نقوش و طرح های فرش

قلابدوزی رشت یا رشتی دوزی

سوزن دوزی هنر آراستن سطح روئین پارچه‌های ساده با بهره گیری از نخ‌های الوان با کمک سوزن و قلاب است و دست اندر کاران آن به مدد بخیه‌های ظریفی که بر منسوجات ساده می‌نشانند معمولا تلفیق زیبایی از صبر و شکیبایی و هنر را به نمایش می‌گذارند.


یکی از قدیمی‌ترین انواع رودوزی‌های ایرانی که سابقة قدمت آن حتی به سالهای ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد می‌رسد «ْ قلاب دوزی» ْ است که طی ان زمینة پارچه به وسیلة نخ‌های ابریشمین رنگین به گونه یی بسیار زیبا تزئین می‌شود. دربارة سابقة تولید این «ْ هنر ـ صنعت» در ایران، گفتنی است که: طی حفریات باستان‌شناسی در منطقة لولان در منتهی الیه شرق ایران قطعاتی از ملیله دوزی و قلاب دوزی پیدا شده که احتمالاً تعلق به دوره هخامنشیان دارد. بر حسب نوشته سندیوس، اسقف کلرمن منسوجات بافت ایران در قرن پنجم میلادی به تمام مغرب زمین تا گل می‌رفته و با آنکه مشکل است که پارچه‌ای از آن زمان باقی مانده باشد معهذا بیشتر از ۶۰ قطعه نمونه از پارچه‌های ساسانی در موزه‌های دنیا موجود است که معرف حوزه نفوذ این هنر در آن دوره است. در موزه آرمیتاژ لنینگراد یک قطعه پارچه قلاب دوزی موجود است که از عالیترین پارچه‌های زمان ساسانی می‌باشد. بر روی این پارچه خروس بزرگی با رنگهای الوان دیده می‌شود که در درون دایره‌ای نقش گردیده است. یک قطعه پارچه دیگر نیز مربوط به این دوره در موزه کونت کورب برلین موجود است که قبلا در یکی از کلیساهای برلین برای بستن اشیاء مقدس به کار می‌رفته وروی آن دوایری منقوش است که سر گراز در درون آن ترسیم و تماما قلاب دوزی شده است. که همه این موارد نشان از رواج این هنر در دوره ساسانی است.

سوزن دوزیهای زیبای ایرانی به اشکال مختلف انجام می‌شود و تنوع در آن بسیار زیاد است و به جرات می‌توان گفت یکی از زیبا‌ترین آن‌ها رشتی دوزی است. رشتی دوزی یا به تعبیری قلاب دوزی که‌گاه از آن با نام گلدوزی نیز یاد می‌شود، یکی از انواع رودوزیهای سنتی ایران به شمار می‌آید که در گذشته نه چندان دور از رونق فراوانی در شهر رشت برخوردار بوده است، به گونه‌ای که راسته‌ای در بازار رشت تحت عنوان سرای گلبندی دوزان در قسمت پشت بازار زرگران کنونی وجود داشته که درآنجا استاد کاران زبردست وهنر آموزان فراوانی به کار طراحی، تولید و آموزش در کارگاههایی که مرکز فروش این محصولات نیز به حساب می‌آمده مشغول بوده‌اند. اما این هنر- صنعت ارزشمند تقریباً درنیمه دوم دهه پنجاه هجری شمسی به دلایل گوناگون رو به افول نهاد و می‌رفت که مانند بسیاری از صنایع دستی دیگر به فراموشی سپرده شود، که با تلاشهای فراوان عده‌ای از هنر دوستان و زحمتکشان این حرفه در حدودسالهای ۶۳و۶۴ مجدداً احیا شدو تابه امروز نیز فعالیت‌ها در این رشته همچنان ادامه دارد اما آنچه در دوران رونق گذشته قابل توجه بود غالب بودن وجه صنعتی آن است که امروزه این وجه آن کاملاً منسوخ شده وبیشتر بعنوان هنری تفننی به آن نگاه می‌شود گرچه هنوز هم معدود اساتیدی هستند که بصورت حرفه‌ای به این کار اشتغال دارند اما تعداد آن‌ها از تعداد انگشتان یک دست تجاوز نمی‌کند، و عمدتاً به کار آموزش این هنر مشغولند. دلایل گوناگونی برای از رونق افتادن این هنر- صنعت ارزشمند وجود دارد که از آن جمله است کمبود مواد اولیه و افزایش قیمت ابریشم در رشت و به تبع آن گران شدن محصولات رشتی دوزی و به دنبال آن کاهش تقاضای خرید این محصولات توسط مردم، دستمزد پایین استادکار، کمبود استادکاران قدیمی و موارد گوناگون دیگر که ذکر آن‌ها در این مجال نمی‌گنجد. مرکز عمده قلاب دوزی گیلان شهرهای رشت و لاهیجان بود که به سبب شهرتی که در رشت داشته رشتی دوزی نیز نامیده می‌شود و گفتنی است که زمانی آنرا گلدوزی یا گلبندی دوزی نیز می‌نامیدند. قلابدوزی که درگذشته در شهرستان رشت کاملاً رایج بود و تعداد زیادی از افراد بومی منطقه به آن اشتغال داشته‌اند در حال حاضر از گستردگی پیشین برخوردار نیست ولی با اینهمه تنها مرکز تولید مصنوعات قلابدوزی محسوب می‌شود.

