نقوش و طرح های فرش

سیر تحول و تحور بوته

فصل سوم (بخش سوم) نقش بوته خانم آذر واقفی در مقاله ای کوتاه در مورد نقش بوته نوشته است : نقش بوته به عنوان نمادی از آتش مقدس ایرانیان زرتشتی در خلق آثار هنری مورد استفاده قرار می گرفته است. دوم آنکه بته نمادی از درخت سرو خمیده در مقابل عظمت پروردگار و دیگرآنکه بته به عنوان محافظ در مقابل چشم بد بر روی تاج پادشاهان بهره می بردند . و آخر آنکه بته می توانست سنبلی از بال پرندگان اسطوره ای و نشان اولویت و برتری باشد .

بوته در دوره های گوناگون :

خانم سمانه کاکاوند دوره های تحول و تطور را چنین تقسیم بندی می کند : « بته ای که از هزاره هشتم قمری تا دوره هخامنشی در هنرها بکار برده می شد ، بیشتر بته بادامی بود که تعداد کمی از آنها خمیده هستند . از نمونه های یافته شده شاید اولین بته در تاریخ هنر ایران است ، نمونه ای یافت شده در پیکره تراشی های آشوری – عیلامی متعلق به 3000 قبل از میلاد و گلدانی را می بینیم که دو عدد برگ بته مانند از آن آویزان است . متن بته ها ساده و عاری از هر گونه تزیین هستند . نقش برجسته مذکور هم اکنون در موزه بغداد است . سیر تحول و تطور سرو به صورت نگاره بته ای بسیار طولانی و پر پیچ و خم که قابل تفکیک به مراحل قبل از اسلام و بعد از اسلام است . وجه تمایزمرحله یکم در منزلت خاص سرو بوده ، بعنوان درخت مقدس و یک مظهر رمزی مذهبی و نشانی از خرمی و همیشه بهاری و مردانگی که سرآغاز آن هنر عیلامی – آشوری و سرانجام آن هنر هخامنشی است . اما در ادوار بعد از اسلام مفهوم مقدس خود را از دست داده و صرف یک نقش سنتی در هنرها بکار می رود .

هخامنشی : بروی حجاریها ، جامهای طلایی ، وسایل رزم و زینت آلات می توان دید که بته ها در این دوره کم کم خمیده می شوند .

ساسانیان : در این دوره تنوع آثار را می توان در ظروف نقره ای و طلایی ، انواع بافته ها ، معماری ، گچبری و زیورآلات می توان دید . در این دوره در زمینه نقوش بته جقه ای بیشتر از فرم بته های دیگر استفاده شده و تنوع فرم بسیار است . فرم بادامی سرو – کاج خرمی و...

قابل توجه است که حتی علامت مخصوص ساسانیان نیز بر طبق نظر برخی مورخان و محققان از فرم بته گرفته شده است و بیشتر توجه هنرمندان این دوره استفاده از فرم بته گرفته شده و بیشتر توجه هنرمندان این دوره استفاده از جقه در طراحی اشکال دیگر است مانند بال و پر پرندگان و ایجاد ترنج از ترکیبات بته جقه ای در حجاریهای طاق بستان در دوره ساسانی – حدود 600 میلادی در اطراف نقش یک سیمرغ تزیینی مشاهده می گردد که بسیار شبیه به طرح بته جقه یا همان سرو که تارکش را باد خم کرده است وجود دارد . قابل ذکر است که این نقوش بروی جامه شاه که سوار بر اسب است نیز نقش گردیده بنابراین نقش بروی پارچه های این دوره هم استفاده می شده است . و همینطور در طرح آنتی نوئه قوچ ( قرن 6و 7 م ) از گورستان زیر زمینی آنتی نوئه در مصر دو قطعه بافته بدست آمده است که نقوش برگ مانندی شبیه به بته جقه اطراف این قوچ نمایان است .

در دوره ساسانی نقش بته تلفیق با طرح جانوران است .

سقوط ساسانی و ظهور اسلام : از این دوره به بعد بته مفهوم اصلی خود را از دست می دهد.

در مورد پیشینه تاریخ بته در هنر مردم ایران نوشته اند که از زمان خلفای عباسی این نقش خصوصا در طرحهای قالی مورد استفاده قرار گرفته است . پس از اسلام سرو به نگاره های زینتی بدل می شود و همچنان از ماهیت و بار مذهبی خود تن رها می کند .

از قالب اصلی و طبیعی خود بیرون آمده و به صورت بسیار ساده که تنها با دو خط منحنی پیوسته که رفته رفته تارک آن به یک سو خمیده می گردد ، ترسیم می شود ، اینجاست که نطفه بته جقه بسته می شود .

نقش بته بروی سفالینه های قرن 5 هجری کاشان ، گرگان ، نیشابور ، ساوه و ری رواج داشته است.

متاسفانه از سده 6تا8 هجری اثری از بته جقه نیست که مراحل تکوینی تطور و تبدیل سرو و یا گیاه دیگری به صورت بته را بررسی کرد .

صفویه : نمونه های منسوج این عهد همچون قطعاتی از پارچه زری سده 11 از لحاظ تجسم مراحل اساسی دگردیسی سرو به بته و تبدیل شدن آن به شکل دیگر اهمیت به سزا دارد . از این دوره به بعد کم کم درخت سرو بیش از پیش تحلیل رفته وتنها قالب تهی شده آن بر جامانده و در کنار آن بته منقش در کار ظاهر شدن است و این حالتی است که در آن همه انواع نقشمایه بته ای پشت هم می آیند .

بر روی قالبهای مقبره شاه عباس دوم ( یعنی نیمه اول قرن 11 ) نقش سرو را می بینیم . در این دوره بته ها تزئینات ریزی دارند و مزین نقوش ختایی هستند .

منبع :