نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی دستبافته های قوم بهلولی قاینات (بخش شانزدهم)

منطقة زیرکوه قاینات که اقوام بلوچ و سایرعشایر را در خود جای داده است منطقه‌ای نیمه بیابانی و نسبتاً خشک می‌باشد که شرایط جغرافیایی منطقه تأثیری عمیق در معیشت و آداب و رفتار این مردم گذاشته است.


قالیچه‌های تولیدی این منطقه نیز رابطه مستقیم با معیشت این مردم داشته و به عنوان کمک خرج خانواده توسط زنان عشایر یافته می‌شود.ولی متأسفانه این قالیچه‌ها اخیراً به علت پایین بودن کیفیت مواد اولیه که آن هم ناشی از عدم اطلاع کافی بافنده می‌باشد از بازار زیاد خوبی برخوردار نیست و این بافندگان به بافت گبه‌های صادراتی و قالی‌های درجه ۳ رو آورده‌اند که هنر قالیچه‌بافی قدیم آن‌ها را با تهدید جدی روبرو کرده است، به گونه‌ای که در این منطقه خبری از بافت قالیچه‌های قدیمی با پلاس بافی ظریف با موی بز و تار و پود پشمی یافت نمی‌شود.
قالی‌های بافته شده در این منطقه به علت ویژگی‌های خاص خود از نظر ابعاد، تکنیک بافت، استفاده از طرح‌ها و نقوش خاص و بکارگیری رنگ‌های محدود و خاص منحصر به فرد بوده و فرهنگ یک قوم را در خود نهفته دارد و چنانچه مورد حمایت قرار نگیرد در گذر تاریخ بافت آن منسوخ گردیده و به فراموشی سپرده خواهد شد.
با بررسی فرضیات مطرح شده نتایج زیر حاصل شده است:
الف- قوم بهلولی بزرگ‌ترین ایل تولید کننده قالی‌های بلوچ جنوب خراسان هستند.
ب- این قوم در اصل بلوچ نبوده و از‌نژاد ترکهای استان فاسرس می‌باشند که در دوران صفویه به منظور جلوگیری از حمله ترکمن‌ها و افاغنه به جنوب خراسان کوچانده شدند و در بخش زیرکوه شهرستان قائنات سکنی گزیدند.
پ- قوم بهلولی مسلمان و دارای مذهب شیعه بوده که به زبان فارسی تکلم می‌نمایند.
ت- همانند تولیدات سایر عشایر کشور این قوم نیز در ابعاد کوچک قالی می‌بافند و رایج‌ترین اندازه بافته شده ۱. ۵*۱ می‌باشد.
ث- دار مورد استفاده دار افقی است، سابقا به علت کوچ فصلی بدون راست رو و جنس آن چوبی بوده که بدلیل اسکان ثابت و ساخت منازل دائمی به استفاده از دارهای معمولی فلزی راست رو دار روی آورده‌اند.
ج- ابزار عمده مورد استفاده برای بافت قالی عبارتند از قیچی، دفه و چاقو که این ابزار با ابزار مورد استفاده سایر بافندگان بلوچ تفاوتی نداشته و از تولید کننده‌های محلی تهیه می‌گردد.
چ- بر خلاف سایر دستبافته‌های بلوچ که گره فارسی دارند قالیبافان این قوم برای بافت قالی از گره ترکی (متقارن) استفاده می‌نمایند.
خ- از مشخصه‌های اصلی قالی‌های منطقه مخصوصا بهلولی پلاس بافی یا گلیم بافی ابتدا و انتهای قالی‌ها می‌باشد که برای بافت آن با توجه به سلایق بافندگان از نقوش متنوعی استفاده می‌شود و هرچه مقدار گلیم باف بیشتر باشد ارزش فرش بیشتر خواهد بود. معمولا مساحت گلیم باف قالیهای با نقوش مرغی از سایر قالی‌ها بیشتر است.
د- شیرازه بکار رفته در در این قالی‌ها بصورت متصل و با استفاده از موی بز بافته می‌شود.
ذ- اندازه حاشیه در قالیچه‌های بافته شده متناسب با متن بوده و تنها قالیچه‌های نقش مرغی هستند که حاشیه‌های آن نسبت به متن بسیار بزرگ‌تر بافته می‌شوند.
ر- از مشخصه‌های قالیچه‌های بلوچ استفاده از رنگهای تند در تعداد کم است که این مشخصه در قالیچه‌های بهلولی کمی متفاوت بوده و از رنگهای ملایم‌تر و روشنتری در بافته‌ها استفاده می‌شود.
رنگهای غالب عبارتند از سرمه‌ای کبود، قرمز تیره و قهوه‌ای سیر.
ز- نقوش و تصاویر بکار رفته همانند سایر قالی‌های بلوچ ذهنی بوده و حاوی اطلاعات نمادین و سمبولیک هستند، تفاوت عمده تولیدات بافندگان بهلولی با سایر بلوچ‌ها در استفاده از نقوش حیوانات و پرندگان به صورت رئال و واقعی می‌باشد که دلیل اصلی ان در نوع بینش و تفاوت مذهب بافندگان آن است.
س- متاسفانه از چندین دهه قبل رنگرزی با دندانه‌های طبیعی به فراموشی سپرده شده و به علت سهولت کار و هزینه پایین، استفاده از رنگهای بی‌کیفیت شیمیایی جایگزین گردیده است.
استفاده از رنگهای مناسب به ندرت دیده می‌شود.
ش- تولید قالی در رجشمار ۳۰ الی ۳۵ به مرور مبدل به تولید در رجشمار ۱۰ الی ۱۵ گردیده که همین امر بمرور موجب فراموشی و نابودی تولید قالی‌های اصیل منطقه خواهد شد.
ص- بافت نقوش تصویری با استفاده از نقشه در اندازه‌های پشتی و کوچک در بین اکثر یافندگان مرسوم گردیده و باعث شده تولید فرشهای ذهنی باف هر سال کمتر از سال قبل باشد.
ض- تولید قالی‌های ذهنی با نقوش اصیل و مواد اولیه مرغوب با رنگرزی طبیعی در رجشمار بالا نه تنها باعث بالا رفتن ارزش افزوده تولیدات می‌گردد بلکه موجب خواهد شد محصول تولید شده سریعا به فروش برسد.

