در حاشیه

بوسه بر دستان مردمان هنرآفرین کویر

صنایع‌دستی خراسان‌جنوبی با قدمت چند ساله نشان از فرهنگ، تمدن و پیشینه این آب و خاک دارد.

منطقه‌ی خراسان‌جنوبی، ایرانیان از صدها سال پیش تاکنون به تولید محصولات ابریشمی، پشمی، سنگ‌های گران قیمت و فرش منصوب بوده‌اند و تجار اروپایی از طریق جاده ابریشم به داد و ستد با آنها پرداخته‌اند.

اقتصاد کشور ما به‌علت اتکا به نفت خام، اقتصادی تک محصولی است و برای رهایی از این تنگنا،عوامل بنیادی جامعه باید برای تنوع بخشیدن به صادرات غیرنفتی و توسعه آن قدم‌های موثری بردارند، از آنجا که نفت سرمایه‌ای تمام شدنی است، تولیدات صنایع‌دستی به‌عنوان فرآورده‌های صادراتی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.

صنایع‌دستی یکی از مساعدترین زمینه‌های اشتغالزایی است و در بکارگیری نیروهای خلاق نقشی موثر دارد و باید به‌عنوان راه حلی برای مشکلات جوانان مورد بررسی قرار گیرد که در این راستا شرایط اقلیمی و محدودیت‌های منطقه‌ای، سهم عمده‌ای در ناشناخته ماندن این هنر در هر منطقه داشته است.

با توجه به این‌که هنر بومی، حیاتی‌ترین شکل هنر است، باید در بعد وسیعی به آن پرداخته شود.

از میان بیش از 250 رشته شناسایی شده و کددار صنایع‌دستی و هنرهای سنتی در کشور بیش از 75 رشته در استان خراسان‌جنوبی زمینه فعالیت دارد.

جایگاه صنایع‌دستی در خراسان‌جنوبی

«حسن رمضانی» مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی در گفت‌وگو با ایسنا گفت:هر منطقه متأثر از محیط فرهنگی و جغرافیایی و تاریخی آن سرزمین است.

وی افزود: منطقه‌ی جنوب خراسان بزرگ به‌علت موقعیت خاص جغرافیایی و فرهنگی، صنایع‌دستی خاص خود را دارد.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی اظهار کرد: واژه «قُهستان» را که بیشتر معرب کهستان دانسته‌اند، به‌علت محیط جغرافیایی خاص و وجود کوهستان‌ها به آن اطلاق شده و نواحی گناباد، فردوس، قاینات، بیرجند و نهبندان را در بر می‌گیرد.

رمضانی ادامه داد: سراسر این منطقه رودخانه‌ی دائمی جاری نیست و طبق نوشته‌های جغرافی‌دانان گذشته از قبیل «ابن حوقل» آب این منطقه از کاریز و قنوات بوده است.

وی اظهار کرد: مردم این منطقه اغلب به کار کشاورزی در اطراف قنوات و چشمه‌ها مشغولند، هم‌چنین دامداری شغل شمار فراوانی از مردم را شامل می‌شود و در کنار این مشاغل به تولید صنایع‌دستی از قبیل بافندگی پارچه، قالیبافی، گلیم‌بافی، سبدبافی و سفالگری می‌پردازند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی با بیان این‌که قدیمی‌ترین سندی که از صنایع منطقه قهستان حکایت می‌کند تاریخ طبری است، گفت: طبری ضمن بازگویی وقایع سال 69 هجری می‌نویسد: عمرو بن سعید بن عاص رقیب عبدالملک ابن مروان الحکم الاموی قبای قهستانی، پیراهن قهستانی در برداشت.

رمضانی تصریح کرد: سیسیل ادواردز نیز در کتاب «قالی ایران» اشاره‌ای به نوعی قالیچه‌های عربی بافت منطقه فردوس داشته است.

وی ادامه داد: مک گرگر در کتاب «شرح سفری بر ایالت خراسان» می‌گوید در قاینات از گلدوزی روی ابریشم که به‌وسیله زنان انجام می‌شود باید یاد کرد، اگر چه چندان زیبایی ندارد اما در نوع خود بی‌همتاست. چون در جای دیگر یافت نمی‌شود و در حال از میان رفتن است و نیز در وصف بیرجند می‌نویسد: باید یادآور شد که بیرجند آهنگران و تفنگ‌سازان ماهری نیز دارد.