 

از نمونه‌های بسیار نفیس رشتی دوزی می‌توان به یک جفت پرده رشتی دوزی به سه شیوه رایج اشاره نمود که متعلق به سده ۱۳ ه. ق است که استاد حسین رشتی به دستور مخبر الدوله قلاب دوزی نموده است، که این کار حداقل ۴ سال به طول انجامیده است و واقعا در نوع خود بی‌نظیر است. در مورد قلابدوزی باید به این نکته اشاره کرد که این هنر، صنعت ارزشمندی در گیلان محسوب می‌شدوهمواره یکی از اقلام صادراتی به حساب می‌آمده است.

انواع رشتی دوزی

رشتی دوزی یا قلاب دوزی رشت به سه شیوه ساده دوزی، ضخیم دوزی یا برجسته دوزی و شیوه معرق استفاده می‌شود.
ساده دوزی: در شیوه ساده هنرمند پس از طراحی و نقش‌پردازی روی زمینه، نقش‌ها را با استفاده از قلاب و نخهای ابریشمی الوان روی زمینه، قلاب دوزی می‌کند. ودر حالیکه نقش اصلی را بر روی ماهوت قلاب دوزی می‌نماید سعی می‌کند تا به ابتکار و ذوق خود، خطوط گاهی ساده و زمانی با حالت، قلاب دوزی شود که این حالات عبارتست از: راسته راه، کومه، پیچ، هفت و هشت وغیره.
ضخیم دوزی یا برجسته دوزی: در این شیوه هنرمند پس از اجرای نقش روی زمینه ماهوت، به اندازه کادرهای معین شده از ماهوت‌های الوان برش داده و آنرا بطور برجسته در جای خود، در روی زمینه قرار می‌دهد. سپس قلاب دوزی می‌نماید.
شیوه معرق: در این شیوه هنرمند پس از نقش‌پردازی، کادر‌های معین را از زمینه ماهوت در آورده واز ماهوتهای دیگر ملون جایگزین می‌سازند وسپس به قلاب دوزی دور آن می‌پردازند این نوع دوخت معمولا با قلاب دوزی ساده همراه می‌باشد. از دیگر دوختهایی که در میان این شیوه خود نمایی می‌کند می‌توان از شرفه دوزی، کمند دوزی، تسمه دوزی و دور دوزی نام برد. معمولا قلاب دوزیهای به شیوه برجسته ومعرق همراه با قلاب دوزی ساده می‌باشند.

ابزار کار:

ابزار کار قلابدوزان بسیار ساده، کم حجم و ارزان قیمت است که عبارتند از: قلاب، جریده، چهارپایه (کتل)


قلاب:
وسیله‌ای است فلزی وتا حدودی شبیه به قلابهای معمولی با این تفاوت که نوک آن برخلاف سایر قلاب‌ها تیز است و فاقد انحنای قلابهای عادی می‌باشد و در عوض دارای یک بریدگی مورب در فاصله پنج میلیمتری نوک قلاب است، این وسیله که متشکل از می‌له‌ای تقریباً ۷ سانتیمتری است در انت‌ها به سطحی قاشق مانند با ضخامت تقریبی ۵ میلیم‌تر ختم می‌شود ودارای دسته‌ای خراطی شده می‌باشد.
جریده (کارگاه):
یکی دیگر از وسایل کار قلاب دوزی است که مشتمل بر دو قطعه چوب به طول ۱۰۰ سانتی‌متر و عرض ۱۰ سانتی‌متر و ضخامت ۵ میلیم‌تر می‌باشد که از یک سو بوسیله میخ به یکدیگر متصل و در سوی دیگر بوسیله مانعی که در فاصله ۴۰ سانتیمتری انتهای وسیله گذاشته شده از یکدیگر جدا می‌باشد وحالتی تقریباً گیره مانند دارد و به راحتی می‌توان آنرا از طریق سفارش دادن به نجار یا با کمک دو قطعه تخته صاف تهیه کرد.
کتل (چهار پایه):
این وسیله برای نشستن مورد استفاده قرار می‌گیرد ومعمولا از جنس چوب ساخته می‌شود که شامل دو پایه ویک قسمت برای نشستن است و در اندازه‌های مورد دلخواه هنرمند ساخته می‌شود.

