در حاشیه

زن، زیور، ترکمن

"فلزکاری و هنرهای مرتبط با آن که تجلی گاه سنن و آداب رسوم اقوام است به عنوان یکی از شاخه های عمده هنرهای صناعی از کهن ترین روزگاران تا دوران معاصر و زمان حال آثار ارزشمندی همچون مفرغینه های لرستان، زیورآلات وریتون های هخامنشی، مفرغ ها و مشبک کاری های بی‌همانند سلجوقی و زیورآلات ترکمنی و .... و نقایس گرانقدر فلزی را به هنردوستان پیشکش کرده است .


زیبا شناختی و زیبایی گرایی در انسان یک امر فطری است .به استناد مدارک تاریخی و مکشوفه از انسان های آغازین می توان گفت که این گرایش درونی در تمام ادوار مختلف با بشر همراه بوده است و تمایل به آراسته شدن در میان زنان و حتی مردان، دست به دست هم داده اند و هنر زیور سازی را پدید آورده اند. در ایران نیز ساخت و استفاده از زیورآلات بخش مهمی از هنرهای سنتی محسوب می‌شده که از گذشته های بسیار دور رایج بوده و بازیافته های باستان شناسی نیز گواه این مدعاست. هرچند به دلیل موقعیت اقلیمی و امکانات منطقه ای و توجهات اقلیمی و امکانات قومی، میزان و رویکرد زیورآلات در مناطق مختلف متفاوت است.
زمره دیگری از جواهرات ایرانی آنهایی است که ایلیاتیها به خود می آرایند یا در خانه مصرف می کنند. از میان ایلیات ایرانی هیچ کدام از آنها به اندازه ترکمنی ها صنعت و هنر جواهر سازی را به کمال نرسانده اند.بدیهی است که در میان زیورهای اقوام زیورهای زنان حجم بیشتری را به خود اختصاص داده است. در این میان زنان ترکمن نیز خود را از قافله زنان زیور دوست عقب نگذاشته اند. درباره تاریخ زیورسازی ترکمن ها اطلاعات زیادی وجود ندارد. ولی مراجعه به ادبیات شفاهی و داستان های مکتوب چند سده اخیر ترکمن نشان از استفاده از زیورآلات نقره ای در بین ترکمن ها دارد و فن زیورسازی به عنوان یکی از تکنیک های مورد استفاده در بین هنرمندان ترکمن نقل شده است که بیشتر مردان به ساخت آن می پردازند.
در مجموعه جواهرات ترکمن ها که با وجود زمختی و درشت خوئیشان دل انگیزند، غنا و تنوع طرح های دیرین سال برقرار مانده است. آرایه های ترکمنی کیفیت و کمیتشان به موقعیت اجتماعی زنان بستگی دارد.سابقه تولید زیورآلات محلی که در واقع می توان آن را مکمل لباس های سنتی دانست بسیار طولانی است. مهمترین عامل در قدمت و پیشینه طولانی جواهرات محلی حفظ آداب و رسوم و عادات و سنن و در مجموع فرهنگ جامعه توسط روستائیان و عشایر بوده است. زنان عشایر از جواهرات محلی خود بسیار مراقبت می کنند به گونه ای که این زیورآلات نسل در نسل مورد استفاده قرار می گیرد.
ساخت و استفاده از زیورآلات در نزد مردم ترکمن پیوند بسیار غنی ای با فرهنگ و آداب و رسوم و آئین های این قوم دارد به عبارتی هم جنبه خودآرائی دارد و هم آئینی و فرهنگی و مذهبی. هنرمندان ترکمنی سعی داشتند با ساخت اشیایی از قبیل جای دعا و جاقرآنی و زینت آلات هنر خود را عرضه کنند که هم سنت و رسوم قدیمی را حفظ کرده باشند و هم از قواعد و قوانین دین سرپیچی نکرده باشند. این طلسم ها و طومارهای حاوی ادعیه و جاقرآنی ها جنبه های اعتقادی استفاده از زیورهای ترکمنی را روشن می سازد.از نظر فرهنگی زیورآلات ترکمنی به واسطه آویزهای مختلف در هنگام حرکت ایجاد سر و صدا می کرده است که قسمتی از فرهنگ آنهاست. زیورآلات ترکمن عمدتاً شامل زیورآلات زنان می باشدو به عنوان یکی از صنایع دستی هنری توسط تعداد معدودی از صنعتگران ترکمن صورت می گیرد.
