نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش اول)

بر خود لازم می دانیم از زحمات اساتید محترم آقای عبدالله احراری بابت کمک ها و راهنماییهای ایشان در طول مدت تحقیق و همراهی برای رفتن به منطقه زیرکوه قائن و همچنین آقایان محسن حسن زاده و جعفر محمد زاده که از زمان شروع تحقیق تا مرحله ارائه آن مشوق و راهنمای ما بودند تشکر و قدردانی نماییم .


و تشکر خود را از کلیه بافندگان ، پیشکسوتان و دست اندرکاران فرش منطقه قائن بخصوص آقای ایمان پورشافعی که در ابتدای کار در جمع آوری یکسری مطالب و تعدادی از عکسها ما را کمک نمودند ، آقای شریف زاده مدیریت محترم فرش سازمان صنعت ، معدن و تجارت استان خراسان جنوبی ، آقای حامد احراری ، سرکار خانم جمشیدی ، سرکار خانم رحیمی ،آقای ادیبیان (دلاکه) و سایر دوستانی که ما را در انجام این مهم یاری نمودند ابراز می داریم.

قالیچه‌های بلوچ بر خلاف نامشان نه محصول بلوچستان ایران و نه محصول بلوچستان پاکستان می‌باشد. بلکه این قالیچه‌ها دستبافتة قومی عشایر و کوچ نشین در شرق خراسان می‌باشد که بخش اعظمی از آنان در منطقه زیرکوه قاینات ساکن می‌باشند که حوزة این تحقیق می‌باشد و سعی گردیده است با معرفی اقوام ساکن در منطقه و دستبافته‌های آنان گامی در جهت شناخت بیشتراین منطقه از فرش ایران زمین برداشته شود.
ویژگیهای قالی قائنات شامل ساختار، طرح‌ها و نقوش، نقشمایه‌ها، رنگهای کاربردی و همنشینی رنگ‌ها می‌باشد که در نوشته‌ها به آن مفصلا اشاره گردیده است.
متغیرهایی همچون مواد اولیه، فرهنگ، اقلیم منطقه، تحولات تاریخی و جمعیتی از مهم‌ترین عوامل تاثیر گذار بر قالی سبک مورد نظر بوده و در این تحقیق سعی گردیده است ابتدا ریشه‌های قومی و نژادی قبایل منطقه مورد بررسی قرار گرفته و سپس ویژگیهای ساختاری و فنی قالیبافی آن و طرح‌ها و نقشمایه‌ها توصیف و ریشه یابی شود.
یافته‌ها فرضیه‌های اعلام شده تحقیق را تایید نموده است.

واژگان کلیدی
زیرکوه، قائنات، بلوچ، بهلولی، دستبافته‌ها عشایر، نقشمایه (آرایه)
مقدمه:
زیرکوه یکی از بخشهای ۵ گانه شهرستان قاینات می‌باشد. این بخش به لحاظ داشتن ۱۵۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان و کوچ تعدادی از بلوچ‌های استان سیستان و بلوچستان و ساکن شدن در این منطقه فرهنگ و سنت‌های خاص خود را داشته که با فرهنگ غالب شهرستان مغایرت دارد. موقعیت جغرافیایی و صعب‌العبور بودن راه‌ها، وجود بادهای ۱۲۰ روزه سیستان که تا حدودی این منطقه را نیز در بر می‌گیرد و شن‌های روان این بخش اختلاف سطح زندگی و فرهنگ آن‌ها را دو چندان نموده است، از طرفی فرهنگ بومی و دست‌نخوردة عشایر زیرکوه و عدم استحاله آن‌ها در فرهنگ جدید، برقراری رابطه با آن‌ها را مشکل نموده به نحوی که ابتدا افراد غیر محلی را به عنوان غریبه و غیرقابل اعتماد تلقی می‌نمایند، ولی بعد از آشنایی و برقراری ارتباط با آنان و جلب اعتماد این اقوام، همانند سایر قوم بلوچ و عشایر از مه‌مان نوازی شایسته و زایدالوصفی برخوردارند..