رمضانی گفت: بکر و اصیل بودن طرح، نقوش و تولیدات صنایع‌دستی این استان و استفاده از مواد اولیه بومی در ساخت و تولید آثار رشته‌های صنایع‌دستی استان از مزیت‌های صنایع‌دستی این استان بشمار می‌آید.

قالی و قالیچه‌بافی خراسان‌جنوبی با سابقه‌ای 200 ساله

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی افزود:تاریخچه قالی و قالیچه در منطقه جنوب خراسان به سال‌های بسیار دور باز می‌گردد که با بررسی‌ها می‌توان سابقه‌ای در حدود 200 سال برای قالی بافی قائل شد.

رمضانی ادامه داد: قالیچه نیز همانند قالی زیرانداز دستبافی است که قدمت آن به‌لحاظ نیاز اجتماعی جوامع بشری، امکان سریع نقل و انتقال و بافت آن، به قبل از تولید قالی برمی‌گردد.

وی افزود: بافت قالی و قالیچه در بیشتر شهرها و روستاهای این استان رواج دارد به طوری‌که بیش از 80 درصد ساکنان روستاها به این حرفه اشتغال دارند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی گفت: از مناطق مهم بافت قالی می‌توان به مود، درخش، گسک، چاج، آسیابان، سربیشه، خوسف، باغستان، کوشکک، خسروآباد، نهارجان، شاخنات، فورخاص، دره عباس، رجنوک، سرچاه و فضل آباد اشاره کرد.

رمضانی تصریح کرد: بافت قالیچه در بیشتر روستاهای استان معمول است که عمده تولید آن مربوط به شهرستان زیرکوه و روستاهای بمرود، اسفاد، آبیز، شاهرخت و مهنج است.

رنگرزی سنتی، هم‌پای قالی‌بافی در منطقه رواج دارد

وی اظهار کرد: چون صنعت رایج این منطقه قالی بافی است و خامه مورد نیاز قالی‌بافان احتیاج به رنگرزی دارد تا پاسخگوی انبوه تولیدات قالی منطقه باشد، صنعت رنگرزی همپای قالی‌بافی در این منطقه رواج داشته است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی گفت: اساتید رنگرزی از مواد رنگی سنتی از قبیل پوست گردو، برگ مو، روناس، پوست انار، زعفران، توت سیاه، کاه، گندل، سماق، گلرنگ، آلبالو، اسپرک و رنگ‌های خمی از قبیل نیل برای رنگرزی استفاده می‌کنند.

رمضانی ادامه داد: انواع رنگ‌های مورد استفاده شامل؛ شتری، بیدمشکی «قهوه‌ای»، هلی، کرم نخودی، لاکی، شرابی، صورتی، پیازی، نارنجی، سنجدی، کبود ،سورمه‌ای، آسمانی، خاکی، گل اناری، خاکستری، آتشی، علفی زرد، شکلاتی، ماشی و شیرچای است.

خلاقیت و ابتکار در خلق گلیم نقش می‌گیرد

وی اظهار کرد: گلیم به‌عنوان نخستین زیرانداز سابقه طولانی دارد و اگر چه در مقایسه با قالی دارای شیوه بافت آسانتری است، به همان نسبت قیمت ارزان‌تری دارد.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی، خلاقیت، ابتکار و نوآوری در طرح‌ها و رنگ‌ها، گلیم را به‌عنوان رشته‌ای هنری‌تر از قالی مطرح کرد و افزود: ذوق و خلاقیت روستانشینان و عشایر در تولید گلیم نقش بسزایی دارد.

رمضانی گفت: در تعریف گلیم باید گفت نوعی فرش بدون پرز، با نخ پشمی، پنبه‌ای یا کنفی برای زیرانداز، که با درگیری تار و پود و با تزئینات زیاد بافته می‌شود.

وی ادامه داد: انواع گلیم براساس جنس تار و پود عبارتند از گلیم پنبه‌ای که تار و پود آن از جنس پنبه و اندازه و لای نخ آن مانند نخ زیلو است، گلیم پنبه و پشم که نخ تار پنبه و پود آن پشم است. گلیم پشم در پشم که تار و پود آن پشمی است و گلیم ابریشمی که نخ پود آن ابریشم است و به ندرت و با کاربرد هنری و زینتی بافته می‌شود.