از دیگر خصوصیات زیورهای ترکمنی سکه های اصل یا تقلیدی است که از سینه ریز یا گل سینه آویزان است. گاهی هم گل ، دل ، ماهی یا گویجه هایی که دانه هایی روی آن لحیم شده به عنوان آویزه به کار می رود. بسیاری از این زیورها را از ورقه های نقره که قالب زنی شده اند تهیه می کنند. سپس هر دو قسمت آن را به هم لحیم می کنند. در ساختن پاره ای از خلخالها و دستبندها روش بی‌نظیری به کار می برند. اینها را از ورقه نقره خالص به ضخامت تقریباً 3/0 میلی متر و توخالی تهیه می‌کنند سپس با آمیخته ای از قیر و صمغ داغ پر کرده و پس از اینکه خشک شد از بیرون قلمزنی می‌کنند.
زیورآلات ترکمن اغلب بسیار سنگین و بزرگ می باشند و منحصراً به طور سنتی توسط مردان ساخته می شود. این زیورها معمولاً از نقره یا کومش komsساخته می شود و از اینرو صنعت زیورسازی ترکمن را نقره کار نیز می گویند. نقره کاری ترکمن قصد داشته مفهومی از حجم و جسم را بیان کند؛ مخصوصاً در مورد زیورآلات قوم تکه، بنابراین وی توانسته با استفاده از نقره که کم ارزشتر از طلا نیز می باشد به این منظور خود دست یابد.علاوه بر نقره از فلزات کم ارزش تر آلیاژی مانند برنج و ورشو هم استفاده می کنند. هم چنین از ورقه های طلا و آب طلا هم استفاده می شود. از زیورهای نقره ای در گذشته زیاد استفاده می شد که این امر به علت قیمت کمتر نقره در مقایسه با طلا امکان استفاده از آن در سطحی عمومی تر فراهم بوده است. از دیگر دلایل می توان از کراهت استفاده از طلا برای مردان در دین مبین اسلام نام برد
زیورآلات گاهی در برش مقطعی به بیش از یک سانتیمتر می رسد. از جمله آویزه های طلسم سینه ای تومار و زنجبرهای بعضی از آویزه های مو به نظر می رسد علاقه ای که در استفاده از نقره به همراه عقیق نسبت به طلا وجود دارد ، جنبه سنتی داشته باشد. این مسئله از جنبه استاتیکی یا زیباشناسی نیز قابل بحث می باشد و یا ممکن است یک منظور مذهبی نیز داشته باشد؛ زیرا اسلام استفاده از نقره را بعنوان یک شی متعادل تر و ماده متواضع تر تشویق نموده است به طوری که مردان در پوشش فاخر نمی توانند به عبادت بپردازند.
همچنین ذات هنر مردمی این است که در دسترس همه می باشد و استثنایی ندارد. بنابراین یک اعتدال هماهنگ با امیال قبیله ای یا اشتراک رعیتی را منعکس می کند و از جلوه ناسازگار و معمولاً زادۀ محیط شهری می گریزد.
نکته قابل توجه دیگری که در چهارچوب زیورآلات نقره به نظر می آید. این است که طرحها و شکلها پیوند بیشتری با منبع و منظور سنتی خود دارند.
به هر حال وقتی زیورآلات تحت تأثیر فرهنگ شهری قرار گرفته و از طلا ساخته شوند دلیل بر این است که ترکیب آنها واقعاً دستخوش یک تغییر اساسی شده است.
زیورآلات ترکمن
جهت ساخت زیورهای ترکمن از نقره، طلا ورشو، برنج، قلع، تنه کار، کاتمینیوم، عقیق، فیروزه، سرب و انواع سنگهای رنگی استفاده می کنند. بیشترین استفاده از فلز نقره است؛ البته علاوه بر نقره از فلزات کم ارزشتر آلیاژی نظیر برنج و ورشو نیز زیور درست می شود که ارزش آنها کمتر است به علاوه در زیورهای نقره ای از آب طلا و ورقه های طلا نیز استفاده می شود.
عقیق و سنگ های رنگی به عنوان نگین به کار رفته و از طلا هم به صورت ورقه های نازک جهت مشبک کاری یا برجسته کاری استفاده می شود. ورشو نیز در زیورآلات ترکمن به عنوان جایگزین نقره کاربرد دارد که کمتر مورد استفاده واقع می شود.