بیان مسأله:
یکی از مهم‌ترین ویژگیهای قالی ایران تنوع آن است پی آر جی فورد (۱) محقق فرش در کتاب خود به این نکته تاکید می‌نماید فرشهای ایرانی آنقدر متنوع هستند که بسیاری از طرح‌ها و نقوش آن ناشناخته است.
قالیبافی در ایران نزد قوم‌های مختلف از محبوبیت فوق العاده‌ای برخوردار است در این بین قالی‌ها و بافته‌های عشایری و بلوچ نیز علیرغم حجوم ازبک‌ها، افاغنه و تاخت و تاز مغول‌ها توانسته در مقاطع مختلف تاریخی خود را حفظ نماید در سراسر مرز مشترک ایران با افغانستان و پاکستان دستبافته‌هایی تولید می‌گردد که با عنوان فرشهای بلوچی در بازارهای داخلی و خارجی بفروش می‌رسد این دستبافته‌های عشایری و روستایی بسیار زیبا و سحرآمیز می‌باشند و طرح‌ها و نقوششان دریچه ایست به سوی شناخت فرهنگ اقوامی که در این نواحی زندگی می‌کنند و انعکاسی از باور‌ها، اعتقادات، مشاهدات و آرزوهای آن‌ها می‌باشد.
علیرغم جایگاه بسیار مهم قالیهای منطقه جنوب خراسان متاسفانه اطلاعات دقیقی از طرح‌ها، نقوش و رنگبندی قومی، قبیله‌ای آن وجود ندارد لذا شناسایی و ریشه یابی آن، موضوع و مسئله اصلی این تحقیق می‌باشد و سعی گردیده است ضمن توصیف موقعیت مکانی و اقلیمی قالی‌های بهلولی، ویژگیهای ساختاری، طرح‌ها و نقوش، رنگبندی، فنون بافت و همچنین شیوه زندگی و معیشت مردم منطقه تبیین گردد.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ford، p. r. j. ۱۹۸۱ the oriental carpet design. p۱۴. ۱
ضرورت و اهمیت تحقیق:
شرایط جغرافیایی، مرزنشینی، خشکسالی‌های طولانی و بلایای طبیعی مانند زلزله، زندگی را برای مردم این منطقه سخت و دشوار نموده است که بی‌شک تأثیراتی عمیق در اقتصاد و معیشت مردم ساکن در زیرکوه گذاشته است و فرش و دستبافته‌های آنان را نیز دستخوش تغییر کرده است به گونه‌ای که از قالیچه‌های مرغوبی که در گذشته بافته می‌شد اثری نمانده و اگر باشد انگشت‌شمار است.
آنچه مسلم است طرح‌ها و نقوش قالیهای منطقه بی‌مقدمه پدیدار نگردیده است و نیز عواملی مانند اسکان عشایر در روستا‌ها، کوچ اجباری، جنگ‌ها، بروز بلایای طبیعی و رکود بازار فروش باعث گردیده به فراموشی سپرده شوند و جایگاه تولید قالی بلوچ بخصوص قالیهای بهلولی برای اکثر مردم و حتی آشنایان مقوله فرش دستباف ناشناخته مانده است و ضروری است مراکز تولید این قالی‌ها و ویژگیهای نقوش آن‌ها نشان داده شود.
وجود اطلاعات فرش منطقه در یک مجموعه، حفظ و انتقال دقیق آنرا ممکن نموده و موجب خواهد شد علاقه مندان با مراجعه به آن امکان وسعت بخشیدن آنرا فراهم نمایند. بنابراین تلاش گردید با نوشتن این تحقیق حداقل اطلاعاتی گردآوری شود.

