نواحی و مناطق قالی بافی

خصوصیات فنی و ساختاری فرشهای روستایی و شهری استان همدان (3)

 شرکت فرششعبة شرکت فرش در همدان در سال 1326 تأسیس شده است. این شرکت همواره از طریق عاملین و استادکاران خود اقدام به تولید فرش در شهرها و روستاها می کند.

بر اساس گزارشهای بدست آمده طی دهة 40 این شرکت در حدود 360 دستگاه قالی بافی داشته است که در کارگاههای شهری و خانگی مشغول فعالیت بوده اند. تردید نیست که در گذشته طی سالهایی که شرکت فرش در همدان فعالیت داشته ، چه به لحاظ استفاده از مواد اولیه مرغوب و رنگرزی با رنگهای طبیعی و ثابت و چه به لحاظ استفاده از طراحان و رنگرزان ماهر نظیر میرزا شهاب طراح فرش و علی حسینخانی شاگرد میرزااسحق ، تولید کنندة تعدادی از بهترین فرشهای همدان بوده است . فرشهایی با حدود 200 ایلمک (50 گره به بالا) و فرشهای بزرگ پارچه در این کارگاهها تحت نظارت استادکاران با تجربه یافته می شده و علی الصول روابط انسانی تری نیز نسبت به سایر مراکز تولید بر این کارگاهها حاکم بوده است. امروز اگرچه از آن گستردگی فعالیت خبری نیست ولی هنوز شرکت فرش از پشمهای خوب بهره می گیرد و در کارگاههای رنگرزی خویش به دست معدود هنرمندان باقیمانده از گذشته ،رنگهایی را تولید می کند که یادآور رنگهای باشکوه و درخشان گذشته است .
تعاونی فرش دستباف همدان
تعاونی فرش دستباف نظیر شرکت فرش بر تولید خامه های مورد نیاز خویش و رنگرزی آنها نظارت دارد و آنها را به همراه نقشه در اختیار قالی بافان قرار می دهد تعاونی ها نقشه های مورد نیاز خویش را از بازار تهیه می کنند.
تعداد دستگاههای موجود در همدان در حدود 45712 عدد می باشد که میزان تولید را می توان رقمی در حدود 140000 مترمربع برآورد کرد غالب فرشهای منطقه دارای رجشمار 100- 120(25-30) گره می باشند علاوه بر آن در همدان در حدود 3-4 هزار بافنده مرد وجود دارد که بعضاً قادر به بافت فرشهای بزرگ پارچه بوده و در حدود 150 نفر روی فرشهای بزرگ پارچه کار می کنند. رج شمار این فرشها در حدود 160 – 180 (40 – 45 ) گره می باشد. در همدان مردان با قلاب و زنان با دست می بافند.
هنگامی که مسألة نظارت جهادسازندگی یا شرکت فرش یا سازمانهای دیگر پیش می آید طبیعتاً ما با نوعی بافت سازمان یافته مواجه می شویم که به آن اشاره کردیم. این نوع فرش که قبلاً نیز با نظارت و مشارکت تجار و شرکتهای خارجی تهیه می شده است ، از نظر کیفیت دارای گره های نسبتاً بیشتر و پرزهای نسبتاً کوتاه تر در نتیجه فرشی سبک تر بوده است . این فرشهای معمولاً دو پود بوده و مواد اولیه به کار رفته در آنها خوب و دارای رنگهای ثابت است. این نوع فرش که بنا به سفارش خریداران فرش در روستا بافته می شود و با فرشهایی از نوع فرش روستایی که دارای طرحهای سادة ذهنی است و غالباً یک پوده و دارای گره ترکی است و ضخیم و سنگین و دارای پرزهای بلند می باشند، فرق دارد.
ب) کارخانه ها ، کارگاهها ، قالی باف خانه های معروف همدان
ما به ذکر چند نمونه از آنها بسنده می کنیم .
1- کارگاه قالی بافی شیخ تقی وکیل الرعایا (نمایندة دورة اول و دوم مجلس شورا) محل آن ساختمانی بود که بعدها به جای آن بیمارستان فعلی امام خمینی را ساختند. قالیهای بافت این کارگاه اکنون تماماً عتیقه محسوب شده و بسیار گرانبها هستند.
