نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش نهم)

طرحهای قالیهای بلوچ و گروه بندی آن


سیسیل ادوارد عجز وناتوانی خودرا درطبقه بندی نقوش وطرحهای قالی بلوچ خراسان اینگونه ابراز می‌دارد:
(به ندرت اتفاق می‌افتد که دوکار‌شناس یک قالیچه را به یک ایل نسبت دهند به این جهت از اطلاق نام ایلات به قالیچه‌های بلوچی که درتصاویرنشان داده شده است احتراز جسته‌ام.چه اینکار نادرست وگمراه کننده است. سابقاً زنان هریک از خانواده‌های منتسب به این ایلات یک طرح را از بر می‌دانست وبندرت درقالیبافی از طرح دیگری بهره می‌گرفت ولی امروزه چنین نیست. ازاینرو یک سبک یا طرح دیگر نمی‌تواند مانند گذشته ملک مطلق یک ایل یا یکی از خانواده‌های منتسب به این ایلات می‌باشد) (۱)
طرحهای عمده بلوچ درختی حیواندار، خشتی، طاووسی وبرخی طرحهای گلدار تکراری می‌باشد. (۲)
(طرحهای بلوچ هندسی بوده و از خطوط گردان استفاده نمی‌کنند اما ممکن است خطوط منحنی را با استفاده از خطهای مستقیم کوتاه در طرح‌ها بوجود آورند سه اصل شبکه‌ای بودن، گل گونه بودن وتکراری بودن (سریالی) از ویژگیهای طرح‌ها ونقوش قالی بلوچ می‌باشد طرحهای بیدمجنونی، سجاده‌ای و محرابی از طرحهای شاخص قالی بلوچ بوده و برای نقوش حواشی نیز یازده گروه نقشه منجمله نقشمایه‌های ساده پیوسته و منقطع، برگهای تاکی پیوسته ومنقطع ونقمشایه‌های متناوب وجود دارد.) (۳)
---------------------------------------------------------------------
۱ . ادوارد، سیسیل، (۱۳۶۸)، قالی‌ ایران، ص ۲۱۱
Boucher. jeff: baluchi woven treasures. p ۱۶. ۲
۳. آزادی، سیاووش، قالیبافی درآئین بلوچ، ص ۵۷

دکتر وتریچ وگنر در مقاله بسیار ارزشمندخود تحت عنوان قالیهای پرزدار بلوچ وهمسایگان آن‌ها از طرحهای بوته، گلدانی، گل ترکمن، وطرحهای ثانونیه آن، کشمیری (ماهی درهم)، دوگلی، قابی هشت ضلعی، قابی شش ضلعی، افشان بعنوان مشهور‌ترین ورایج‌ترین طرح‌ها ونقوش نام می‌برد ودرمیان طرحهای فوق الذکر دررابطه با طرح کشمیری به شرح وبسط بیشتری می‌پردازد به اعتقاد آقای وگنر این طرح درمیان کلیه قبایل بلوچ اعم از بلوچهای خراسان، افغانستان وبلوچهایی که دراطراف سیستان زندگی می‌کنند بافته می‌شود درعین حال اوتاکید می‌کند که فکر نمی‌کند تقلید باعث رواج این طرح درمیان کلیه قبایل بلوچ باشد.
دتریج وگنر در بخشهای پایانی مقاله از بافت طرح ستاره‌ای بدون قاب در بین علی زائی خواف، ستاره‌ای باقاب و بوته توسط اصغر زائی خواف، رطیلی بدون قاب توسط ایل براهوئی، نقشه‌های گلی وماهی گونه بدون قاب توسط دختر قاضی خواف وافغانستان، گل خواف بوسیله بافندگان ایلخانی خواف، طرح چند ضعلی دندانه دار وبوته درداخل قابهای کوچک توسط قرایی‌ها در تربت حیدریه، درخت زندگی توسط یعقوب خانی در زورآباد، اشکال صلیبی بدون قاب بوسیله مغول‌زاده در سنگان و علی آباد خواف، نقشه‌های بوته بدون قاب و رطیلی با قاب لوزی بوسیله بافندگان ایل مختاری، ‌قابی درشت در سرخس، گلدار بدون قاب و تصویری بدون قاب در قاینات خبر می‌دهد.
تورج ژوله نویسنده کتاب برگی از قالی خراسان معروف‌ترین طرحهای امروز قالی بلوچ را کلاه درازی، سه خشتی، گاووبرج، سنگچولی، گل شفتالو، فتح ا... خانی، یعقوب خانی، مدد خانی، علی اکبر خانی، گوزنی، چشمه گل، خوشابی، دختر قاضی، کله قندی، طاووسی، گل بادامی، ‌برگ تاکی، گل اشرفی، گل ستاره، تیمنک، مرغی، عبدالسرخ، پرجلکی، پلکانی و کشمیری دانسته است.
از دیدگاه ایشان کشمیری در قاسم آباد خواف، کلاه درازی در علی آباد کاشمر، گاووبرج درپایین جام، سنگچولی در غرب تربت جام، گل شفتالو درحومه کاشمر، گوزنی درسنگان، فتح ا... خانی در زابل، جانمازی برگ تاکی درروستای موسی آباد پایین خواف، دختر قاضی متعلق به بلوچهای افغان، خوشابی در روستای سنقرآباد باخرز، یعقوب خانی در اطراف تربت جام، چشمه گل در روستائی بهمین نام در تربت جام، مددخانی در نهبندان، علی اکبر خانی در روستای باغ بخشی، جان بیگی در پایین خواف، عبدالسرخ در کاشمر، گل ستاره درتایباد، تیمنگ در روستائی بهمین نام واقع در بخش مرکزی تربت جام، طرحهای تصویری در تمامی نواحی تربت جام و تربت حیدریه، طرح مرغی در زیرکوه قاین بافته می‌شود.

