد خارجی هستند ؟
5 درصد
13 . آيا برداشت به صورت دستی است يا ماشينی ؟
دستي
14 . نحوه برداشت را ( چه به صورت دستی و چه به صورت ماشينی ) توضيح دهيد .
به صورت دستی توسط كارگر در 2 چين
15 . تصفيه پنبه در كجا انجام می شود ؟ ( جدا كردن الياف از تخم پنبه )
در كارخانه پنبه پاك كنی
16 . نحوه تصفيه پنبه چگونه است ؟
توسط جين 90 اره كنتينانتال
17 . ميزان جذب رطوبت در پنبه توليدی شهرستان تربت جام چقدر است ؟
7 درصد
18 . استحكام كششی الياف پنبه شهرستان تربت جام چقدر است ؟
3 / 29 ( قوي )
19 . كشش پذيدری ( الاستيسيته ) الياف پنبه شهرستان تربت جام چقدر است؟
متوسط

پشم تربت جام

1 . تعداد گوسفندان شهرستان تربت جام چقدر است ؟
تعداد گوسفند و بره 751853 راس ، تعداد بز و بزغاله 102771 راس
2 . پشم حاصل از گوسفندان منطقه از چه كيفيت و ظرافتی برخوردار است ؟
طول الياف بلوچی زياد و ضخامت كم و مرغوب ، نژاد مغانی و باد غيسی طول الياف متوسط و
ضخامت متوسط
3 . پشم حاصل از گوسفندان منطقه از لحاظ رقابت در كيفيت با چه نوع پشمی مقايسه می شود ؟
با پشم نژاد بلوچی
4. نژاد گوسفندان منطقه چه می باشد ؟
بيشتر نژاد مغانی ، طرف جلگه موسی آباد نژاد بلوچی ، بخش پايين جام نژاد بادغيسی و نژاد
آميخته .
5 . آيا پشم حاصل از گوسفندان منطقه در خود شهرستان تربت جام ريسيده مي شود ؟
يك واحد كارخانه ريسندگي در بخش سميع آباد احداث شده بعد از مدتي به علت اقتصادي
تعطيل گرديده است و پشم ها جهت ريسندگي به مشهد برده شده و يا توسط قاليبافان شهرستان
تبديل به قالي مي گردد .
6. پشم هاي بدست آمده از گوسفندان منطقه از لحاظ كيفيت و رنگ به چند دسته تقسيم مي شود ؟
به سه دسته سفيد ( از لحاظ كيفيتی خوب ) ، زرد روشن ( متوسط ) ، رنگی ( كم ) .
7. چند درصد از پشم هاي حاصله به صورت دباغی گرفته و توليد می شود ؟
حدود 10 تا 15 درصد
8 .خوراك گوسفندان منطقه عموما چيست ؟
خوراك سه ماهه اول سال ، مراتع كوهها و دشتها ، سه ماهه دوم سال پس چر مزارع گندم و جو ،
سه ماهه سوم سال پس چر سيفی جات و چغندر و گوجه فرنگی ، سه ماهه آخر سال تغذيه دستی
شامل كاه ، جو ، نان خشك ، تفاله چغندر قند .
9. پشم چينی در چه فصل و يا ماهی از سال انجام می شود ؟
در ارديبهشت ماه و خرداد ماه
10 . پشم چيني عموما دستی است و يا ماشينی ؟ چند درصد دستی و چند درصد ماشينی ؟
دستي ؛ 99 در صد دستی
11 . ريسندگی دستی چقدر در منطقه باقی مانده است ؟
بسيار كم
12 . چند واحد ريسندگی ماشينی در شهرستان فعاليت می كند ؟
يك دستگاه كه آن هم تعطيل شده است

پنبه سرخس

1 . چه ميزان از اراضی شهرستان سرخس تحت كشت پنبه است ؟
در حدود 5000 هزار هكتار
2 . ميزان توليد پنبه در هر سال به تفكيك چقدر است ؟
ميانگين سال زراعی 83 – 82 ، 8/2 تن در هكتار
3. ميزان توليد پنبه در شهرستان سرخس چند درصد از نياز خود شهرستان را برآورده می كند ؟
100 درصد
4. از لحاظ كيفيتی پنبه توليدی شهرستان چه جايگاهی را در سطح استان و حتي كشور دارد ؟
از لحاظ كيفی وش پنبه شهرستان سرخس در استان خراسان ، بهترين كيفيت را داشته و در استان ،
حرف اول را می زند . در كشور ، پنبه خراسان با پنبه فارس ، رقابت تنگاتنگی دارد و جايگاههای
اولية پنبه كشور را به خود اختصاص داده است .
5 . نوع و نژاد پنبه توليدی شهرستان چيست ؟
رقم ورامين
6 . از لحاظ رنگ پنبه توليدی شهرستان چگونه است ؟
امیر یوسفی

منبع :