پیشینة تحقیق:
در ارتباط با قالی‌ها و قالیچه‌های مناطق بلوچ نشین خراسان تعداد زیادی از نویسندگان، پژوهشگران و محققان مطالبی نوشته‌اند که بصورت تخصصی یا اشارات کلی بیان نموده‌اند.
تعدادی از این منابع که می‌توان به آن اشاره نمود به شرح زیر می‌باشد:
۱ – کتاب قالی ایران نوشته سیسیل ادواردز به اظهار نظر در مورد فرش بلوچ خراسان پرداخته است وی در کتابش مراکز بافت قالیهای سبک بلوچ را معرفی نموده و با نام قالیچه‌های بلوچ خراسان و عرب خراسان تصاویری را ارائه نموده است. وی در تشخیص اقوام و قبایل تولید کننده فرشهای بلوچ دچار اشتباه شده و این اقوام را عمدتا بلوچ نامگذاری نموده است. (۱)

۲ – کتاب فرشبافی در آیین بلوچ نوشته محقق فرش جناب آقای سیاوش آزادی یکی ازمهم‌ترین کتبی است که اقوام هفت گانه بلوچ را معرفی نموده و فرشهای آن‌ها را تجزیه و تحلیل کرده است. بخش اول این کتاب اختصاص به معرفی قبایل مختلف و ویژگیهای ساختاری قالیهای آن‌ها دارد و در بخش دوم تصاویر رنگی قالیهای بلوچ را به نمایش گذارده است متاسفانه ایشان نیز در تشخیص منشا اقوام و طوایف منطقه دچار اشتباه گردیده‌اند. (۲)
۳ - کتاب قالیچه‌های حیرت انگیز بلوچی، جمع آوری مقالات توسط دیوید بلاک می‌باشد که در سال ۱۹۷۶ منتشر شده است و در آن بصورت عام به مقوله بلوچ اشاره گردیده است. (۳)
----------------------------------------------------------------------
۱. ادواردز، سیسیل، ۱۹۵۲ قالی ایران، مترجم مهیندخت صبا، انتشارات فرهنگسرا، چاپ ۱۳۶۸، تهران
. Azadi. s: carpets in the baluch tradition. munich ۱۹۸۶ ۲
Black. david: rugs of the wandering baluchi. london ۱۹۷۶. ۳
۴ – کتاب دستبافته‌های بلوچ نوشته جف بوچر نیز یکی از مهم‌ترین منابع قالی بلوچ می‌باشد و به ویژگیهای فرشبافی بلوچ پرداخته است و دارای تصاویر رنگی متنوعی می‌باشد (۱)
۵ – کتاب برگی از تاریخ خراسان نوشته تورج ژوله به بیان ویژگیهای کلی ساختاری قالی بلوچ پرداخته و تصاویر قابل توجهی را ارائه نموده است. (۲)
۶ – مهم‌ترین نوشته در مورد فرشهای بلوچی مقاله فرشهای پرزدار بلوچی و همسایگان آن‌ها نوشته دکتر دتریچ وگنر می‌باشد که در آن بدرستی واقعیت‌های فرش بلوچ خراسان را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است و به روستا‌ها و عشایری اشاره نموده است که در حال حاضر نیز در بسیاری از آن‌ها تولید قالی رواج دارد. (۳)
۷ – کتاب پژوهشی در فرش ایران نوشته تورج ژوله نیز اشاراتی به بافت فرشهای بلوچی دارد. (۴)
۸ – سایر مجلات همانند مجلات هالی و گره در مطالب خود اشارات متعددی به قالی بلوچ خراسان نموده‌اند.

