نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش دوم)

ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی:معرفی استان خراسان جنوبی ،مردم‌شناسی عشایر بلوچ ،عشایر و قبایل تولید کننده قالی در خراسان ،عشایر ساکن در قائنات ،آب و هوا ،نحوه کوچ ،طایفه‌های عشایر ساکن در زیر کوه قائن ،گویش و مذهب ،سابقه تاریخی مردم ،منشا نژادی عشایر قاینات (اعراب، عشایر بلوچ، ده مرده، براهویی، نهتایی، بالفروش‌ها، دلاکه‌ها، بهلولی‌ها)

فصل اول
ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی

استان خراسان جنوبی
معرفی استان خراسان جنوبی
استان خراسان جنوبی یکی از استان‌های ایران است. این استان در شرق ایران واقع شده و مرکز آن، شهر بیرجند است. استان خراسان جنوبی، با مصوبه مجلس شورای اسلامی و پس از تقسیم استان خراسان به سه استان، در سال ۱۳۸۲ ایجاد شد.
مساحت این استان ۹۵٬۳۸۵ کیلومتر مربع است که از این نظر هشتمین استان ایران است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت آن برابر با ۶۰۰٬۵۶۸ نفر می‌باشد و از این نظر ۲۷اُمین استان کشور است.
خراسان جنوبی شامل محدوده‌ای از خراسان بزرگ است که در سده‌های پیش قهستان نامیده می‌شده‌است. شهرهای مهم ایالت قهستان، تون (فردوس امروزی) و قائن بوده‌اند. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از این منطقه با نام تونوکاین (تون و قاین) یاد کرده‌است
در سده‌های اخیر و به ویژه از دوران قاجار، دو شهر فردوس و قائن به دلیل حوادث طبیعی مختلف به تدریج موقعیت جمعیتی خود را از دست داده و بیرجند مرکزیت و اهمیت بیشتری یافت.
(مهم‌ترین شهرهای استان خراسان جنوبی، بیرجند، فردوس، طبس و قائن هستند.) (۱)

--------------------------------------------------------
۱. ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد (www. fa. wikipedia. org)
شهرستان‌ها
شهرستان‌های این استان بر اساس آمار سایت ویکی پدیا (۱) عبارت‌اند از:

شماره نام شهرستان تاریخ شهرستان شدن جمعیت
۱ شهرستان بیرجند ۱۳۱۶ ۲۲۱٬۷۵۶
۲ شهرستان فردوس ۱۳۲۳ ۳۸٬۳۰۱
۳ شهرستان طبس ۱۳۳۹ ۶۳٫۰۴۷
۴ شهرستان قائنات ۱۳۵۸ ۱۳۷٬۳۵۷
۵ شهرستان نهبندان ۱۳۶۸ ۵۶٬۰۸۹
۶ شهرستان سربیشه ۱۳۸۲ ۳۷٬۵۹۱
۷ شهرستان درمیان ۱۳۸۴ ۵۱٬۷۹۳
۸ شهرستان سرایان ۱۳۸۴ ۳۴٬۶۳۶
۹ شهرستان بشرویه ۱۳۸۷ ۲۳٬۰۴۵
۱۰ شهرستان زیرکوه ۱۳۹۱ ۴۸٬۳۵۲
۱۱ شهرستان خوسف ۱۳۹۱ ۲۴٬۹۲۲

---------------------------------------------------------

۱. ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد (www. fa. wikipedia. org)

