در حاشیه

سفال آبی و سفید

سفال آبی و سفید ظروف معروف به آبی و سفید از ظروف مشخص دوره ی صفویه است و این سبک تزئین تا دوره ی قاجاریه نیز ادامه می یابد هر چند در این دوره رنگ آبی بتدریج به رنگ لاجوردی تبدیل می شود.

در حقیقت تلاش سفالگران سازنده سفالهای آبی و سفید تقلیدی از ظروف چینی آبی و سفید چین و رقابت با آن است.
با وجود آنکه در دوره ی صفویه به دستور شاهان صفوی بخصوص شاه عباس، سفالینه چینی آبی و سفید به ایران وارد شده و سفالگران ایرانی با آشنائی به نقوش و تزئینات ساخت چین بعضی از طرح های تزئیناتی را از چین اقتباس کرده اند اما نمی توان اصل تکنیک آبی و سفید ایران را از چین دانست.
سفالگران ایرانی از نیمه اول سده 10 هـ / 16 م به موفقیت بزرگی در ساخت سفال سفید آبی دست یافتند که این امر از سه ظرف تاریخ دار پدیدار است یکی از آنها ابریق شراب خواری بزرگی است که در موزه ویکتوریا و آلبرت است و تاریخ 930 هـ / 1532م را دارد و دومی قرص است که در بخش اسلامی موزه برلین نگهداری می شود و تاریخ آن سال 971 هـ / 1563 م است و نام سازنده آن عبدالواحد را بر خود دارد و سومی آجر بزرگ چهارگوش (توبیحه) ای است که در موزه ویکتوریا و آلبرت است و تاریخ 1001 هـ / 1592 م و بر آن امضای محمدرضا امامی است.
در مورد سفالینه های آبی و سفید این دوره کتب و متون مختلف به بررسی آنها از جهات گوناگون از جمله محل تولید آنها و زمان دوره ی تولید و ساخت آنها بر می خوریم.در ادامه به بررسی سفال سفید آبی عهد صفوی از نظر محل ساخت و زمان ساخت می پردازیم :

بررسی سفال سفید آبی از نظر محل تولید آن ها :
دوره ی صفوی اوج ترقی سفالینه آبی و سفید شمرده می شود. سفالینه آبی و سفید صفویه توسط (آرتولین . Lane , A) بررسی شدة وی شهرهای یزد، کرمان و مشهد را از مراکز اصلی ساخت آن میداند.
شهرهای کرمان و مشهد را می توان به عنوان مراکز ساخت این نوع سفال نام برد. اما به گفته ی لین سفال مشهد محکمتر و مرغوبتر از تولیدات کرمان بود سفالگران در ساخت این نوع ظروف تا جایی پیش رفتند که حتی مارکهای چینی را روی ظروف تقلید می کردند.
ظروف آبی و سفید منسوب به کرمان از خمیر نرم با طرح هایی چون گل و گیاه به شیوه ظروف آبی و سفید چین ساخته شده ولی طرح های اصلی و تزئینات کلی زمینه ها به سبک ایرانی آرایش گردیده است.
تزئینات ظروف آبی و سفید مشهد شباهت زیادی به ظروف چین داشته و از گل سخت و رنگهای آبی تیره ساخته شده است. ظروف زیادی متعلق به کارگاه های سفالسازی مشهد موجود است که تزئینات آن شامل موتیف های چینی در وسط و نقوش و سمبل بودائی در دور آن بوده است. گروهی از این ظروف نیز دارای نقوش نیم برجسته در زمینه آبی یا سفید ساخته اند.
ظروف آبی و سفید یزد با ظروف آبی و سفید شهر کرمان اختلاف دارد اما این اختلاف بیشتر در رنگ آن است. رنگ ظروف یزد تیره تر و آبی مایل به خاکستری است.
سفالینه های دو رنگ آبی و سفید منسوب به تبریز از تاثیر پذیرفتگی فراوان از چین از طریق خراسان حکایت می کنند.
گولومبک و میسن معتقدند که شهر نیشابور در قرن 16 همچنان که مرکز تولید ظروف سفالی بود که بخشی از آنها در بازار مشهد به فروش می رسیده است. از آنجا که سفالینه هایی با نقشمایه های مشابه در تبریز نیز تولید می شد، شاید همان دسته مشتریانی که خریدار کتابهای مصور شیرازی بودند و این ظرفهای آبی و سفید را هم می خریدند. البته هرگز کیفیت ظروف درباری را نداشتند ولی معمولاً زیبا بودند و شباهت زیادی با آنها داشتند.