۱- محرابی:
محرابی یکی از فراگیر‌ترین طرحهای قالی بلوچ خراسان به شمار می‌آید. این طرح یادآور محراب می‌باشد یعنی‌‌ همان مکانی که درمساجد ویژه نماز گذاردن امام جماعت می‌باشد. گر چه بافت این طرح نزد اکثر قبایل مشهور به بلوچ خراسان رایج می‌باشد اما مرغوب‌ترین قالیچه‌های محرابی یقیناً در حوزه خواف بافته می‌شود سجاده‌های بلوچی خراسان تقریباً در سراسر جهان شناخته شده‌اند.

۲- قابی:
طرحهای قابی بلوچ علاوه بر دارا بودن رنگبندی خاص بصورت لوزی، شش ضعلی و هشت ضلعی است. این قاب‌ها در برخی موارد در کنار یکدیگر ولی در اکثر موارد بصورت مورب و قطری چیده می‌شوند. برخی از طرح‌های قابی بلوچ خراسان بصورت یک تا هشت خشت در یک ردیف عمودی قرار می‌گیرند که البته هر مقدار این خشت‌ها مشابه یکدیگر (از نظر رعایت اندازه و...) باشند قیمت دستبافته نیز بیشترخواهد بود.
بعداز قالیهای محرابی بیشترین فراوانی به نسبت سایر طرح‌ها برای قالی‌های با طرح قابی مشاهده شده است.

۳- ترنجدار:
طرحهای ترنجی بلوچ دارای تزئینات مرغی یا قلاب گونه است. برای تزئینات داخل ترنج عمدتاً از اشکال هندسی متشابه، نقشمایه‌های نباتی و... استفاده می‌شود. ازنظر فراوانی اینگونه طرح‌ها درمیان قالی بلوچ خراسان بعداز طرحهای محرابی و قابی قرار می‌گیرد.

۴- مرغی:
طرح‌های مرغی بلوچ را می‌توان به سه گروه طرح‌های دارای نقشمایه‌های منفرد مرغی ساده، طرح‌های دارای نقشمایه مرغ با پرندگان کاملا واقعی و طرح‌هایی که صرفا دارای تزیینات کله مرغی هستند تقسیم بندی نمود که گروه سوم در طبقه بندی طرح‌های مرغی قرار نمی‌گیرند.
بسیاری از کتب و مقالاتی که در رابطه با فرش بلوچ یا فرشهای شرقی و ایرانی نوشته است تصویری از قالیچه‌های مرغی این اقوام را بعنوان سمبل و الگوی تولید قالی‌های بلوچی خراسان را با خود دارند.

