نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش چهارم)

قالیچه‌های عشایری و روستاییشهرت قالیچه‌های بلوچی عمدتا ناشی از آن است که عشایر دامدار بلوچ پرورش دهنده یکی از بهترین نژادهای گوسفندان پشمی بنام‌نژاد بلوچی می‌باشند که پشم این گوسفند یکی از مناسبت‌ترین الیاف پشم برای بافت فرشهایی با بافت متوسط وبالنسبه درشت است.

(استفاده از مو و پشم بز در بافته‌های بلوچ وهمچنین پشم ش‌تر در بین عشایر بلوچ رواج دارد.اگر چه امروز شاید نسل جوان‌تر عشایر بلوچ کمتر به کار قالیچه می‌پردازند ولی انبوهی از قالیچه‌های زیبا با رنگهای اصیل کار عشایری است که در گذشته اکثرا در این تولید اشتغال داشته‌اند). (۱)

--------------------------------------------------------------------
۱. صوراسرافیل، شیرین، فرش خراسان، احیا کتاب ۱۳۸۳ ص۱۵۴
(قالیچه‌های بلوچ پس از شرکت در نمایشگاههای تخصصی وتعیین کیفیت توسط متخصصین قالی پس از سال‌ها تنزل امروزه کسب شهرت واعتبار فراوانی نموده است. اگر چه پرواضح است بخش عظیمی از قالیچه‌های بلوچ را می‌توان به دیگر ارقام ساکن در این مرکز بافندگی نسبت داد.) (۱)
(قالی شهری باف معمولابه دست کسانی بافت می‌شود که تنها انگشتان خود را به کار می‌برند، نه اندیشه و احساس وآرزو‌ها وتخیلات خود را. محصول کار انان همانطور به دنیای درونی آنان پیوستگی دارد که فرآورده‌های صنعتی کارگران کارخانه‌ها، آنان نه توان آفرینش هنری دارند ونه اختیار فرصت آن را حال آنکه بیشتر بافندگان عشایری و روستایی در حین بافتن، نقش‌ها را می‌آفرینند ودر هم آهنگی و توازن رنگ‌ها تاثیر دارند.
برای همین است که هر تکه فرش دهاتی ویژگی وهویتی مستقل و جداگانه دارد که مستقیما با زندگی بافنده آن ارتباط پیدا می‌کند وپاره‌ای هست از روح وهستی او). (۲)
مواد اولیه
شغل اصلی مردم این قوم دامداری می‌باشد و در گذشته از طریق کوچ نشینی گذران زندگی می‌نموده‌اند امروزه اکثریت قریب به اتفاق ایل کوچ نشینی را کنار گذارده و در کنار دامداری به شغل کشاورزی نیز مشغول گردیده‌اند.
حوزه وسیع و گسترده بلوچ خراسان بلحاظ رواج دامداری مهم‌ترین مرکز پرورش گوسفندان با نژادهای بلوچی، کردی، قره گل، افغانی و... می‌باشد که بالغ بر هشتاد درصد آن‌ها از‌نژاد بلوچی هستند. تولید سالیانه پشم بلوچی در منطقه بالغ بر ده هزار تن می‌باشد، لیف پشم بلوچی با طول متوسط یازده سانتی م‌تر، جعد زیاد و بالا بودن درصد سفیدی در مقایسه با سایر نژادهای داخل کشور در کنار یکسری از
----------------------------------------------------------------------
۱. اشنبرنر، اریک، قالی و قالیچه‌های شهری و روستایی، ترجمه مهشید تولائی و محمدرضا نصیری، ۱۳۷۴، ص۱۵
۲. پرهام، سیروس، قالی بولوردی، پیشگفتار، ۱۳۵۲انتشارات فرانکلین، ص ۶
نژاد‌ها مانند ماکویی، کلکویی، فراهانی و کرمانی از بهترین پشمهای مورد استفاده در قالیبافی می‌باشند. استفاده از موی بز و پشم ش‌تر نیز در بافته‌های عشایر بلوچ رواج دارد.
نیروی انسانی
طوایف بلوچ بالاخص قوم بهلولی اقتصاد معیشتیشان بر دامداری متکی می‌باشد که عمده مواد اولیه قالیبافی از آن حاصل می‌گردد و بلحاظ فرهنگی کمتر مایل هستند زنانشان در خارج از محیط خانه باشند لذا بهترین شغل برای زنان بافت قالی می‌باشد که علاوه بر آنکه درآمد مکملی برای خانواده بوده بر اساس سنتهای قدیمی دختران نیز می‌بایست بخشی از جهیزیه خود را از طریق بافت قالی تامین نمایند و همین موضوع باعث گردیده است بافندگی قالی بعنوان شغل اکثریت قریب به اتفاق زنان و دختران عشایر منطقه بلوچ خراسان مخصوصا بهلولی‌ها مطرح گردد.
قالی بافی درقاینات
بافت قالی در قاینات از سابقه تاریخی نسبتا طولانی برخوردار است. ابن حوقل در کتاب معروف خود صوره الارض (بسال ۳۶۷ هجری) می‌نویسد: «درسراسر منطقه قاینات رودخانه نیست وآب ازقنات وچاه است، از آنجا انواع کرباس‌ها بدست می‌آید آنرا به بیشتر نواحی می‌برند و نیز پلاس آنجا مشهور است. وقتی سلطان محمود غزنوی بر خراسان تسلط یافت یکی از سیاحان عرب که همراه وی بود می‌گوید: «قالی و سجاده قاین معروف است و اگر به ظرافت و لطافت قالی کرمان نباشد یقیناً در استحکام و دوام و ثبات بر سایر نقاط مزیت دارد.»
سرپرسی سایکس در مورد قیمت قالی قاینات می‌نویسد: «قیمت یک فرد قالی ممتاز چهارده در یازده پا بافت قاین در حدود ۳۰پوند است که ایل بهلولی زیرکوه قاین نوعی قالی نظیر ترکمنی می‌بافند.» (قالی ایران، ص۱۹۶)
به آذین درکتاب قالی ایران می‌نویسد: «در روزگاران پیش مرکز عمده بافندگی ناحیه قهستان بوده است». لردکرزن انگلیسی در جلد دوم کتابش تحت عنوان ایران و قضیه ایران درمورد فرش منطقه قاینات می‌نویسد (مراکز عمده بافندگی فرش عبارت است از نواحی قاین و بیرجند در خراسان که فرش‌های ریز بافت وممتاز دارند وبه قیمت گران فروخته می‌شوند.) (۱)
(قبلا بیش از ۳۰۰۰ خانواده با جمعیت حدود ۹۰۰۰ بافنده و با تولید ۳۶۰۰۰ متر مربع فرش سالانه ۶۸۴ میلیون ریال درآمد داشته‌اند، متأسفانه این صنعت مهم که بعد از نفت بزرگ‌ترین صادرات ایران بود دچار رکود شده است. نداشتن مدیریت، بی‌برنامه‌گی، ضعف تبلیغات و بازاریابی، عدم رقابت با ممالک قدرتمند، عدم آگاهی از سلیقه خریداران، عدم حضور تولیدکنندگان و صادرکنندگان در مجامع تصمیم گیری و... از جمله مشکلاتی است که تولید کنندگان فرش را به آینده آن ناامید کرده است.) (۲)
قالی نه تنها نقش بسزایی بر درآمد مردم داشته، بلکه نمودی از فرهنگ، اندیشه وبیانگر روح ظریف و دقیق و ذوق هنری مردم قاینات است. قالی بافی از سالیان بسیار دور یکی از منابع مهم درآمدی منطقه بوده که در مواقع خشکسالی توانسته مردم را از فقر و بد بختی نجات دهد و اشتغال زایی آن باعث شده تا علاوه بر بافندگان قالی، ریسندگان نخ، کارگاههای رنگرزی، فروشندگان مواد اولیه قالی و تجار قالی و همه و همه از برکات قالی بی‌نصیب نمانند.
سایر صنایع دستی
(عشایر علاوه بر دامداری وکشاورزی به صنایع دستی برای تامین زیرانداز روی آورده و بعضی از وسایل مورد نیاز خود از جمله چادر، خورجین، نمد، دستکش، جوراب و... را تهیه می‌کنند. صنایع دستی رایج در بین عشایر منطقه قالی بافی، گلیم بافی، بافت سیاه چادر، خورجین، توبره، دستکش وجوراب
می‌باشد. که البته مهم‌ترین صنایع دستی عشایر بافت سیاه چادر‌ها و قالیچه محسوب می‌شود) (۳).

