نواحی و مناطق قالی بافی

بررسی انواع سرپرده با تاکید بر سرپرده ترکمن (2)

مذهب ترکمن ها:تاریخ ترکمن ها از نظر اعتقادات دینی و مذهبی به دو دوره تقسیم می شود.


1- پیش از اسلام: ترکمن ها چون سایر گروه های ساکن در آسیای میانه پیرو « شمنیسم » بودند.
2- دوره اسلامی: ترکمن ها در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم میلادی به دین اسلام گرویدند. ترکمن های سلجوقی اولین گروه از ترکمن ها بودند که مسلمان شدند .اسلام باعث تغییرات زیادی در زندگی ترکمن ها شد به طوریکه آنها از پرستش آسمان ، خورشید ، آتش و دیگر نیروهای طبیعی دست برداشته و به پرستش خدای یگانه ایمان آوردند(محمدی، 1388: 35).
هنرهای سنتی:
«ترکمن ها در شکوفایی هنری که یادگارهای فراوانی از آن بجا گذاشته اند، تاثیر عمیقی داشته اند و با الهام از محیط زندگی خود، آفرینش های مادی فراوانی را به دوران ما منتقل نموده اند. اساس آفرینش های هنری ترکمن ها در قالی و ملحقات آن درخشندگی خاصی داشته و به ترتیب در کارهایی چون نمد بافی، سوزن دوزی و به ویژه صنعت چوب و آهن مهارت هایی کسب نموده اند به گونه ای که با گذشت چند هزار سال هنوز هم قالی ترکمن با آن ظرافت و زیبایی در عصر ما بافته می شود.
«صنایع دستی را در بین ترکمن ها می توان به گروه های زیرتقسیم کرد:
1- گروه چت مه ( قالی )
2- گروه قاقمه ( گلیم )
3- گروه باسمه ( نمد مالی )
4- گروه کشته ( سوزن دوزی )
5- گروه ایشمه، اورمه ( منگوله بافی )
6- گروه چوب
7- گروه آهن
«در اینجا به توضیح گروه های چتمه، قاقمه و باسمه می پردازیم:
1- چتمه: شامل قالی، قالیچه، قارچین(پشتی)، جانمازی، پشتی کناری و انواع آویزهای بافته شده از جنس قالیچه نظیر خورجین، قاپ لیق ( سرپرده )، اِنسیس و گِرمچ است، همچنین پارچه بافی از صنعت هنرمندانه زنان نیز در این گروه قرار دارد .
2- قاقمه: شامل گلیم( پلاس )، آرتماق( به شکل قارچین امروزی ولی بزرگتر از آن که جهیزیه عروس را در آن قرار می دهند) انواع توبره، انواع «دوزی» ( نوار پهنی در حدود 10 الی 12 متر که در قسمت درونی آلاچیق دور تا دور به آن می بندند)، انواع «جوال» که در برخی از آنها آرد یا گندم ریخته می شد. جل اسب، انواع گلیم های آستانه در (بوساغا) و دولاق ( که به مچ پا می بندند ) نیز در این گروه قرار دارد.
3- گروه باسمه: دراین گروه انوع نمد از قبیل نمدی که زیر پا می اندازند، نمدی که به دور آلاچیق می اندازند، نمدی که برای پوشش اسب استفاده می شود، قرار دارد. نمدهایی که به دور آلاچیق می اندازند خود بر سه قسم است: «دور لیق» ، «اوزِک» و «سَرفَک»»(طغیانپور، 1386: 40-43).
مسکن ترکمن ها:
«ترکمن ها در گذشته برای قرون زیادی در « اوی » زندگی می کردند. در حال حاضر فقط تعدادی از یموت ها در اوی ها زندگی می کنند و ترکمن های دیگر در مساکن معمولی زندگی می کنند.
«اهمیت اوی ها به این دلیل است که برای کوچندگی مناسب است . برپا کردن و برچیدن آن که فقط محتاج زمان کمی است، بوسیله زنان ترکمن انجام می شود»(طغیانپور، 1386: 40-43).
در یک تقسیم بندی اوی های ترکمنان را به دو دسته زیر تقسیم می کنند:
1- «اوی سفید» یا «آق اوی»: به اوی تازه و نو در سه چهار سال اول برپا شدنش، که هنوز تیر ها و نمدهای آن از تاثیر دوده آتش و اجاق سیاه نشده اطلاق می گردد و آنرا برای زوج های جوان برپا می کنند.
2- «اوی سیاه» یا «قَره اوی»: اوی سفیدی که رفته رفته که بر اثر دوده آتش و اجاق، سیاه می شود «قره اوی» نامیده می شود و به چادر سالمندان معروف است(محمدی، 1388: 36).