انواع زیورهای ترکمنی

بطور کلی زیورآلات ترکمنی را بر اساس نوع کاربرد آنها می توان به چند گروه تقسیم بندی نمود:
1-زیورهای لباس
2-زیورهای سر و پیشانی
3-زیورهای سر
4-زیورهای گوش
5-زیورهای گردن و سینه
6-زیورهای مچ و دست
-زیور انگشت
8-زیورهای کمر
9-زیورهای ابزار کار
10-زیورهای مربوط به کودکان
11-زیورهای اسب

زیورآلات لباس:
برخی از زیورها به لباس و کت زنان دوخته می شود که عبارتند از:
تنه چر (tenecer):زیوری است که اغلب مثلثی کوچک در وسط آن به چشم می خورد، و تکه‌های هندسی دیگر در اطراف آن، از قاعده مثلث شرابه های با زنجیر آویزان است.
چاپ راز چانگا cap-raz-canga: نام این زیور ترکیبی از دو کلمه چپ و راست است که دوتکه زیور متصل به هم اند و شکل های مختلف دارند.
(چنگه) چانگا: به زیورلوزی شکلی گویند که به دو ضلع پایین آن شرابه هایی (زنگوله هایی) آویزان است از جنس نقره که عامل ایجاد آهنک در هنگام راه رفتن است.
سکه (کوموش پول): روی کت زنان و دختران، در دو طرف دامن کت، زیر (چاپ راز چانگا) و بین تنه چیرو چاپ راز و روی آستینهای کت، معمولاً ردیف هایی از سکه های قدیمی و قلاب دار می‌دوزند که به لباس دوخته شده زینت می دهد.
باز بند – بازوبند (قول باغ) (Golbag)
به دو شکل است یا به صورت دایره ای است که تک نگینی در وسط آن است یا به شکل مربع که دو شاخ قوچ از جنس نقره بر روی آن لحیم داده اند. به این بازبند (قوچ بوینوز) می گویند. قوچ بوینوز معمولاً با شرابه هایی (منگوله) تزئین شده است. آنرا بر روی کت زنان و دختران در قسمت بازو می‌دوزند.
زیورهای سر و پیشانی :
قوببا (qubba)
زیوری به شکل نیمکره را گویند که دور تا دور آن شرابه هایی آویزان است. روی این شرابه ها نگین هایی از عقیق می نشانند که نگین اغلب آنها به رنگ قرمز است. روی نیمکره را با سیمهای بافته نقره ای که «سیم بورما» نامیده می شوند تزئین می کنند.
اگمه (egmeh)
سربند طوایف «تکه» و «گوگلان» بزرگتر و بلندتر ازسربند زنان یموت است. زنان این طوایف از پوشال جارو برای سربند استفاده می کردند و دور پوشال را پارچه ابریشمی می دوختند این زیور ا «اگمه» می گویند.
ایلدر گیچ (ildegic)
شامل قطعه های کوچکی با شکل های هندسی متصل به هم است و با روش مشبک – اندود طلا – برجسته کاری و نگین تزئین می شوند و دارای دو شرابه در طرفین است. این نوار توسط شلپه (selpeh)رشته رشته شده است. در طرفین بلند و در قسمت بالایی ابرو کوتاهتر است.
سانجلق (sanjileq)
قطعه با ارزش که به پایین پوشش سرمتصل می شود بوسیله عقیق های تخم مرغی شکل با قطعه های برجسته طلاکاری شده و آویزه های سبکی یکی در میان تزئین شده اند. این زیور در نزد قوم یموت کاربرد دارد.
سن سوله (sansuleh)
متشکل از قطعه های چهارگوش و برجسته و کوچکی که در ردیف هایی به هم متصل است و بوسیله آویزه هایی به شکل رشته رشته درآمده است. همچنین دارای دو قطعه بلند است که در طرفین پوشش سر آویزان است.
مانگلایقلیق (manglayleg)
پلاکهای چهارگوشی که توسط حلقه های نقره ای به هم متصل شده اند؛ دارای آویزها و رشته‌هایی در لبه های پایینی ا ست اینها نیز با شبکه های سوراخدار طلاکاری و منبت کاری شده اند و دارای تزئینات سیم پیچی و عقیق می باشند. در هر طرف حلقه هایی وجود دارد که برای وصل کردن به پوشش سر زن تکه استفاده می شود.
اورمه (ourmeh)
کلمه ای است که به سایر تزئینات پوشش سر اطلاق می شود و دور بورک پیچیده می شود اینها شامل نوارهای پهنی در اشکال مختلف هستند که بوسیله حلقه های نقره ای به هم متصل می شوند و در انتهای هر نوار گیره هایی وجود دارد و در لبه بالایی نیز یک یا دو گیره وجود دارد که آنرا به پوشش سر متصل می کند.
تنه چور tenacu))
این زیور بوسیله قوم تکه استفاده می شود و شامل دو پلاک سه گوش می باشد که توسط قلابهایی در روی آویزه های شقیقه ای به پوشش سر متصل می گردد و در لبه های آن آویزه هایی قرار دارد. تنه چور توسط شبکه سورخدار طلا اندود و سیم پیچها و عقیق تزئین شده است.
آداملق (adamlulg)
شامل دو پلاک تزئین شده می باشد که به هر کدام زنجیرهای بلندی وصل شده است. این زیور با نگین عقیق و ورقه های طلا و نقوش مشبک و در زمینه پیکره انسانی را تداعی می کند.