----------------------------------------------------------------------
۱. ادوارد ـ سیسیل ـ قالی‌ ایران میهندخت صبا، چاپ پدیده، ص۱۹۷
۳. ۲. اداره کل امور عشایر استان خراسان، اوضاع اقتصادی زیست بوم (جلد سوم) ص۲۳

سیاه چادر‌ها:
از ایام بسیار دور عشایر از سیاه چادر در کوچ بهاره برای سرپناه خود ودامشان استفاده می‌کرده‌اند. رقیب جدید سیاه چادر، چادرهای برزنتی می‌باشد. در کل مناطق عشایری زیست بوم استفاده از چادر برزنتی به دلایل ذیل با استقبال مناسبی روبه رو نشده است.
گران‌تر بودن چادر برزنتی نسبت به سیاه چادر
عمر مفید کمتر نسبت به سیاه چادر
کوچک بودن مساحت چادر برزنتی
وجود بادهای شدید موسمی که باعث عدم پایداری وحتی پارگی چادر برزنتی را باعث می‌شود.
سیاه چادر به صورت نوارهای با عرض ۱ الی ۵/۱ متر وطولهای مختلف بافته وبا نخ به یکدیگر متصل می‌شود، در صورتی که یکی از لنف‌ها به علتی از بین برود امکان تعویض وجایگزینی نوار فرسوده ممکن می‌باشد ولی این امر در چادر برزنتی ممکن نیست. (۱)

----------------------------------------------------------------------
۱. اداره کل امور عشایر استان خراسان، اوضاع اقتصادی زیست بوم (جلد سوم) ص۲۶
دار مورد استفاده در قالیچه‌های بهلولی
(قالیچه‌های بلوچ مانند سایر فرآورده‌های قبایل بدوی ایران با دستگاههای بافندگی افقی یا زمینی بافته می‌شود که خود روش آسانی است، زیرا اگر قالی نیمه تمام هم باشد می‌توان آن را کف چادر به دور تیر دار پیچید وبر پشت حیوان بارکش قرارداد). (۱)
در گذشته این دار‌ها فاقد راست رو وچپ رو بوده‌اند ولی امروز تقریبا تمامی دارهای موجود در منطقه دارای راست رو و چپ رو می‌باشد.
از آنجاییکه بافنده بر روی دار نشسته و به کار بافت می‌پردازد برای جلوگیری از فشار وزن او به تارهای فرش برروی زمین و زیر قسمت بافته شده و همسطح با آن تخته‌ای چوبی قرار می‌دهند که از اطراف بر روی سنگ یا پایه دیگر قرار می‌گیرد و به همین علت وزن بافنده هیچ فشار مستقیمی بر قالی وارد نمی‌سازد.

----------------------------------------------------------------------
۱. ادوارد ـ سیسیل ـ قالی‌ ایران میهندخت صبا، چاپ پدیده ص211

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

منبع :