پیشنهاد‌ها:
آنچه مسلم است فرهنگ‌ها از یکدیگر تأثیر پذیرفته و از حالت تک بعدی خارج می‌شوند و بخش زیرکوه قاین نیز همانند سایر نقاط کشور از این تأثیر و تأثر مصون نخواهد ماند و این وظایف سازمان‌های دولتی و بخش خصوصی را دو چندان می‌سازد تا با برنامه‌های صحیح، مدون و دراز مدت صنایع دستی و بومی مناطق مختلف کشور را از گزند آسیب مصون داشته و بگونه‌ای برنامه‌ریزی نمایند تا این مفاخر ملی همانند گذشته بتواند در عرصه بین‌المللی خودنمایی نماید، بدون شک مناطق مختلف کشور پتانسیل‌های منحصر بفرد بومی دارد که بخش زیرکوه نیز از این قاعده مستنثی نیست، به عنوان مثال دیودال گیاه منحصر به فرد منطقه می‌باشد که در آسیا نمونه ندارد، فرش زیرکوه نیز به لحاظ نوع بافت، طرح و رنگ ویژگی خاص خود را دارد که برای حفظ چنین موقعیت‌های نادر نهادهای دولتی همانند مرکز ملی فرش، اداره میراث فرهنگی ـ سازمان گردشگری و صنایع دستی و همچنین بخش خصوصی از قبیل شرکتهای تعاونی شهری و روستایی و اتحادیه‌های آنان و شرکت سهامی فرش ایران و سایر مراجع ذیربط قبل از آنکه این فرش پرارزش نابود گردد آنرا با برنامه‌ریزی صحیح احیاء نموده و بازار جهانی برای فروش فرش سنتی زیرکوه و سایر مناطق مشابه فراهم گردد تا از این محل به اشتغال بیمار کشور کمک گردیده و هم ارزش‌های هنری کشور به جهان و جهانیان شناسانده شود.

پیشنهاد‌ها بصورت خلاصه در چند بند به شرح ذیل ارائه می‌گردد:
۱. تحقیق و مطالعه در ارتباط با خصوصیات فنی و طرح‌های اصیل تولیدات مناطق مختلف قالیبافی بالاخص منطقه موضوع تحقیق با حمایت نهادهای مرتبط.
۱ . نظر به اینکه قالیهای منطقه دارای نقشه از قبل طراحی شده نبوده و بصورت ذهنی و بر اساس داشته‌ها و مشاهدات بافندگان سینه به سینه منتقل و بافته می‌شوند پیشنهاد می‌گردد با تعیین بودجه اختصاصی توسط دولت و متولی‌گری مرکز ملی فرش نسبت به تهیه و احیای طرح‌های اصیل که در منطقه موجود بوده یا قبلا بافته شده‌اند اقدام و آرشیو مناسبی تهیه گردد.
۲ . با ثبت جغرافیایی و مالکیت معنوی طرح‌ها و خصوصیات فرشهای منطقه می‌توان ضمن جلوگیری از سوءاستفاده رقیبان داخلی و خارجی مقدمات ماندگاری این آثار گرانب‌ها را فراهم نمود.
۳ . تامین و در اختیار گذاردن مواد اولیه مناسب با رنگرزی طبیعی با استفاده از یارانه‌های دولتی مشوقی برای تولید فرشهای با کیفیت توسط بافندگان خواهد بود.
۴ . نطر به بررسی‌های بعمل آمده چنانچه تولید قالی و قالیچه در منطقه با استفاده از مواد اولیه طبیعی و پشم دستریس با رنگرزی طبیعی و در رجشمار بالا صورت پذیرد با توجه به بالا بودن تقاضا برای آن ضمن آنکه محصولات با سرعت بیشتری به فروش رفته و از خواب سرمایه جلوگیری می‌گردد ارزش افزوده آن نیز به مقدار قابل توجهی بالا خواهد رفت.
۵ . بافندگان منطقه به علت درآمد پایین و بالا بودن هزینه‌ها توانایی تامین مکان مناسبی برای تولید قالی را ندارند لذا یشنهاد می‌گردد با حمایت دولت و استمرار طرح بقا (۱) نسبت به بازسازی و نوسازی کارگاههای خانگی قالیبافی اقدام گردد.
-------------------------------------------------------------
۱. این طرح با عنوان بازسازی و بهداشتی نمودن کارگاه‌های قالیبافی مناطق محروم توسط وزارتخانه‌های بهداشت و جهاد کشاورزی در سنوات قبل اجرا گردیده بود.

۶ . برگزاری کلاسهای آموزشی و توجیهی بافندگان توسط مرکز ملی فرش ایران.
۷ . معرفی قالیبافی و خصوصیات تولیدات این منطقه در پرتالهای نهاد‌ها و تشکلهای دولتی و خصوصی فرش دستباف.

 

منبع :