جاجیم بافی، نساجی سنتی خراسان‌جنوبی

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفت: نساجی سنتی قدمت تاریخی بسیار طولانی در خراسان‌جنوبی دارد و نقش مهمی در خودکفایی مردم این منطقه ایفا کرده که از اهم زیر گروه‌های آن می‌توان به جاجیم بافی، کرباس بافی، احرامی بافی، بَرَک بافی، حوله بافی، ابریشم بافی و سیاه چادر بافی اشاره کرد.

رمضانی افزود: جاجیم که در اصطلاح محلی به آن جاجُم گفته می‌شود یکی از هنرهای خاص مناطق کردنشین و ترک‌نشین است که امروزه در بیشتر نقاط کشور بافت می‌شود.

وی یادآور شد: در خراسان‌جنوبی در شهرستان‌های بیرجند، نهبندان و بالاخص قاینات به بافت این محصول مبادرت می‌ورزند.

نمدمالی، یادگاری از دوره نوسنگی

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی گفت: در این‌که نمدمالی نخستین بار در کجا ابداع شد هیچ اطلاعی وجود ندارد، جز این‌که در دوره نوسنگی مردمی که با پشم گوسفند سر و کار داشتند نمد را می‌شناختند.

رمضانی با بیان این‌که نمد که به اصطلاح نسج نابافته است با ایجاد فشار، رطوبت و حرارت ایجاد می‌شود، افزود: ساختن نمد براساس خاصیت جَعدیابی و دیگر پوسته‌ای شدن الیاف پشم است.

وی ادامه داد: نمدمالی از جمله فنونی است که در بیرجند و برخی روستاهای شهرستان‌های نهبندان، سربیشه و سرایان رایج بوده که از آن جمله می‌توان روستای سلم آباد شهرستان سربیشه وروستای مَرَک از توابع شهرستان بیرجند را نام برد.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی گفت: انواع نقشه‌های رایج در نمدهای منطقه عبارتند از نقش سه گل، پنج گل، درختچه، اشکال هندسی، خطوط، سطوح و علائم که برخی به نقش نام نمدمال یا صاحب نمد و اسماء مذهبی در روی نمد نیز می‌پردازند.

حصیر، نخستین زیرانداز بشر

رمضانی با اشاره به این‌که حصیربافی یا بافت بوریا یکی از قدیمی‌ترین صنایع‌دستی و شاید کهن‌ترین آنها است، گفت: حصیربافی در منطقه خراسان‌جنوبی با استفاده از برگ درخت خرما در شهرستان نهبندان و بخصوص روستای دهسلم رواج دارد.

وی اظهار کرد: نمونه‌های بدست آمده در بین‌النهرین و آفریقا گواه آنست که حصیربافی و سبدبافی نه تنها منشاء نساجی، بلکه سفالگری یا کوزه‌گری نیز بوده و اسناد و مدارکی در دست است که نشان می‌دهد نخستین زیراندازهای بشری از نی و گیاهانی که در باتلاق‌های سفلای بین‌النهرین می‌روئیده، تهیه شده و نخستین سرپناه‌ها پس از زندگی در غارها به کمک حصیر و نی پدید آمده است.

وی یادآور شد: محصولات حصیر شامل انواع سبد و زنبیل، زیرانداز در فرم‌های دایره و بیضی، حیوانات تزئینی از جمله شتر و شیلگ «محل نگهداری مواد غذایی» است.

شاهزیله خوسف، مهد سفالگری در خراسان‌جنوبی

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی گفت: سفالگری در منطقه‌ی خراسان‌جنوبی کاملاً جنبه کاربردی داشته و بیشتر محصولات منطقه بدون لعاب بوده، یا به همراه لعاب ابتدایی انجام می‌شود.

وی با بیان این‌که روستاهای شاهزیله و کوشه از مناطق قدیمی ساخت ظروف سفالی در شهرستان خوسف است، افزود: این صنعت علاوه‌بر شهرهای بیرجند و خوسف در شهرستان فردوس از رواج نسبتاً خوبی برخوردار است.