بررسی سفال سفید آبی از نظر زمان ساخت آن ها :

در زمان شاه اسماعیل :
می توان فرض کرد که در دربارها همچنان ظروف چینی را به تولید داخلی ترجیح می داده اند. با این حال ساخت بد لهای سفالی از چینهای دو رنگ آبی و سفید در عهد شاه اسماعیل نیز ادامه یافت.
در زمان شاه طهماسب :
چینهای دو رنگ آبی و سفید در دربار شاه طهماسب نیز هم چون در دربار شاه اسماعیل به کار می رفتند و مردم عادی بیشتر از ظروف سنگی و سفالی ایرانی استفاده می کردند.
گروهی از تنگ های شکمدار آبی و سفید که با نقش غنچه های بزرگ و برگهای رندانه دار و ساقه های شکسته تزئین شده اند و آرتولین آنها را به ربع سوم قرن شانزدهم نسبت می دهد، بیشتر وامدار قاموس تزئینات صفوی اند تا الگوهای چینی.
در زمان شاه عباس:
ساخت ظروف سفالی، بدل چینی و کاشی دوره ی صفویه در نیمه دوم قرن دهم و نیمه اول قرن یازدهم هجری (دوره ی شاه عباس) از لحاظ تنوع مشابه به آثار گذشته بود. در اواخر قرن دهم هجری تولید و ساخت ظروف سفید و نیمه شفاف در یزد آغاز شد که دارای خمیره نرم و تزئینات چینی های دوره ی مینگ ولی مرغوبتر از آن بوده زیرا تزئینات با دو رنگ آبی و آبی مشکی بر روی آن نقش می شد.
در حالی که گروه های متمایزی از سفالینه هایی مانند ظروف لعابی تکرنگ ممکن است در اصفهان تولید شده باشند و ظروف دو رنگ آبی و سفید مشهدی نیز تصویر نسبت همگنی به دست می دهند.
در زمان شاه صفي:
تنها نکته ای که می توانبا قاطعیت در مورد ظرفهای دو رنگ آبی و سفید ایرانی دهه 1630 م بیان کرد این است که تولید آنها هم چنان با الهام از ظروف چینی ولی نه به تقلید کامل از آنها ادامه پیدا کرد.
در زمان شاه عباس دوم:
هر چند سفالینه های دو رنگ آبی و سفید جای ظروف آبی و سفید چینی را گرفت انواع دیگری از قبیل ظروف رنگارنگ کرمانی هم باید نظر بازرگانان هلندی و انگلیسی را در بندرعباس جلب کرده باشد. وانگهی این که اشیایی مانند کوزه قلیانها صرف نظر از نوع لعاب و نقش و نگارشان همه در یک اندازه اند نشان می دهد که تعداد بسیاری از آنها را ساده می پختند سپس سفالگران مختلفی تزئین شان می کردند.
در زمان شاه سلیمان:
ظروف دو رنگ آبی و سفیدی که گمان می رود در روزگار شاه سلیمان در کرمان و مشهد تولید شده باشند به تغذیه ی بازارهای داخلی و خارجی که قادر به خرید ظرفهای چینی در دوره ی گذر از پادشاهی مینگ به چینگ نبودند ادامه دادند. برخی از ظرفهای آبی و سفید ایرانی از نمونه های چینی الگو می گرفتند اما ترکیب بندی آنها را به قدری تغییر می دارند که نامفهوم می شد. در حالی که پیچک پربرگ حاشیه پهلوهای هلالی تنگ سفالی به مانند اصل ارائه شده، راهبان شناور در غروب آفتاب از بدفهمی سفالگر خبر می دهند و بیننده را هم گمراه می کنند.
در زمان شاه سلطان حسین:
در حالی که سفالهای دو رنگ آبی و سفید صفوی در قرن هفدهم اشیای و دلفتی را تحت تاثیر قرار دادند، خود سخت متاثر از نمونه های خارجی به ویژه چینهای آبی و سفید و اشیای فلزی هندی بودند. سفالینه های صفوی در قرن 17 نقش مهمی در توسعه تجارت جهانی داشتند که شرکتهای هند شرقی، هلند و انگلستان و سپس فوانسویها و روسها زمینه سازان آن بودند.
اشکال ظروف آبی و سفید بسیار متنوع ولی بشقاب های بزرگ، خمره، کوزه، بطری، ابریق، پیاله و کاسه های بزرگ از متداولترین آنهاست.
تهیه و تدوین: آرزو پاکروان
فرش و صنایع دستی کرمان

منبع :