نواحی و مناطق قالی بافی

بررسی انواع سرپرده با تاکید بر سرپرده ترکمن (1)

هر تمدنی فرهنگ و محصولات خاص خود را دارد که نشانی از هویت آن فرهنگ است. درگذشته زندگی در سرتاسر جهان به صورت قبیله ای و کوچ نشینی بوده است و این شیوه زندگی ایجاب می کرد تا مردمان کوچ نشین برای رفاه بهتر محصولاتی را به صورت کاربردی ابداع کنند و پس از گذشت زمان علاوه بر ابزارهای کاربردی ابزارهایی تولید کردند که هم جنبه ی کاربردی داشته است و هم جنبه ی تزئینی.

 

در این تحقیق به بررسی انواع سرپرده به ویژه سرپرده های ترکمن پرداخته شده است. و همچنین دلیل کاربرد این سرپرده ها، علت کاربرد برخی نقوش روی سرپرده و چگونگی تغییرات این سرپرده ها با گذشت زمان برای کاربردهای جدید بررسی می گردد.

هدف از این تحقیق معرفی سرپرده های ترکمن و ارائه نمونه ای جدید از این سرپرده ها مناسب چیدمان زندگی مدرن برای جلوگیری از منسوخ شدن بافت این نوع دستبافته است.

و بررسی میگردد که سرپرده چه مشخصاتی دارد؟

و شیوه های تغییر سرپرده ها برای تناسب بیشتر با زندگی امروزی چیست؟

سرپرده ترکمن که در اصطلاح ترکمنی به آن قاپلیق می گویند، از جنس قالی و پرزدار است و در داخل خانه به عنوان زینت درها استفاده می شود و قسمت پایین قاپلیق دارای دو بازو است که از ادامه ی بازوها ریشه هایی به عنوان تزیین تا پایین در بافته شده است.

در راستای معرفی بیشتر سرپرده ترکمن، عکس چند سرپرده جمع آوری شده و به تحلیل آنها پرداخته شده است. در بخش عملی نیز دو نوع سرپرده بافته شده که نوع اول سنتی و مشابه سرپرده های اصیل ترکمن و نوع دیگر با بافت متفاوت، تلفیقی از گلیم و فرش با رنگ های ملایم تر و  متناسب با دکوراسیون مدرن  است، البته با استفاده از نقوش اصیل ترکمن که ما را به هدف اجرای این پایان‏نامه نزدیک می کند .

در این تحقیق به بررسی انواع سرپرده به خصوص سرپرده های ترکمن و تحلیل آنها پرداخته شده است .این پژوهش با هدف جمع آوری مطالبی جدید در مورد یکی از دستبافته های تزئینی عشایر انجام  شده است که ممکن است بسیار شناخته شده نباشد یا اینکه در طی سالهای آینده به کلی به فراموشی سپرده شود. پروژه حاضر شامل چهار فصل می باشد. با توجه به اینکه در مورد سرپرده های اقوام مختلف منابع کافی در دسترس نبود مطالب گردآوری شده در فصل دوم با معرفی قوم ترکمن آغاز شد و در فصل سوم با تکیه بر مطالعات میدانی تا حد امکان به بافت این محصول در بین برخی اقوام بافنده به جز ترکمن ها اشاراتی شده است.

البته در حال حاضر این نوع دستبافته دربین ترکمن ها از حالت و اندازه قبلی خود تغییر یافته و حتی به ندرت بافته می شود و نمونه های معاصر به هیچ وجه قابل مقایسه با انواع ابتدایی آن نیست و این به دلیل پایین آمدن رجشمار و استفاده از مواد اولیه نامرغوب است. در این پروژه به دلیل دسترسی نداشتن به انواع ابتدایی و قدیمی به تحلیل چند نمونه سرپرده معاصر و در بخش عملی به بافت دو نمونه سرپرده، نوع اول سنتی و اصیل و نوع دوم مدرن پرداخته شده است. در این تحقیق علاوه بر مطالعه بر روی این دستبافته و معرفی آن به ایجاد ابتکارات و ارائه  روش های جدید کاربرد آن در دنیای مدرن و جلوگیری از به انزوا رفتن این گونه هنرهای دستی می پردازیم.

در زمینه موضوع مورد مطالعه تنها برخی منابع، اشاره ای مختصر به موضوع تحقیق کرده اند و تعدادی منبع نیز به صورت مختصر فقط از سرپرده ترکمن نام برده اند، در تعداد انگشت شماری از کتاب های لاتین عکس های معدودی از سرپرده دیده می شود، در کتاب Turkman tribal carpet  نوشته john tompson توضیحی اندک در مورد سرپرده ترکمن داده شده که بیشتر راجع به نقوش سرپرده هایی است که عکس آنها را جمع آوری کرده است .

و درکتاب Oriental rug Lexiocon نوشته Peter F.ston اطلاعاتی کوتاه راجع به سرپرده ترکمن، شکل کلی آن و ایل های بافنده این سرپرده ها داده شده است .

اصطلاحات و مفاهیم :

فرش ترکمن: تار و پود  فرش های ترکمنی از پشم گوسفندان آنها، بر روی دارهای افقی (در گذشته) و درون چادر بافته می شود، درنتیجه بافت قطعات کوچکتر رواج دارد. طرح های مورد استفاده اصیل ترکمنی همه تکراری هستند واز تکرار یک یا چند نقشمایه شکل میگیرند.