رمضانی ادامه داد: سفال‌های منطقه بیشتر تراش خورده بوده و بیشتر شامل سبو، قدح، ضرب یا تنبک، قلَّک، جام، کوزه، تنور، لیوان، گلدان، کاسه، قلیان و تقار می‌شوند.

وی تصریح کرد: سفالگری در منطقه نهبندان نیز کاملاً جنبه کاربردی داشته و اگر محصولات این منطقه بدون لعاب بوده و یا به همراه لعاب، ابتدایی انجام می‌شده است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌جنوبی افزود: روستای «استونند» از مناطق قدیمی ساخت ظروف سفالی است که تا چند سال پیش مرکز تولید انواع سفال نهبندان بوده و مردم این منطقه بیشتر ظروف سفالی را به نام همان روستا می‌شناختند.

رونق صنایع‌دستی نیازمند فرهنگ‌سازی است

حجت‌الاسلام «سیدمحمدباقر عبادی» نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف در مجلس شورای اسلامی با تأکید بر رونق صنایع‌دستی در استان، گفت: رونق صنایع‌دستی نیازمند فرهنگ‌سازی است

وی با اشاره به این‌که در زمینه‌ی آب کشاورزی مردم روستاها با مشکل مواجه هستند، صنایع‌دستی را بهترین راه برای افزایش فرصت‌های اشتغال در روستاها دانست و افزود: برای رونق صنایع‌دستی در روستاها باید بازار فروش آن نیز فراهم شود.

نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف در مجلس شورای اسلامی افزود: صنایع‌دستی تنها فرش نیست و باید به سراغ سایر محصولات صنایع‌دستی برویم و میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری و سایر دستگاه‌های اجرایی در استان نیز باید نهایت همکاری را در این زمینه داشته باشند.

عبادی اظهار کرد: باید فرهنگ‌سازی در زمینه‌ی صنایع‌دستی در روستاهای استان انجام شود و مشاوره‌هایی به مردم روستاها در این زمینه داده شود.

وی خاطرنشان کرد: همه دستگاه‌هایی اجرایی باید در راستای فرهنگ‌سازی صنایع‌دستی در استان اقدام کنند و با یاری یکدیگر خراسان‌جنوبی را به استانی نمونه در این زمینه تبدیل کنند.

فرش خراسان‌جنوبی، شناخته شده‌ترین برند فرش دستباف

«محمدحسن کامیابی مسک» رئیس اتحادیه‌ی تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف خراسان‌جنوبی نیز به ایسنا گفت: صادرات فرش از خراسان‌جنوبی در 6 ماهه‌ی امسال حدود 6 میلیون دلار ارزآوری داشته است.

وی اظهار کرد: صادرات فرش استان نسبت به 6 ماهه‌ی نخست سال 92 حدود 10 درصد کاهش داشته‌ است. فرش دستباف استان عمدتاً به کشورهای آلمان، ایتالیا و سایر کشورهای اروپایی صادر می‌شود.

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش دستباف خراسان‌جنوبی اظهار کرد: بیش از 60 درصد تولیدات استان با نقشه ریزماهی، افشان، ترنجدار و کف ساده بافته شده است، هم‌چنین 20 درصد تولیدات با نقشه‌ی خشتی و بقیه با نقوش ایلاتی، نائین و متفرقه بافته می‌شود.

وی یادآور شد: فرش خراسان‌جنوبی یکی از شناخته شده‌ترین برندهای فرش دستباف است که همواره به لحاظ اصالت، ظرافت و زیبایی و قیمت مناسب در بازارهای جهانی مشتریان خود را دارد.

گزارش از «سپیده قلندری اسفدن» خبرنگار منطقه‌ی خراسان‌جنوبی ایسنا

قالیچه خراسان‌جنوبی

 

جاجیم‌بافی خراسان‌جنوبی

 

حصیربافی خراسان‌جنوبی

 

حوله‌بافی خراسان‌جنوبی

 

نمدمالی خراسان‌جنوبی

 

رنگرزی خراسان‌جنوبی

 

گلیم‌بافی خراسان‌جنوبی

 

سفالگری خراسان‌جنوبی

 

خبرگزاری ایسنا

منبع :