نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش دهم)

طرح‌های قالیهای منطقه قائنات: طرح‌ها معمولا عبارتند از(تکرار نقشهای هندسی ملهم از طرحهای شناخته شده قالی‌های ایرانی و ترکی یا ترکمنی.

بخش زیادی از تولیدات اختصاص به سجاده‌های مستطیل شکل و ساده دارد واین طرح شامل نقش درخت زندگی است که زمینه را می‌پوشاند. طرحهای کوچک تزئینی متنوعی، شامل جانور وپرنده نیز به چشم می‌خورد). (۱)
بنا به گفته بافندگان و ساکنین محل طرحهایی که در این منطقه به چشم می‌خورد عبارتند از: مرغی، گل کاشان، پلنگی، نقش اسب، نقش لیلی (لیلی و مجنون) جنگلی، گل ابری، ریزه ماهی، ترکمنی، کشمیری، عکس، دوشیر، گل کبک مددخانی، گل بلوچی، طاووسی، گل اردکی، سجاده یا محرابی و گل قاب.
چنانچه بخواهیم طرحهای فوق را در گروههای اصلی طراحی طبقه بندی نماییم گروه طرحهای مورد بافت منطقه عبارت خواهند بود از:
طرحهای حیوانات:
مرغی، طاووسی، اردک دار یا گل اردکی، شیر، پلنگی، کلاغی، خروس، آهو، جنگلی و...

----------------------------------------------------------------------
۱ . اشنربز، اریک، قالیچه‌های شهری و روستایی
نقش مرغی:
این طرح یکی از قدیمی‌ترین ومعروف‌ترین طرحهای موجود در منطقه می‌باشد که در اندازه قالیچه بافته شده و بازار فروش خوبی نیز دارد. این طرح بیشتر در روستاهای گرماب، تیگاب، فرخی و امیرآباد سرچشمه بافته می‌شود که از عشایر بهلولی می‌باشند. مرکز این قالیچه از مربعی به اندازه حدود ۵۰*۵۰ تشکیل شده که داخل آن ۴ مرغ در گوشه‌ها قرار گرفته‌اند. رنگ زمینه مرکز این قالیچه معمولا کرم یا سفید رنگ وحاشیه‌های آن با زمینه لاکی یا نقوشی به رنگ مشکی می‌باشد. این قالیچه‌ها معمولا دارای گلیم تقش دار می‌باشند.
عمده تولیدات اصیل منطقه طرح مرغی می‌باشد که غالبا بصورت تصویر چهار مرغ در اطراف یک ترنج در زمینه بافته می‌شود بعضی از بافندگان هنگام بافت بجای بافت تصویر مرغ از تصاویر خروس، کلاغ، اردک و سایر پرندگان نیز استفاده می‌نمایند.
تفاوت تصاویر حیوانات بافته شده در قالیهای بهلولی با سایر تولیدات بلوچ در واقعی و رئال بودن این تصاویر است و بنا به نظر قریب به اکثریت آنانی که با آن‌ها مصاحبه گردیده است این نقوش نشات گرفته از قشقایی بودن اصالت مردمان آن بوده و چون شیعه مذهب هستند در بکار گیری تصاویر واقعی ابایی ندارند.
طرح چهار مرغ معروف‌ترین طرح مرغی بوده و سایر طرحهای مرغی نیز با اشکال محرمات مورب که در آن‌ها مرغ‌ها بصورت ردیفهای مورب و هر ردیف با رنگهای یکسان و نیز اشکال دیگر دیده می‌شوند.
سایت مجله الکترونیکی ویستا در یکی از مقالات خود در خصوص نقش مرغ در بافته‌ها اینچنین آورده است:

نقش کله مرغی و مرغی
«این نگاره‌ها نماد ابر و باران است و پیوستگی بین باران و پرنده در دوران پیش از تاریخ به صورت مرغان شاخه‌ای نمودار می‌شد و در زمان ساسانی نمود بیشتری یافت. از طرفی این پرندگان حافظ و پاستار درخت مقدس شدند که نماد باروری خاک بود و می‌توانست به‌صورت نقش‌مایه مرغ و درخت تصویر شوند. در فرش‌های فارس، نگاره‌‌های مرغی بیش از هشتاد شکل دارند. گاهی نیز زنجیره پشت سر هم کله مرغان (که به اشتباه بدان قلاب گفته‌اند) در فرش ظاهر می‌شود و به خصوص اگر در اطراف ترنج‌ها یا حوض‌های قالی تصویر شوند مفهوم طلب باران را تداعی می‌کنند. این نگاره‌ها که در قالی‌های افغانستان و قفقاز نیز دیده شدند متعلق به ۶۰۰۰ سال پیش در سفالینه‌های مرودشت هستند.
مرغ، پرنده و اشکالی از اینگونه که به مرور ساده شده‌اند و در طی زمان به دیگر نقاط جهان سفر کرده‌اند از نمادهای ایرانی می‌باشند. زنجیره به هم پیوسته مرغان نه تنها اثر بخشی عناصر کثیر در وحدت است، بلکه ایجاد کننده نقشی دو لایه است یعنی با کنار هم قرار گرفتن نقوش این مرغان درست در جهت معکوس نگاره کثیر دیگری به‌‌ همان اندازه و شکل و به رنگی دیگر به وجود می‌آید که به لحاظ تأویلی هر یک حامل رسالت رمز گونه‌ای هستند که شاید این معما به اعمال قدرت جادو و به کار گرفتن علم طلسمات برای تسخیر قوای طبیعی و مهار کردن آن‌ها مربوط می‌باشد. تکرار نیروی محرکه جادوست و بــه مدد آن نیرو‌های سحر آمـیز فـزونی قـدرت و حـرکت می‌گیرند و کارگر می‌افتند.
پیوند نهادینه پرنده و باران به بهترین صورت در سفال نگاره‌های پیش از تاریخ شوش، فارس، نهاوند، و سیلک مشخص است که حتی به صورت مرغ شانه به سر تصویر می‌شود. همه نشان دهنده زندگی تمامی افراد جامعه است که به باران وابسته بود. افزایش باران و تصرف در طبیعت و تغییر آن به مدد نیروهای فوق طبیعی یا به واسطه سحر و جادو و یا نذر و نیاز فراهم می‌شد. بنابراین صنعتکار چیزی می‌ساخت که با نیازهای جماعت سازگار باشد. سحرنگاری طلب باران یکی از آیین‌های مردم دوران پیش از تاریخ است که ساکن سرزمین‌های خشک بودند و هستند.
مستند این ادعا نقش‌های بیشمار پرنده و باران است که از سفال نگاره تا فرش، در هنر ایرانی کاربرد داشته است. در همین جا مختصر اشاره‌ای به شباهت و قرابت نقوش سر مرغی پرندگان با زبان نوشتاری قدیم بین النهرین می‌گردد و رجعتی دوباره به گفته کاسیرر که اسطوره را نوعی زبانی که به گفتار درمی‌آید، می‌دانست. اولین زبان مکتوب بشر برای اختراع خط، مرحله تصویرنگاری و ایدیوگرام بود یعنی تصویر مکتوب آنچه عینی است در قالب نقش. و همین مرحله شروع بود که منجر به ایجاد خط میخی و پیشرفت‌های مداوم مکتوب نگاری گردید. آیا می‌توان شباهت نقش این را با شکل پرنده مرحله تصویرنگاری خطی مردم بین النهرین، تنها عاملی از روی تصادف دانست؟ ‎!
در کل در سنت‌های اساطیری استفاده از نقوش جانوری و یا ادغام جانوران با یکدیگر، ستودنی بوده است و به همین لحاظ است که یکی شدن جانوری چون اسب، پرنده، بزکوهی و قوچ با یکدیگر نمایانگر هدفی قاطعانه بوده است. گاهی طاووس‌های چهارپائی را که بالی از گل و نگاره‌ای بته‌ای بر دم دارند در قالی‌هائی نظیر قالی عرب غنی لو از مجموعه دستبافت‌های عشایری می‌بینیم که در دو سوی درخت ایستاده‌اند که نشانه روییدن و نیاز گیاه از آب است و مرغ بدین صورت مظهر رویش از آب است تبار این مرغان چهارپا به اسطوره‌های سکائی می‌‌رسد. طاووس اسطوره مرغ ناهید، ایزد آب بوده است که در نقش فرش جلو‌ه‌گر می‌شود.» (۱)

----------------------------------------------------------------------
۱. مجله الکترونیکی ویستا (vista. ir)
تصاویر نقوش حیوانی استفاده شده در قالی‌های بهلولی


مرغی

جنگلی

نگارش و تحقیق :
هاله شاهمرادی سابق – موسی علی عباس زاده

منبع :