۵-درختی:
در تمامی سفال‌ها و منسوجات، نقاشی‌ها و حتی حجاری‌ها ی تاریخ ایران، درخت چنان جایگاهی داشته که حالت تقدس و احترام آمیز آن حتی نزد هنرمندان شهرت فراوان دارد.
ویژگی بارز درختان بلوچ آن است که دارای تقارن طولی بوده و معمولاً با برخی استثناء درختان از ابتدا تا انت‌ها دارای برگ بید یا تاک بوده و پراکندگی برگ‌ها و ساقه‌های درخت در تمام طول می‌انکار (ارتفاع درخت) یکسان و یکنواخت می‌باشد مطلب جالب‌تر آنکه در تمامی طرحهائی که از درخت استفاده شده معمولاً حالت تک و انفرادی دارد و حتی یک مورد هم استثناء در مورد درختان بید وجود ندارد و تنها درختان سرو بصورت قاب گونه در می‌انکار حالت تکراری دارند. در طبیعت و محیط پیرامون زندگی اقوام بلوچ خراسان و حتی در مسیر راههای ارتباطی فیمابین شهر‌ها و روستاهای نوار مرزی شرق خراسان این تک درختان و حتی روستاهایی که نام یکه درخت، یکه توت و... را باخود دارند فراوان می‌توان دید.

۶- محرمات:
برخی از نقشمایه‌های مشهور بلوچ بویژه برگ تاک، نگار مرغی، اشکال متشابه هندسی بویژه مثلث و لوزی، نگاره‌های نباتی و بوته در قالب طرح محرمات در دو حالت محرمات با نوار طولی و محرمات با نوار مورب بافته می‌شوند.

۸- افشان:
اگر چه جاذبه‌های طرحهای مرغی، قابهای مورب وحتی می‌ناخانی راندارد ولی یکی از نقشه‌های رایج بلوچ خراسان است که بالاخص بافندگان جان بیگی آنرا می‌بافند. نقشه افشان بلوچ خراسان ممکن است بصورت قابهایی باشد که حالت مربعی داشته و داخل آن با نقشه چشمه گل تزئین گردد.

۹- مکرر:
اکثریت قریب به اتفاق پیشکسوتان فرش بلوچ خراسان معتقدند طرح‌های مکرر به لحاظ راحتی بافت به مرور زمان در تمامی مناطق بلوچ خراسان گسترش یافته و امروزه از نظر کمی بیشترین مقدار تولید را به خود اختصاص می‌دهند اگر چه طرح‌های مکرر از تنوع زیادی برخوردارند (بسیاری از طرح‌های قابی را می‌توان در ردیف طرح‌های مکرر به حساب آورد) ولی یکی از مشهور‌ترین طرح‌های مکرر بلوچ خراسان طرح کشمیری یا هراتی است.

۱۰- حیوانی و تصویری:
اگر چه بخشی عمده‌ای از بافندگان بلوچ خراسان بنا به اعتقادات فرهنگی و مذهبی خود علاقه‌ای به بافت طرحهای تصویری ندارند ولی بافندگانی که در جنوب خراسان اسکان دارند بویژه بافندگان ایل بهلولی وبرخی از ایلات و عشایری که در منطقه قاسم آباد خواف اسکان دارند علاقمند به بافت طرحهای تصویری دارند همچنین عشایر عرب و بلوچی که در اطراف بیرجند و نهبندان زندگی می‌کنند در قالیهای خود نقوشی از دیو و... برروی قالیهای خود می‌بافند. در حوزه تربت جام و تایباد تعدادی طرح‌های تصویری با نشانی از حضرت محمد (ص) بافته می‌شود. همچنین در طرح‌های حیوانی بلوچ حیواناتی همچون گوزن، آهو، اسب، شتر و.... بچشم می‌خورد.

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

منبع :