نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش هفت)

رنگ و رنگرزی(از مشخصه قالیچه‌های بلوچ و بهلولی رنگ تیره آن‌ها می‌باشد اگر چه بعضا قالیچه‌های خود رنگ یا کرم وشتری ویا رنگهای روشن نیز بافته می‌شود.

برای رنگهای متن از آبی، سبز وبرای نقشه از قرمز سیر ورنگ سیاه وسفید بسیار استفاده می‌شود. معمولا رنگهایی که توسط بافندگان استفاده می‌شود عبارتند از نیل پرطاوسی برای ابی، روناس برای انواع قرمز و سرخ، پوست گردو برای رنگهای شتری وقهوه‌ای استفاده می‌شود. قبلا نیل از طریق پاکستان تامین می‌شده که الان از بازار ایران تهیه می‌گردد. برای رنگرزی با روناس از دندانه‌های زاج سفید و خاکی که دارای سولفات آهن باشد استفاده می‌کنند، روناس در گذشته نه چتدان دور بمقادیر قابل توجهی در منطقه گناباد و بیرجند کاشته می‌شد ولی امروزه از بازار تامین می‌گردد.
از پوست گردو به همراه برگ بید برای رنگ زرد و از نیل همراه برگ بید برای استحصال رنگ سبز استفاده می‌شود. از حنا برای رنگهای نارنجی وهمچنین برای رنگهای قهوه‌ای استفاده می‌شود. از زاج سفید به عنوان دندانه استفاده می‌شود. برای رنگهای سیاه معمولا از پشم سیاه استفاده می‌شود وبرای یکنواخت کردن آن از نوعی نمک آهن که آنرا (مک) می‌نامند استفاده می‌شده است). (۱)
(برای خطوط اصلی طرح معمولا از رنگ سیاه استفاده می‌کنند واین کار اثر رنگهای قرمز وآبی سیر را عمیق‌تر جلوه می‌دهد. به رنگ نگاره‌ها ونقوش کوچک‌تر مایه شتری وقدری سبز اضافه می‌کنند.
رنگ سفید را در حواشی باریک می‌برند. در سالهای اخیر تعداد قالیچه‌هایی که در متن آن‌ها رنگ شتری به کار رفته افزایش یافته است دلیل آن شاید افزایش بهای رنگ زرد با نیل پرطاوسی وروناس است برای بدست آورد مایه شتری خوش رنگ، این مایه را با رنگهای قرمز وسیاه ترکیب می‌نمایند). (۲)
----------------------------------------------------------------------
۱. صوراسرافیل، شیرین، فرش خراسان، ص۱۵۴
۲. ادواردز، سیسیل، قالی ایران، ص۲۱۱
از خصوصیات بارز قالیهای مرغوب بلوچ و بهلولی استفاده از طیف رنگی مرکب از آبی – قرمز – قهوه‌ای بوده ومعمولا رنگ‌ها تیره وکدر نشان می‌دهند.
رنگ قالیهای بهلولی معمولا روشن‌تر از قالیهای بلوچ می‌باشد.
آقای دلاکه فروشنده و تولید کننده فرش بهلولی در بیرجند تنوع و شادابی رنگهای کاربردی در قالیهای بهلولی را وجه تمایز این قالی‌ها با سایر تولیدات بلوچ می‌داند و قالیهای بهلولی را از نظر رنگ بندی در کنار قالیهای قشقایی قرار می‌دهد.
قالیهای با قدمت بالای ۸۰ سال عمدتا دارای رنگهای آبی متوسط، سورمه‌ای کبود، قرمز آجری، قرمز آتشی، قرمز تیره، مسی، قهوه‌ای شتری، سفید متمایل به کرم و زرد قهوه‌ای بوده است.
بدون استثنا تمامی نقشمایه‌ها با رنگهای تیره رنگبندی می‌گردند که باعث می‌گردد فرش‌ها تیره‌تر بنظر برسند. رنگهای شیری تا سفید تنها نقشمایه‌های حواشی کوچک بکار می‌رود که باعث می‌گردد ان‌ها به طرف خارج متمایز باشند. اینگونه رنگبندی قالی باعث گردیده نقشمایه‌های انبوهی که زمینه فرش را پوشانده‌اند قابل تشخیص نباشند.
(تنالیته‌های رنگی در این قالی‌ها محدود بوده و وجه تمایز آن‌ها از سایر مناطق تیرگی آن‌ها می‌باشد و بالغ بر ۷۵ درصد این قالی‌ها کمتر از هفت رنگ دارند). (۱)

----------------------------------------------------------------------
۱. Black. david: rugs of the wandering baluchi. london ۱۹۷۶

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

منبع :