نواحی و مناطق قالی بافی

بررسی انواع سرپرده با تاکید بر سرپرده ترکمن (4)

طرح و نقش قالی ترکمن :طرح های فرش ترکمن از لحاظ شکل هندسی و شکستگی خطوط در ردیف طرح های ایلی و خاص مردم کوچ نشین است که به طور ذهنی و بدون نقشه بافته می شود.


ممکن است ما نحوه ی زندگانی چادر نشینان را حاکی از بی فرهنگی بدانیم ولی طرح های آنان پس از دوره ای تکامل تدریجی طی نسل های پیاپی ثابت مانده است .هر یک از این طرح ها به تمامی قبیله تعلق دارد ، و بازتاب سلیقه و نیاز زیبایی شناختی عمومی است نه فردی(بوگولیوبف،1356 :22).
انواع طرح های ترکمن ، نقش و بن نگاره های آن شباهت بسیار به یکدیگر دارند تا آنجا که بیننده در یک لحظه آن ها را شبیه به هم تصور می کند و پس از کمی تامل اختلاف ها را تشخیص می‏دهد(عبدالهی زاد، 1381: 53).
طرح های ترکمن را خود این مردمان و دیگر کسانی که با این امر آشنا هستند بر حسب نقش اصلی طبقه بندی می کنند و آنها را گول می نامند . این گل ها همان شکل های مستطیل ، شش وجهی و هشت وجهی هستند که زمینه ، یا متن فرش های ترکمن را اشغال می کنند . لازم به ذکر است که کهن ترین طرح به ایل سالور تعلق دارد(بوگولیوبف، 1356 : 43).
نقش گل :
«دسته ای از گلهای ترکمن به نام ایل ها معروفند و معمولا با نام ایل به کار می روند ، مثل سالور گل ،تکه گل و ...
«از قدیمی ترین نمونه های قالی ترکمن تاکنون ، اینها مهمترین نقش مایه های قالی این قومند و در واقع بیش از هرنماد یا نشان دیگری ، دلیل وابستگی بافته به ایل ویژه یی هستند . دقت در این گل ها چیزی از علایم قومی ، مثل نشان یا توتم را کشف نمی کند . این گل‏ها اساسا هشت ضلعی هستند اما گاه تغییراتی می کنند. در این تغییرها زائده ها یا تزیین هایی به قالب اصلی اضافه می‏شود . تغییرهایی بدون هشت ضلعی ها ، اضافه شدن قطعات ذوزنقه شکل است که در همه ی اضلاع صورت می‏گیرد ولی هیچگاه بیش از نیمی از طول ضلع را نمی گیرد . در دو ضلع جانبی کنگره ی بزرگی هم افزوده می شود که ذوزنقه را در بر می گیرد .
«شکل اصلی معمولا دارای دو محور است و این محورها فقط در پهلوها تا منتهی الیه کنگره ها ادامه می یابد و به این ترتیب معمولا تمام گل به وسیله این دو محور به چهار قسمت متقارن تقسیم می‏شود .
«در درون هشت ضلعی ممکن است هشت ضلعی دیگری ، یک تا سه چهار ضلعی تودرتو یا شکل هایی با اضلاع موج دار پدید آیند. درفاصله ی این شکل ها تزئین های اضافه تری مثل گل ( شبدر ، گشنیز یا جعفری )، مرغ، میله بندی، خاج، ضربدر و ... قرار می‏گیرد و این ترتیب مجموعه گل به صورت یک نقش پیچیده اسرار آمیز جلوه می کند.»(حصوری، 1371: 22).
«گل یکی از نقش های قالی ترکمن است که دارای بیش از بیست شکل مختلف و ویژه در هر ایل ، طایفه یا حتی تیره است که در میان ترک زبانان به گول «gul» معروف است و در میان عشایر و روستائیان فارسی زبان حوض نامیده می شود . گل ترکمن همان ترنج ایرانی است که در قالی های ترکمنی تکرار می شود . این نوع نقشه ، یعنی نقشه ی با گل های تکراری تا پیش از دوره تیموری در قالی های گرانبها و درباری ایران رایج بوده است و در مینیاتورهای قرن های هشتم و نهم و اوایل قرن دهم هجری دیده می شود .
«گل های ترکمن به دو دسته تقسیم می شوند، دسته ای بسیار شبیه به هم به طوری که اگر آنها را با هم مقایسه کنیم ، می توانیم به این نتیجه برسم که احتمالا سرچشمه ی همه ی آنها یکی بوده و در ذوق آزمایی قومی از هم فاصله گرفته اند، ازجمله :

شکل4-2
(حصوری، علی,1371: 29)
«دسته دیگر گل هایی هستند که شباهتی به گل های دیگر ندارند که احتمالا هر یک سرچشمه جداگانه ای داشته اند»(حصوری، 1371: 29).

شکل5-2
(حصوری، 1371: 30)

«ساندیق (صندوق) را هم باید از انواع حوض شمرد ؛ دسته ای دیگری از نقش مایه های ترکمنی مانند قُچَک ؛ بوینوز یا موینوز (شاخ) ؛ آلتی ایپ (شش بند ) ؛‌دورلی قُچک ؛ قوچکُر ؛ همه انواع قوچکُرَک ؛ موئیز (شخ) ؛ عده ای از انواع پودَک ؛ سَینَک ؛ زنجیر لیک ؛ شُخَک ؛ سِکیز کله (هشت کلّه) و حتی اوشورمَه همه دارای یک سرچشمه هستند و می توان آن ها را با هم مقایسه کرد .
«چخماق – نقش های خان قَمچی ؛ ایت قویروق ؛ زَر حَلقَه (در متن سر حَلقَه) ؛ ساری ایچان ؛ تَرس حَلقه (در متن تَرس خَلقَه) ؛ القَم ؛ باقیشتا چَکَسی (در متن : bagistacakasi) ؛ چخماق (در متن : cakmak) ؛ تُویه مُیون ؛‌رَگمه و انواعی از کَجَک دارای سرچشمه مشترکند .