۲. ژوله، تورج، برگی از تاریخ خراسان، چاپ کاکتوس، ۱۳۷۵
۴. ژوله، تورج، پژوهشی در فرش ایران، انتشارات یساولی، ۱۳۸۱
Boucher. jeff: baluchi woven treasures. london ۱۹۸۹. ۱
Wegner، d. h. ۱۹۸۵. pile rugs of the baluch and their neigh bors part ۱. ۳

روش تحقیق:
در این تحقیق هم از تحقیقات می‌دانی و هم از تحقیقات کتابخانه‌ای و اسنادی استفاده شده است. البته پایه و اساس کار پژوهش بر مبنای تحقیقات می‌دانی بوده است که شامل چندین سفر به منطقة زیرکوه و مشاهدة اوضاع و احوال مردمی منطقه و مصاحبه با افراد بوده است.
روشهای گردآوری اطلاعات:
الف‌ـ مطالعات کتابخانه‌ای: در این بخش به پیشینة تاریخی این مردم پرداخته شد.
ب‌ـ مطالعات اینترنتی: در این بخش تحقیق اطلاعاتی که مورد نظر بود یافت نشد و بصورت خیلی کوتاه از برخی مطالب استفاده گردید.
ج‌ـ تحقیقات می‌دانی: این بخش مهم‌ترین قسمت پژوهش می‌باشد و بخش اعظم تحقیقات را شامل می‌شود، با وجود مشکلات فراوان بهترین قسمت کار با اخذ تجربه‌های فراوان محسوب می‌شود.
مصاحبه با افراد ذیل:
آقای عبدالله احراری (۱) –اقای ادیبیان (دلاکه) (۲) - حاج عبداله سلام (۳) - آقای اسعدزاده (۴)
آقای سهراب یاری (۵) - آقای نزشتی (۶) - آقای رجبی (۷) - آقای ده‌مرده، ‌حاجی ملنگ (۸)
تکمیل پرسشنامه: این قسمت پژوهش برای بدست آوردن تکنیک‌های بافت و مقایسة فرش جدید و قدیم این منطقه تنظیم شده بود.
----------------------------------------------------------------------
۱. استاد دانشگاه و محقق فرش ۲. تولید کننده و فروشنده فرشهای بهلولی
۳. ریش سفید طائفه نه‌تانی ساکن در روستای تاجکوه ۴. بزرگ خاندان طائفه بهلولی و مدیرعامل شرکت عشایری قاین
۵. کارمند بخشداری مرکزی قاینات ۶. کارمند اداره عشایر شهرستان قاین
۷. فوق لیسانس جغرافیا و دبیر آموزش و پرورش و محقق ۸. بزرگ طائفه ده‌مرده ساکن در روستای ملکی
سوالات و فرضیات تحقیق:
۱- بهلولی‌های قائنات از چه تباری هستند و پیوستگی قومی آنان با سایر بلوچ‌ها چگونه است؟
به احتمال قوی بهلولی‌ها از طایفه بلوچ نبوده و جزو عشایر منطقه خراسان هستند.
۲- دستبافته‌های این قوم کدامند؟
این اقوام بیشتر به تولید فرش‌هایی با رجشمار درشت و طرحهای ذهنی در اندازه‌های کوچک اقدام نموده‌اند.
۳- قالیچه‌های موجود در منطقه شامل چه طرح‌ها، نقش‌ها و رنگهایی می‌باشد؟
این قالیچه‌ها بیشتر با نقشهای هندسی و رنگهای تند بافته شده‌اند و از نقوش حیوانی بصورت رئال استفاده گردیده است.
۴- چگونه می‌توان فرشهای بهلولی را مطابق با سلایق روز بازار احیا نمود؟
با توجه به سلایق روز بازارهای داخلی و خارجی و با در نظر گرفتن اصالت نقش‌ها طراحی و رنگ آمیزی جدید انجام می‌گردد.

اهداف تحقیق:
۱- شناسایی و معرفی ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی و پیوستگی قومی بهلولی‌های قائنات با سایر اقوام بلوچ
۲- شناسایی و معرفی دستبافته‌های قوم بهلولی قائنات
۳- شناسایی و معرفی طرح‌ها، نقوش و رنگهای غالب فرش بهلولی قائنات
۴- ارائه راهکار برای احیای فرشهای بهلولی قائنات مطابق با سلایق بازار

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

 

منبع :