زیورآلات مو
زنان و دختران ترکمن برای زیبایی گیسوان خود از زیورهای گوناگونی استفاده می کنند که عبارتند از:
آسق (aseq)
این زیور به شکل قلب و دل بوده و در اندازه های مختلف تهیه می‌شود در وسط آسق نگینی بزرگ از سنگهای قیمتی تعبیه شده که رنگ آن قرمز و دیگری جگری (زرشکی) می‌باشد. در بالای «آسق» حلقه ای قرار دارد که بندی پارچه ای را از این حلقه عبور داده و به وسیله این بند به گیسوان خود می بندند. «آسق» در پشت روی کمر قرار می گیرد و زیوری است برای زنان که گیسوان خود را در پشت قرار می‌دهند و معمولاً نوعروسان از آن استفاده می کنند.
مونجق munjg(آرقه لیق)
زیوری است که از قطعه های هندسی شکل که در طول و عرض تشکیل شده است تعداد قطعه ها متفاوت بوده و به بزرگی و کوچکی «مونجق» بستگی دارد. «مونجق» نیز مثل «آسق» در پشت سر قرار می گیرد و از زیورهای خاص زنان است. «مونجق» بر حسب تعداد قطعه ها دارای نامهای مختلف است.

زیورآلات گوش
قولاق حالقا (golag halgeh)
زیور گوش فقط شامل گوشواره است که به آن «قولاق حالقا» می‌گویند .گوشواره زنان یموت به شکل دایره و گوشوار زنان تکه به شکل مثلث می باشد که به آنها( شلپه می حالکا) می گویند. گوشواره هایی دایره ای نصف دایره صفحه نقره ای مطلاست و روی آن طرح و نقوش کار شده و نگینهایی نیز روی آن نشانده می شود.
زیورآلات گردن و سینه (گردن بند و یا سینه ریز)
گل یا کا (golyaka)(گل یقه)
یکی دیگر از زیورآلات زنان ترکمن است که در واقع نقش دکمه یقه پیراهن را دارد. البته این کارکرد مربوط به گذشته بوده است و امروزه گل یقه را با نخ جداگانه به گردن می بندند.
بوقاو (baqu)(طوق)
حلقه بزرگ طوق مانندی را گویند که یک طرف آن به وسیله گیره یا لوله بازوبسته می شود و در قسمت جلو گردن قرار می گیرد. روی آن طلاکاری شده و نگینهایی نیز بر روی آن می نشانند و برخی از آن نیز با شرابه هایی تزئین شده است.
گونجیک (qonjik)
یک پلاک سینه مربوط به قوم تکه و به شکل ضلعی کشیده شد. . این شئی که نزد زنان تکه های ایرانی گونجیک نام دارد ظاهراً به ابتدای ستون گردن وصل می گردد.

زیورآلات دست و کمر
یوزلیک (bozelik)
دستبندی است بزرگ و قطور که دو سر آن در پشت دست به هم می رسد ولی بین دو سینه باز بوده و دو طرف این قسمت دارای دندانه می باشد که از این قسمت دستبند را به دست می بندند.
قوشوق (کمربند) (gusug)
کمربند را در اصطلاح محلی «قوشاق» یا یراق می گویند. استفاده از این کمربند را به عنوان زیور در بین زنان که از استطاعت مالی بالایی برخوردار بودند مرسوم بوده است. این زیور سنگین و توپر بوده است و عرض برخی از آنها به ده سانتیمتر می رسد.