شکل 2-2 یک نمونه«اوی» ترکمن
(غزلجه ، 1388 : 16)

تزئینات مسکن ترکمن ها:
چگونگی چیدمان وسایل و اسباب زندگی در هر ایل به خصوصیت های قومی آن ایل بستگی دارد. عشایر ترکمن نیز سبک و شیوه خاص خود را دارند. کف چادر ترکمنان ابتدا با حصیر و سپس با نمد پوشیده می شود. به جای در، مدخل چادر را با یک قالیچه خاص که «اِنسیس» نامیده می شود می‏بندند. نمد دور یورت (کومچه) با پیچیدن طناب های بافته یا یک نوار پهن که با طرح های گوناگون آذین یافته به دور چوب بست بدان استوار می شود. ترکمن ها بر روی نمد یا قالیچه بافته شده که بر روی زمین پهن می شود می نشینند و می خوابند. بر سرتاسر دیوار کیسه هایی می‏آویزند که بزرگتر ها را جوال و کوچکترها را توبره (توربا) می نامند و زنان از آنها به عنوان کشو برای انبارکردن لوازم خود استفاده می کنند(بوگولیوبف، 1356: 26)
« علاوه بر انسیس ترکمن، محصولی دیگر از جنس فرش را در داخل خانه به عنوان زینت درها استفاده می کنند که « قاپلیق » نام دارد .
«و از دیگر دستبافته های تزئینی مورد استفاده آنها می توان به ((اومور)) اشاره کرد که برای زینت سقف خانه و « گِرمِچ » که دستبافته ای عمودی است و بصورت تزئینی روی در ورودی و یا داخل چادر به دیوار یورت آویخته می شود .
«علاوه بر توربا که برای جاگذاری وسایل خانه و ظروف و لباس ها استفاده می شود بافته های دیگری هم چون « چِمچه توربا » ( محل نگهداری قاشق ) ، « چاناق توربا » ( محل نگهداری ظروف )، « آشیق توربا » ( برای نگهداری قاب های استخوانی ) و « دوز توربا » ( برای نگهداری نمک )، درداخل چادرهای عشایر ترکمن درگذشته وجود داشته که در حال حاضر به ندرت بافته می شوند یا اصلا بافته نمی شوند و به فراموشی سپرده شده اند .»(آق آتابای، 1392، مصاحبه شخصی ).
علاوه بر دست بافته های ذکر شده برخی دیگر از دستبافته های عشایر ترکمن به شرح زیر است :
آینه قاب : جلد یا پوشش آینه
آیات لیق : فرشی برای مراسم تدفین
آیاق لیق : فرش عبادت و نماز
آسمولدیق: فرشی زینتی پنج ضلعی برای شتر عروس در مراسم ازدواج ( یمود )
اوقوچی : پوشش بافته شده برای نگهداری چوب یا میله چادر ترکمن .
یل یوپ : نوار و تسمه چادر
بو : بند زینتی چادر یا یورت ترکمنی
توتاش : برای دستگیره ( وسیله آشپزخانه ) بکار می رود .
تانیاق چا : پوششی برای اسب
چرلیک : پوشش کمیاب زین اسب

پژوهشگر:
آزاده محمدی

منبع :