سرپرده[1]: دستبافته ای پرزدار یا بدون پرز و تزیینی که در سرتا سر از بالا تا پایین در ورودی چادر عشایر آویخته می شود.

سوالات اصلی :

1- سرپرده چه مشخصاتی دارد ؟

2- شیوه های تغییر سرپرده ها برای تناسب بیشتر با زندگی امروزی چیست ؟

فرضیه :

1-    می توان برای مدرن شدن سرپرده های اصیل شکل آنرا اندکی تغییر داد.

2-    با استفاده از تغییر رنگ سرپرده های قدیمی و تغییر تکنیک می توان آن را با دکوراسیون جدید متناسب کرد.

فصل دوم :

معرفی قوم ترکمن

معرفی قوم ترکمن :

ترکمن ها به عنوان گروهی از انسان ها به دلیل معیشت شبانی کوچندگی و همچنین به دلیل پرورش گله های اسب تا مدتی تابع نوع معیشت خود بوده و از این مکان به آن مکان در حال حرکت بودند(ژوله، 1381: 31).

«اشارت کتاب (( شجره ی ترکمنها )) نوشته ی ابوالقاضی بهادرخان و بخشی از منابع شفاهی ما را به این نتیجه رهنمون می شود که ترکمن ها از شش هزار سال پیش در منتهی الیه منطقه شمالی سواحل دریاچه اشیق گل زندگی می کردند. در برخی اشاره هایی که در قرن ششم میلادی به این موضوع شده ترکمن ها درکنار سیر دریا (رود جیحون) اقامت داشتند و در سده ی چهارم هجری قمری به کناره های جنوب آمودریا (رود جیحون) و به سوی منطقه مرو مهاجرت کردند .

«در سال 427 هجری قمری ترکمن های سلجوقی در مرو مستقر شدند و آن شهر به کمال پیشرفت خود رسید ترکمن های مناطق ماورای خزر، خانات بخارا و افغانستان منشاء مشترکی دارند و هفتاد درصد مردمان این منطقه را تشکیل می دهند. این ترکمن ها به پنج قبیله ی اصلی و چند طایفه ی فرعی تقسیم می شوند. طوایف اصلی شامل سالورها، ساریخ ها، تکه ها، یموت ها و ارساری هاست.

«ترکمن ها در ایران و آسیای صغیر نیز مستقر هستند، مناطقی که در حال حاضر ترکمن ها در آنجا زندگی می کنند در آغاز به ایرانیان، و متعاقبا در زمان اسلام به سلسله ی عباسی، و تا سده ی چهارم هــ . ق به دودمان های دیگر عرب تعلق داشته است .

«در سال 1046 هـ . ق به ترکمن هایی بر می خوریم که در تجن، بامی، بی اورم و کنار رود اترک و گرگان زندگی می کردند. در سال 1151 هـ . ق نادر شاه دستور داد تا قبیله های تکه و یموت به خراسان مهاجرت کنند . قبایل دیگر ترکمن در شمال باقی ماندند و بین(( منقشلاق ))و آمودریا پراکنده شدند.»

موقعیت جغرافیایی :
«در حال حاضر ترکمن های ایرانی در نوار شمالی ایران درمنطقه ترکمن صحرا ساکن هستند. ترکمن صحرا منطقه ای در شمال ایران( در قسمت های شمالی استان گلستان ) و جنوب جمهوری ترکمنستان می باشد، ترکمن صحرا جلگه ای با برآمدگی های اندک است که درغرب تا دریای خزر ادامه دارد.
«سرزمین مسکونی ترکمن ها از دو بخش دشتی و کوهستانی تشکیل شده و ترکمن های ایران در این منطقه از شرق دریای خزر تا مراوه تپه و نیز درمنطقه جرگلان خراسان، ساکن هستند.
«از بین طوایف ترکمن چند طایفه بزرگ، ساکن در ایران هستند که محل اسکان آنها به شرح زیر می باشد: :
1-یموت ها که خود به دو شاخه ی بزرگ اتابای و جعفربای تقسیم می شوند و در ترکمن صحرا( دشت گرگان ) و درکناره دریای خزر تا گنبد قابوس( بندر ترکمن، خواجه نفیس، بناور، گومیشان، داشلی برون، اینچه برون و آق قلعه ) و در نواحی شمالی آن یعنی مراوه تپه و قازان قیه ( شرقی ترین روستای استان گلستان ) ساکن هستند.
2-محل سکونت گوگلان ها که از روستاهای غرب کلاله ( گرکز و خواجه لر ) شروع می شود، تا شمال جنگل گلستان تا گلیداغ ( در شهرستان مراوه تپه ) ادامه می یابد و تعدادی از آنها نیز در شمال خراسان درمنطقه جرگلان و حصارچه پراکنده هستند.
3-تکه ها نیز در منطقه حصارچه جرگلان و در روستای دَشتَک دُویدوخ و تگَک هوز و تعدادی نیز در شهر گنبد قابوس ساکن هستند اما بیشتر تِکه ها درجمهوری ترکمنستان زندگی می کنند.»(محمدی، 1388: 34).

پژوهشگر:
آزاده محمدی

 

منبع :