زیور انگشت
یوزیک (yozik)(انگشتر)
زنان ترکمن غالباً تک انگشتر به انگشت می کنند. اما گاهی 5-4 انگشتر که با زنجیر به هم متصل شده اند نیز مورد استفاده قرار می گیرد. به این نوع انگشترها «کوکن لی یوزیک»گفته می شود گاهی اوقات این انگشترها به جای اتصال بهم با زنجیرهایی به دستبند نیز وصل می شوند. انگشتر زنان ترکمن اغلب تک نگین بزرگی بود که از جنس عقیق و سنگهای قیمتی دیگر می باشند ولی گاهی از انگشترهایی با نگین های ریز رنگی نیز استفاده می کنند.

زیورآلات جای طلسم
برخی از اشیاء نقره ای منحصراً جهت اهداف مذهبی ساخته می شوند و یا به منظور سمبولیک، جادویی یا محافظ بکار می روند. این دسته از زیورآلات احتمالاً منشاء تمام جواهرات می باشند. در مورد نوزادان و کودکان از سحرهای پیشگیری کننده طلسم و مهره‌های آبی رنگ، تکه های آینه، عقیق ها و غیره به طور مکرر بکار می روند تا محافظی در برابر چشم بد باشندو مانع بیماریها می شوند.
تومار tomaar
«تومار» آویزه گردنی است که غالباً به شکل مثلث بوده و بر قاعده آن استوانه تو خالی لحیم کاری شده است. در بخش استوانه ای «تومار» که بازو بسته می شود و دارای درپوش است انواع دعا و طلسمها قرار می دادند. از این تومارها برای انتقال یادداشتهای سری خوانین و سلاطین توسط پیک ها استفاده می شده است. «آچارباغ»، «هیکل»، «دوغاقاپ» و «آداملیق» از جمله تومارها محسوب می شوند
آداملق (adam-leq)
آداملئق گردنبندهای مونجوق داری را گویند که به صورت زنجیر از گردن آویخته می شود. در انتهای قبه های آن گلوله های کوچک به زنجیر آویزان است. این زیور را بیشتر زنان طایقه یموت استفاده می کنند.
داغدان (daqdan)
داغدان زیورهایی شکل گرفته از تکه های ریز و متصل به هم است که با بند پارچه ای یا زنجیر نقره ای به گردن آویخته می شود.

قورساق چه (qur-saq-ce):این زیور شش ضلعی است و در سه ضلع رو به پایین آن شرابه هایی نگین دار آویزان است. «قورساق چه» با بند پارچه ای یا زنجیر نقره ای به گردن آویخته می شود و درست در بالای سینه و معمولاً زیر گل یقه قرار می گیرد.

سایر زیور آلات ترکمن
سارماق
از وسایل ریسندگی پشم است، پشمهای فتیله شده را به دور «سارماق» می چسبانند در یک سر آن حلقه ای وجود دارد که هنگام کار انگشت کوچک در این حلقه قرار می گیرد و در سر دیگر آن شرابه‌ها و زنگوله ای قرار می دهند تا هنگام کار صدا دهد به این وسیله «کومش سارق» (سارق نقره ای) می گویند.
ایقماچ
این هم یکی از ابزار ریسندگی است که آن را در انتهای دوک نخ ریسی قرار می دهند تا وزن آن سنگین شده و در هنگام تابندگی نخ ریسیده شده جمع شود. ایقماچ مخروطی شکل است و دارای سوراخی به قطر دوک می باشد که دوک در داخل آن قرار می گیرد. این وسیله را نیز با شرابه و زنگوله تزئین می کنند.
یونگسه (انگشتانه)
از وسایل سوزن دوزی است و غالباً یک انگشتری با زنجیر به آن وصل است انگشتانه در انگشت اشاره قرار می گیرد تا سوزن آسیبی بدان نرساند.

زیورآلات مربوط به کودکان
زیورهای مربوط به کودکان شامل: طوق زنگوله دار دور پا، کمان برای لباس بچه و سکه دوزی روی لباس می باشد.
در نقره کاری ترکمن وسایل نقره ای هم ساخته می شود. از جمله کاردای نقره ای و شانه یا باش داراق های نقره ای نگین دار و مرصع شده هستند و برای شانه کردن موهای زنان و دختران به کار می رود. این شانه ها دو طرفه هستند و یک طرف آنها دارای دانه های ریز و نزدیک به هم هستند و طرف دیگر آن دارای دندانه های درشت و بافاصله هستند.

تهیه و تدوین: طاهره حیدری

فرش و صنایع دستی کرمان

منبع :