نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش هشتم)

آرایه ها و ساختار• آرایه های مورد استفاده در بافت قالیهای منطقه قائنات• طرح های قالی های بلوچ و گروه بندی آن• طرح های قالی های منطقه قائنات

آرایه های مورد استفاده دربافت قالیهای منطقه قائنات :
بسیاری از نقوش و تصاویر قالیهای عشایری و روستایی حاوی اطلاعاتی سمبولیک و نمادین هستند و بنوعی هویت فرهنگی بافنده را نیز نشان می دهند .( در تصاویر و نقوش انتزاعی لزومی ندارد فضای خارجی وجود داشته باشد معمولا تصویر آنقدر ساده می گردد که فقط عناصر اولیه آن باقی می ماند که به آن انتزاعی کردن می گویند).(1)
از نمادها ، نشانه ها و نقشمایه ها برداشتهای مختلفی توسط محققین انجام می گیرد که اکثرا منافاتی با یکدیگر نداشته و در اکثر موارد مکمل یکدیگر نیز هستند ما فقط زمانی به بینش نقشمایه پی می بریم که دیدگاه بافنده آن را فهمیده باشیم . چشم بافنده ذهن او را خوراک می دهد و ذهنش نیز دستانش را بکار می گمارد لذا می توان گفت نقشمایه عبارت است از موضوعات و دانسته های یک بافنده که سینه به سینه منتقل می گردد. بافنده عشایری اصولی مانند تقارن را نه بر اساس قوائد بلکه بر اساس سلیقه انجام می دهد .
در قالیهای تولید شده در منطقه بلوچ نظر به اینکه اقوام متعددی در منطقه زندگی می کنند و هر یک از این اقوام اعم از بلوچ ، تیموری ، بهلولی ، ترک ، کرد و عرب مسیری بسیار طولانی را طی نموده اند تا در بخشهای مختلف مستقر شوند لذا طبیعی است در دستبافته هایشان شاهد کثرت نقشمایه باشیم ، در این تحقیق سعی گردیده است نقشمایه های مورد استفاده در قالیچه های بافته شده در منطقه زیر کوه قائن معرفی گردد.

---------------------------------------------------------------------
1 . دونیس،داندیس ،مبادی سواد بصری،ترجمه مسعود سپهر،تهران،انتشارات سروش،1368،ص112

مرغی :
این نقش جزو نقشمایه های اصلی قالی های بهلولی بوده و در حالتهای مختلف بافته می شود تفاوت نقش های مرغی منطقه قائنات با سایر مناطق در رئال و واقعی بودن آنها می باشد.
این نقش تماما با نقش مرغ بافته نشده و برخی بافندگان آنرا بصورت خروس ، کلاغ ، اردک یا طاووس نیز می بافند.

قوچک :
نقشمایه ای به شکل دو شاخ قوچ یا نوک پیکان که دم آن گاه مثلثی کوچک و گاه یک خط ساده است به فرمهای مختلفی در قالیهای بلوچ بافته می شود و بنظر می رسد اکثر اقوام از این نقشمایه استفاده می کنند.

میخی یا شاخک (shakhok):
نقشمایه ای به شکل لوزی کوچکی در انتهای یک خط می باشد و به تعبیری دیگر حاشیه ای به شکل میخ های مکرر که ساقه هایشان بر یک خط عمود است.

مار بسوزه (marbasoozah) :
نقش مایه ای برای قالی و گلیم متشکل از دو قسمت قرینه ، هر یک مرکب از خط راستی با یک قوچک عمود بر وسط آن و دو قلاب قرینه در دو سر آن که با شاخهای کوچک تقریبا هم شکل و هم جهت ولی از آنها بزرگترند.
این نقش در منطقه زابل نیز بورک نامیده می شود .

قلاب :
نقشمایه ای است شبیه قلاب دو سر یا همان اس لاتین

ابروی عروس :
نقشمایه ای به شکل کمان یا خط شکسته کوتاهی که خم یا گوشه آن به سمت بالا یا پایین است و ممکن است تنها یا بصورت تکرار شده باشد . گاهی نیز خطی عمودی از وسط ابروهای بالای هم می گذرد.

پای مرغ :
نقشمایه ای به شکل ساده شده پنجه مرغ که بیشتر در گل مددخانی و چپات شتر بکار می رود.

مهر (mohr) :
گروهی از نقشمایه های هندسی که در اشکال مثلث ، مربع ، لوزی و سایر چند ضلعی ها بحالت ساده یا تودرتو قرار می گیرند.

زنجیره مرغی :
این آرایه بصورت زنجیره ساده یا مشبک بافته می شود.

درخت مرغی :
حالت انتزاعی درخت سرو با برگهای مرغی که در بطن سرو درخت قوچکی نقش بسته است.

پنجه :
یکی دیگر از موتیف هایی که در طرحها و نقوش بلوچ بویژه در طرحهای محرابی در دو طرف محراب کاربرد دارد و به شکل یک دست باز می باشد.

پره جلکی (parreh jollaki) :
در حاشیه های قالی یا گلیم به شکل تکرار سینه و سر و گردن مرغ که از سینه برعکس هم میچسبند و خطی از میان آن می گذرد در بعضی مناطق مرغ دو سر نیز نامیده می شود.
پره جلک :نقشمایه ای شبیه پره های جلک(دوک نخ ریسی)

دودنی (dodeni) :
نقشمایه ای است شبیه گوشواره ای مثلثی با چند رشته آویزه ، که گرفته از شکل آویزی است از غوزه های اسپند که برای دفع چشم زخم در بسیاری از نقاط ایران در خانه و مغازه آویخته می شود .

رتیلی یا هشت مرغک :
نقشمایه ای به شکل ساده شده رتیل یا عنکبوت یا دو لوزی تودرتو با هشت مرغک

حاشیه اژدها :
در حاشیه های باریک بنامهای اژدهای نه دمی و سیزده دمی نامیده می شود.

عطاره شاخدار :
در حاشیه های پهن بکار گرفته می شود

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

منبع :