شکل6-2
(حصوری، 1371: 31)
«خمتاز : عدّه یی ازنقش مایه های معروف یه خمتاز (در متن : chamtos) ؛ لیوف (lyuf) و مارک (در متن : morak) یکی هستند .

شکل7-2
(حصوری، 1371: 31)
«تعویذ : سرباز از نوع دعا و القَم است ؛ خیزابی یا سگ زنجیری ترکمن (آلمانی laufender hund ) که عقرب زرد (ساری ایچان) ، شمرده شده است و انواعی از سیرغا (گوشواره ) یکی هستند و همه از انواع تَعویذ (دعای بازو بندی برای دفع چشم زخم) و امثال آن گرفته شده اند و القم و دغا را به خاطر می آورند .

شکل 8-2
(حصوری، 1371: 32)
«از گَنَگ قَشتَه ، اِر کَشیک ،‌انواعی از آلتی ایپ ، گیرَه ، ایرمَک قَشتَه ، پیچاق اوجی و نُکوزجیپ یکی هستند .
«حال اگر دسته بندی نقش های ترکمنی را به همین شکل یعنی بر اساس شباهت ادامه دهیم ، ملاحظه می کنیم که همه نقش های ترکمنی که در آثار مربوط به هنر ترکمن پر شمار دانسته شده اند ، به تعداد تقریباً معین و محدوده ی از مایه ها یا نقش های اصلی می رسند و این البته تا حدی عجیب است . شگفت انگیز اینکه چرا قومی با این همه فراز و نشیب تاریخی و قرن ها زندگی در منطقه یی که چهار راه تمدن و فرهنگ نام گرفته تا این حد در هنر خویش محدود است . اما چندان هم نباید دور از انتظار باشد :
1- چنان که مشخص است، ما در دوره ی زوال زندگی ایلی ترکمن ها به سر می بریم : در قالی های کهنه ی آنها نقش هایی است که نام آنها فراموش شده است .
2- ترکمن ها قومی کم آمیزش و محدود بوده اند و به همین دلیل تعداد کمی هم نقش پذیرفته اند .
3- تکراری بودن نقش های قالی ، ناچار همین عوارض را هم دارد . در نقشه های با نقش تکراری هیچ گاه بیش از بیست نقش به کار نمی رود .
4- های و هوی مبنی بر منشا ترکی قالی که در آغاز این قرن در برخی از محافل دیده می شد ، از جمله به همین دلیل کار درستی نبوده است . آن سر و صداست که انتظار ما را از همه ی قالی های ترک و از جمله ترکمن بالا برده است . البته این سخن را نباید حمل بر قوم گرایی یا نفی اصالت هنر اقوام دیگر و از جمله ترکمن ها کرد .
«تجربه نشان داده است که اغلب ، تحقیق تاریخی نتیجه یی که می دهد پایین تر از میزان توقع های ماست . انسان نسبت به آنچه دور از دسترس قرار دارد – چه جغرافیایی و چه تاریخی – با شگفتی می نگرد . از نزدیک ، هر واقیتی در محل ، اندازه و بستر طبیعیِ تاریخیِ خویش جای دارد» (حصوری، علی،1371: 29-33)

ترکمن ها گل های خود را نام هایی داده اند که برخی از آنها به شرح زیر می باشد :
1- فیلیپی گول : نقش کف پای فیل

شکل 9-2 شکل 10-2
(حصوری، علی،1371: 124) (حصوری، علی،1371: 123)

2- چِمچمه : چمچه یا چمچه ، لغتی فارسی به معنی قاشق گود

 

شکل11-2 شکل12-2
(حصوری، علی،1371: 178) (حصوری، علی،1371: 178)
3- کِجِبه : کجاوه

شکل12-2
(حصوری، علی،1371: 219)

4- گولی گول : نقش گل گلدار ، نقش مایه ای دارای گل های ریز

شکل13-2 شکل14-2
(حصوری، علی،1371: 202) (حصوری، علی،1371: 202)
5- دُغا : طلسم ، همان دعاست

شکل15-2
(حصوری، علی،1371: 59)

6- سِکیز کلّه : هشت کله . ( ترجمه فارسی کلمه است )

شکل16-2
(حصوری، علی،1371: 59)

7- سِکیز قاپی : هشت در ( ترجمه نادرست هشت بر است ).

شکل17-2
(حصوری، علی،1371: 59)

8- چرخ پَلَک : چرخ فلک

شکل18-2 شکل19-2
(حصوری، علی،1371: 167) (حصوری، علی،1371: 168)

9- آینا ،آینا گل : نقش آینه

شکل2-20
(حصوری، علی،1371: 194)

10- آت اِیاقی : پای اسب به تقلید از فیلیپی گول

شکل21-2
(حصوری، علی،1371: 194)

11- سِواستیقا: طرح خاج تزئینی

شکل22-2 شکل23-2
(حصوری، علی،1371: 174) (حصوری، علی،1371: 174)

12- آنقون : توتم و نشان ترکمنی ( آسیایی مرکزی )

 

13- آراب (عرب ) : نشان فرش ترکمنی برای فرش های بلوچ . (حصوری، 1371: 17).

 

منبع :