2- کارگاه یوسف زنجانی در کاروانسرای رنگرزها ، قالی و قالیچه های مرغوبی تولید می کرد و به نام فرشهای یوسف اشتهار داشتند. همة محصول کارگاههای وی را تجار مسیحی و یهودی خریداری می کردند. او در امر رنگرزی و بافندگی و نقاشی مهارت زیادی داشته است .
3- کارگاه سرهنگ حسن ریاحی ، در اوایل دورة پهلوی در محلة دوگوران با بیشتر از 100 نفر کارگر ، که به جز بافت قالیهایی معمولی تجارتی به بافت قالیچه های ابریشمی نیز مبادرت می کردند. فرشهای این کارگاه نیز تحت عنوان فرشهای قزوین به فروش می رسیده است . این طور که معمران و خبرگان صنعت فرش اظهار می دارند در یک نویت صدور فرش به خارج چند عدل از فرشهای وی در کشتی دچار آب زدگی می شود که همه فرشها معیوب شده و از بین می روند.
4- کارگاههای متعددی نیز در محلة بن بازار وجود داشت ، که قالیهای آنها هم از معذوفیت برخوردار بوده است ، و بیشتر محصولات آنها به آمریکا صادر می شد. اینها عبارت بودند از کارگاههای : خان احمدی ، ایروانی ، اخوان روحانی ، حاج ابوالقاسم روناسی ، میرزاآقا کشاورز و محمود ارشدی .
5-شرکت فرش همدان ، حدود 80 سال پیش با سرمایة بانک شاهی انگلیس در همدان تأسیس شد. کمپانی مزبور فرشهای بزرگ و مرغوبی تاکنون به بازارهای خارجی و داخلی عرضه نموده است.
6- کارگاه حاج اسدالله رضوانجو، همان کارگاه حاج تقی عراقچی / یوسف زنجانی بود ، که به خاطر تغییر مالک ، قالیهای بافت این کارگاه به نام ایشان معروف شده است ، فرشهای بزرگ آن از شهرت خوبی برخوردار بوده است ، مخصوصاً" نقشه ماهی"های آن .
ج) طراحان فرش همدان
علی رغم تنوع و غنای نقشی که در تمام منطقة استان همدان دیده می شود از طراحان بزرگ و صاحب نام جز به طور محدود و آنهم در سطح شهرها سراغی نمی توان گرفت زیرا تمام زیبایی و شکوه فرشهای پرنقش و نگار همدان را باید مدیون فرهنگ پرتنوع و طبیعت پرطراوت و ذهن خلاق و پویایی ساکنان این مناطق دانست.
با این وصف فرش بافی گسترده و بالنسبه سازمان یافته یی که طی 80 سال گذشته به ویژه در همدان رایج بوده نشان از طراحانی با ذوق و هنرمند دارد که( ما به ذکر یکی از آنها بسنده می کنیم ) سرآمد آنان شهاب الدین کوثری ( میرزا شهاب ) می باشد که در استخدام شرکت فرش بوده و برای بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ همدان نیز کار کرده است. اگرچه نظیر بسیاری از طراحان نام دیگر آثار قابل توجهی از دوران خلاق فعالیت او نیافتیم ولی معدود نقوش به دست آمده از ظرافت قلم و دقت او در طراحی فرش خبر می دهد. بسیاری از نقشه های او سالهل مورد استفاده در شرکت فرش بوده است.
د) پیشه های مربوط به صنعت قالی بافی در دوران شکوفایی عبارت بودند از :
رنگرزی ، حلاجی پشم ، پشم زمینی ، پشم شویی ، رنگ فروشی ، خامه فروشی ، نقشه کشی ، قالیبافی / بافندگی فرش( از بزرگترین بافندگان قالی در همدان میرباقر تبریز ، داماد حاج یوسف زنجانی را می توان نام برد که در بافت انواع قالیها تبحر داشت و قالیهای هشت ضلعی نیز از خود به یادگار گذاشته است. و خان احمدی نامی که برای اولین بار در همدان به بافت فرشهای دورو ، در قطع دو ذرعی مبادرت ورزیده است ) ، فرش روشی / سمساری ، نساجی ، نخ تابی.

منبع: http://gavan-hamedan.persianblog.ir

منبع :