مواد اولیه:

مواد اولیه که در این رشته مورد استفاده قرار می‌گیرد منحصر به پارچه ماهوت و نخ‌های ابریشمین می‌باشد. پارچه مورد نیاز برای رشتی دوزی ماهوت است که این پارچه در گذشته از فرانسه وارد می‌شده ولی در حال حاضر از ماهوت محصول ایران استفاده می‌شود و معمولا به رنگهای سیاه، سرمه‌ای، زرشکی، قرمز سیر و قهوه‌ای و غیره می‌باشد. البته به جزء ماهوت از پارچه‌های پشمی دیگری نیز استفاده می‌شود که باید الیاف آن از فشردگی زیاد برخوردار باشد. نخ‌های ابریشمین نیز به رنگهای مختلف برای کار بر روی پارچه مورد استفاده قرار می‌گیرد، که در دوره‌های مختلف به روشهای گوناگون تهیه می‌شده است. اما امروزه به دلایلی‌گاه از نخ‌های رنگین غیر ابریشمی و یا نخ‌های ابریشمی مصنوعی ساخت چین نیز استفاده می‌شود.

انواع طرح‌ها و نقوش:

طرح‌های مورد استفاده در قلاب دوزی به ۳ دسته کلی تقسیم می‌شوند که عبارتند از: گیاهی- هندسی- جانوری که در بیشتر کارهای مقدماتی طرح‌های هندسی رایج است. از دیگر نقوش متداول در قلاب دوزی می‌توان به بازوبندی، بند رومی، بته جقه‌ای شاخ گوزنی، بته جقه‌ای ترمه‌ای، بته جقه‌ای قهر و آشتی، گل بادامی، گل شمعدانی، گل چاکدار، از برگ، تاج خروس، آلبالو، گل گندمی، گلهای شاه عباسی، شانه‌ای، برگ چاکدار، قاب قابی درختی، گل و بوته، گل و مرغ مجالس شاهانه، داستانهای ادبی و عرفانی، موضوعات بزمی، شکارگاهی، رزمی، تک چهره، صورت خورشیدی، شمسه‌ای ترنجی، کتیبه‌ای، هندسی، ۵ پر هلالی، ۸ پر نوک تیز، گل حاشیه‌ای، لچک ترنج افشان، سروچه و طرحهای اسلیمی و غیره اشاره نمود.
کاربردهای رشتی دوزی
از رشتی دوزی در موارد گوناگونی استفاده می‌شود از جمله برای تزئین سجاده، جاقرآنی، مفرش، روفرشی، غاشیه (پوشش زین)، لبة پرده، رومیزی، رویه کوسن، تابلوهای تزئینی، لبه یقه، دامن و پیش سینة لباسهای زنانه، کیف و کفش زنانه، کلاهک آباژور، آویزهای پارچه‌ای و... استفاده به عمل می‌آید.

پهنه بندی رشتی دوزی در استان گیلان:

پراکندگی هنر قلاب دوزی در کشور ما بسیار گسترده بوده و در نقاط گوناگونی از ایران مانند رشت، اصفهان، مشهد، نجف آباد، مهاباد، بندر عباس، زاهدان، بوشهر و غیره به شیوه‌های گوناگون رواج دارد. این هنر در کشورهای مجاور ایران مانند ترکیه، پاکستان، و برخی از کشور‌های آسیای میانه نیز به صور مختلف انجام می‌شود. اما در استان گیلان، گرچه رشتی دوزی در گذشته در شهرهای مختلف ازجمله رشت، لاهیجان، صومعه سرا، شفت و غیره رواج داشته اما به دلایل گونگون که قبلا ذکر شد امروزه فقط در شهر رشت رایج بوده وگه‌گاه در شهر‌های دیگر کلاسهای آموزشی آن برگزار می‌شود. اما در اینجا ذکر این نکته ضروری است که رونق و اعتلای این هنر (رشتی دوزی) مرهون تلاش وکوششهای مجدانه بزرگانی است که در دوره‌های مختلف سبب رشد وکمال هنر رشتی دوزی شده‌اند اساتیدی چون محمد رضا کشاف، فیروز شاد، حسین رشتی، غلامحسین رفیعی، ناظم‌زاده، حبیب فرودی، استاد عباسعلی بی‌پناه، استاد عباس حافظی و استاد علیپور که به جزء سه نفر اخیر بقیه در قید حیات نمی‌باشند.
امیدواریم با توجه به قابلیتهای این هنر ارزشمند شهرمان که می‌تواند در زمینه‌های مختلف از جمله آراستن پوشاک بخصوص پوشاک زنانه کاربرد داشته باشد شاهد رونق روز افزون این هنر- صنعت بومی باشیم.

تهیه و تدوین: نیما محمدی
منبع: شبکه اطلاع رسانی فرش و صنایع دستی کرمان

منبع :