مردم‌شناسی عشایر بلوچ
عشایر بلوچ از اصیل‌ترین و شاخص‌ترین عشایر ایران و شاید از آخرین بازماندگان ایلات و عشایر کوچ‌رو و دامداری هستند که هنوز زندگی و آداب و رسوم آن‌ها رنگی از شیوه شیرین زندگی عشایر را دارد. به اقوام بلوچ و منطقة بلوچستان به نام مکا (به گفته هرودوت می‌کا) که یونانیان آنرا گدروزیا می‌نامیدند، در کتبیه‌های داریوش هخامنش اشاره شده است.
فردوسی بزرگ در شاهنامه جاودان خویش از مردمان بلوچ چنین یاد می‌کند:
سپاهــی زگـردان کـوچ و بـلوچ سگالیـوهٔ جنگ مانند قوچ
که کس در جهان پشت ایشان ندید برهنه یک انگشت آنان ندید
درفش بــرآورد پیکــر پلنــگ همی از درفشش ببارید جنگ
(اسناد و مدارک مربوط به دوران‌های مختلف، مردمان بلوچ را افرادی قدرتمند و مقاوم و خشن یاد کرده است که بر حسب روابطی که با حکومتهای وقت داشته‌اند، نه تنها مردمانی متعصب و وفادار و مدافع سرزمین خویش بوده‌اند، بلکه در شرایط صلح و آرامش مردمانی تلاشگر نیز بوده‌اند. این امر نه فقط خاصی مردان که سرپرستان و حافظان گله و دام بوده‌اند، بلکه در مورد زنان آنان نیز که در انواع هنر‌ها و صنایع دستی مهارت داشته‌اند نیز مصداق است) (۱).
چنانچه نویسنده‌ای بخواهد شرحی واقعی و قابل درک از عشایر بلوچ خراسان تهیه نماید، با اظهارات و گزارشهایی مبهم و متناقض مواجهه خواهد گردید که کار او را دشوار و او را گیج و پریشان می‌سازد.
سیسیل ادواردز در کتاب خود اظهار می‌دارد: (عشایر بلوچ در قرن ششم بعد از میلاد از قفقاز وارد ایران شدند و جزو آخرین افراد ایرانی بودند که در این کشور مستقر گردیدند، ولی معلوم نمی‌کند که به کجا آمدند و یا شرح نمی‌دهد که چرا وقتی به خطة آذربایجان که نسبتاً منطقة حاصلخیزی است رسیدند آنجا را ترک کردند و به جانب شرق ایران رهسپار گردیدند. امروز این عشایر به صورت جوامع پراکنده
----------------------------------------------------------------------
۱. صوراسرافیل، شیرین، فرش خراسان، احیا کتاب ۱۳۸۳ ص۱۵۳
در قسمت کوچکی از منطقة وسیع ولم یرزع دنیا که از سرخس، یعنی منتهی الیه شمال شرقی ایران، تا کراچی پایتخت پاکستان ادامه دارد سکنی گزدیدند). (۱)
(عشایر بلوچ نظیر بسیاری از ایلات و اقوام کوچ‌رو در گذشته بسیاری از نیازهای خود را در بین ایل تهیه می‌کردند. و ذوق و مهارت به کار رفته در بسیاری از این تولیدات آن را به نوعی صنعت هنری زیبا تبدیل می‌کرده است. از مهم‌ترین صنایع و هنرهای دستی بلوچ که بعضاً شهرت ملی دارد عبارت است از بافت چادر سیاه، سوزن‌دوزی، سکه‌دوزی، سفال‌دوزی، خراطی و در آخر بافت گلیم و قالیچه). (۲)
عشایر و قبایل تولید کننده قالی در خراسان
تیموری‌ها:
محل استقرار آن‌ها شهرستانهای تربت جام، خواف، تربت حیدریه و تایباد می‌باشد و بنا به نظر آقای سیاوش ازادی مهم‌ترین طایفه تولید کننده فرش خراسان می‌باشند این قبیله خود را به تیمور منسوب می‌نمایند مهم‌ترین تیره‌های تیموری عبارتند از زوری، بروتی، کودنی، یعقوب خانی و میرزا دوستی. بافندگان تیموری بخشی از تولید کنندگان فرش بلوچی بوده و مهم‌ترین طرح آن نقشه دختر قاضی می‌باشد.
بلوچ‌ها:
بر اساس نظریات وگنر بلوچ‌ها یک شاخه متمایز هند اروپایی هستند که رابطه‌ای با پارس‌ها، کرد‌ها و پارتیان دارند که محل اولیه زندگی آن‌ها در جنوب دریای خزر بوده که فشارهای سیاسی باعث گردید در جنوب کرمان، سیستان و بلوچستان، بخشی از خراسان، افغانستان و بخشی از پاکستان مستقر شوند. این اقوام ضمن حفظ زبان و ساختار فامیلی خود بسیاری از رسومات فرهنگی خود را نیز حفظ نموده‌اند. سیسیل ادواردز معتقد است قالیهای اصیل بلوچ خراسان متعلق به بلوچهای قدیمی بوده و بلوچهای ---------------------------------------------------------------------------------------------
. ادوارد، سیسیل، قالی ایران، مترجم مهیندخت صبا، چاپ پدیده، فصل ۱۲، ص ۲۱۰
. صوراسرافیل، شیرین، فرش خراسان، احیا کتاب ۱۳۸۳ ص۱۵۳
جدید یا قالی نمی‌بافند یا کیفیت بافت آن‌ها بسیار ضعیف شده است وی در کتاب خود در تشخیص نژاد‌ها نیز دچار اشتباه شده و بهلولی‌ها را نیز بلوچ معرفی می‌نماید. مهم‌ترین طوایف بلوچی که به حرفه
قالیبافی اشتغال دارند عبارتند از: جان بیگی، سالار خانی، علی اکبر خانی، اسد خانی، رسول خانی، کوهکن، براهویی و عیسی زائی.
بهلولی و سایر اقوام ترک:
این قوم بزرگ‌ترین ایل تولید کننده فرشهای بلوچی در جنوب خراسان می‌باشند (شهرستانهای قاین، بیرجند و نهبندان).
روسای این قبیله بویژه آقای اسعدی فرزند مرحوم حاجی حقداد رهبر ایل بهلولی عقیده دارند بهلولی‌ها اساسا از‌نژاد ترکهای فارس می‌باشند که همزمان با حرکت تاریخی کرد به شمال خراسان در دوره صفویه به جنوب خراسان کوچانده شدند تا وزنه‌ای در مقابل حجوم ترکمن‌ها و افاغنه باشند. این ایل شامل سه طایفه بهلولی، دلاکه و بالفروش می‌باشند که در عین پراکندگی از وحدت قومی قبیله‌ای خاصی برخوردارند و قالیبافی در میان آن‌ها رایج بوده و منبع درآمدی برای آنان محسوب می‌گردد.
ترکهای مهاجر روسی که از یکصد سال قبل وارد منطقه سرخس شده‌اند و ترکهای شاهسونی که از نواحی غربی ایران وارد شده‌اند و همچنین ترکمن‌ها و باصری‌ها از سایر اقوام ترک منطقه می‌باشند.
اعراب:
از دیگر تولید کنندگان سبک قالی بلوچ طوایف عرب خراسان هستند که در مناطق عربخانه نهبندان، بخش درمیان بیرجند و اطراف فردوس و سرخس ساکن هستند و شغل اصلی آنان دامداری با شیوه زندگی عشایری است. تولیدات آن‌ها خشن‌تر و کم دوام‌تر از سایر قالیهای بلوچ می‌باشد.

کرد‌ها:
(ابن حوقل در نوشته‌های خود اذعان می‌دارد کرد‌ها در بیابانهای میانه قهستان زندگی می‌کنند و شغل اصلی آن‌ها دامداری است از دوره صفویه نیز شاه عباس بیش از ۱۵ هزار خانوار کرد را از غرب به شمال خراسان کوچاند). (۱)
(طوایف کردی که بنامهای صنوبر، مرزق، سرخ آباد و کلهوری در اطراف تربت حیدریه زندگی می‌کنند قالیهایی به سبک بلوچ خراسان تولید می‌کنند). (۲)
سیستانی:
بعلت بروز خطراتی همچون سیل، خشکسالی، نا‌امنی و... افراد زیادی از سیستانی‌ها به استانهای گلستان و خراسان مهاجرت نمودند و در برخی از شهرستانهای حوزه تولید قالی بلوچ سکنی گزیدند که بر اثر تاثیر مبادلات فرهنگی با بلوچ‌ها به حرفه قالیبافی روی آوردند. طوایف جر، چشک و نخعی اصالتا سیستانی بوده و از عمده‌ترین تولیدکنندگان قالی بلوچ سرخس هستند.
اقوام دیگر:
اقوام دیگری از تیره‌های مختلف مانند کلاه درازی، علی میرزایی، قرایی، مغول‌زاده، خجوی، ابوالقاسم و ابراهیم مرتضی به بافت طرح‌ها و نقوش بلوچ اشتغال دارند.

----------------------------------------------------------------------
۱. حمد حسین، کوچ نشینی در شمال خراسان، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، ص۳۸
۲.‌‌ همان منبع، ص۴۴
عشایر ساکن در قاینات
(شهرستان قاین یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی می‌باشد که از شمال به شهرستان گناباد و خواف، از شرق به مرز افغانستان، از جنوب به بیرجند و از غرب به شهرستان فردوس محدود است وسعت این شهرستان ۱۷۸۳۲ کیلومتر مربع است.
(این شهرستان دارای ۵ بخش به نام‌های بخش نیم بلوک، بخش مرکزی، بخش سده، بخش زهان و بخش زیرکوه می‌باشد. عشایر شهرستان قاینات مقدار کمی از آن‌ها در بخش مرکزی و عمدة آن‌ها در بخش زیرکوه ساکن می‌باشند). (۱)

-------------------------------------------------------------


 اداره کل امور عشایر خراسان (اوضاع طبیعی و منابع زست بوم ـ جلد اول)، ص 11

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

 

منبع :