نواحی و مناطق قالی بافی

فرش خراسان (بخش دوم)

نگاهی به قالی ایران:در کتاب فرشنامه ایران در مورد قالی ایران چنین آمده است:


«قالی ایران در گذر قرن‌ها نه تنها جلوهای بزرگ از هنر و صنعت این سرزمین بلکه خربرئی از زندگی مردم نیز بوده است، در نقشهایی که در مجموع از سنتی ریشه دار مایه می‌گیرد.برخی نگاره‌ها در پیوند با فرهنگ کهنسال این کشور نمادین است که بهره گیری آذینی از آن در طول قرن‌ها، آن را از رمز و رازش جدا کرده است و بی‌ریشه می‌نمایاند که این گونه نیست. در این سنت، اشاره نگاره‌ها،‌‌ همان اندازه ارزشمند است که هماهنگی آرام و دلنشین آن‌ها با هم: ه به صورت به هم پیوسته و چه گسسته، چه در نقشی که دارد و چه در رنگی که به خود می‌گیر «». (۱)
«درباره تاریخچه «گسترانی «در ایران، فردوسی در شاهنامه خود اشاره‌ای به تهمورث «یوبند «، «پسر هوشنگ «(از سلسله پیشدادیان) دارد که هنگامی که به تخت نشست، گفت:
هر آن چیز کاندر جهان سودمند
کنم آشکارا، گشایم، زبند
پس، از پشت میش و بره، پشم و موی
برید و به رشتن نهادند روی
بکوشش ازو کرد پوشش، به رای
به گستردنی بود هم او رهنمای «(۲)
در مورد کهن‌ترین نمونه نقش قالی در کتاب فرشنامه ایران اینگونه آمده است:
«کهن‌ترین نمونه نقش قالی را دانشمندان آشور‌شناس در نقشهای برجسته «کاخ نینوا «(پایتخت آشور، سرزمین قدیمی در بخش وسطای رود دجله) یافته‌اند، تاریخ این نقش‌ها را قرن هفتم پیبش از میلاد می‌دانند. بهترین نمونه این نقش متعلق به خورس آباد در موزه «لوور «نگهداری می‌شود. در وسطا این تصویر طرح گل و یا گیاه چهار برگه‌ای تکرار شده است و در حاشیه آن تصویرهایی از نیلوفر آبی است. همانند آنچه امروزه در برخی از قالیچه‌های کردی نقش می‌شود «(۳)
«در همین زمینه، دو مجسمه سفالین اسب در دست است که یکی در شوش و دیگری در ماکو کشف شده است، در هر دو اسب، قطعه فرشی به جای زین است که به عقیده گیرشمن، نگاره‌های آنکهن‌ترین نمونه نقش فرش ایران است. {نقش نمدزین مجسمه شوش) دو گراز و یک مرغ ماهیخوار و نقش نمدزین است ماکو، حیوانی مانند سگ شکاری با آهو و پرندگان و گل و بوته است.} «(۴)
۲ـ ۳ شرحی بر تاریخی طراحی فرش ایران:
در این باره در کتاب طراحان بزرگ فرش ایران اینگونه آمده است:
«اگرچه سابقه فرش طرحدار به فرش پا زیریک می‌رسد، ولی در طول زمانی نزدیک به ۱۲ قرن پدیده‌ای که بتوان در قیاس با طراحی شناخته شده فرش، نامی به آن داد سراغ نداریم. پس از تجدید حیات نقوش و انگاره‌های باستانی و اسطوره‌های ایرانی، در قالب تازه از راه رسیده مینیاتور در قرن هفتم، در دورانی کمتر از یک قرن پدیده زیبا و چشم نوازی، به نام نقوش ایرانی شکل گرفت «(۵)
«چندی نگذشت که نمونه کمال یافته، غنی و پر توان آن را بر گستره مساعدی نظیر فرش یافتیم. نقوش شکسته و ساده در فرشهای زمان ایلخانیان به زودی با بهره گیری از خلاقیت و پویایی ناشی از قدرت فرهنگی ایران، به طرحهای پر از پیچش و زیبای دوران صفوی تحول یافت. «(۶)
«اگرچه فاصله طرح فرش زیر پای سلطان در مینیاتور قرن هشتم تا طرح کمال یافته شیخ صفی چیزی کمتر از ۱۰۰ سال است، ولی نفوذ طرح شیخ صفی در حدود ۴۰۰ سال است که بر طراحی فرش در ایران دیده می‌شود. تحول نقش فرش بعد از شیخ صفی بسیار کم و محدود است و فقط طی چند دهه اخیر است که استفاده از طرحهای جدیدتری بدون آنکه از رواج نقشه‌های سنتی بکاهد متداول شده است. شکل اولیه نقشه‌های فرش بر اساس تصاویری که در دست داریم شکسته و زوایه دار بوده که هنوز نیز یکی از اشکال اصلی فرشبافی روستایی و ایلی در ایران است. به این حال تکامل طرحهای فرش به اشکال پیچیده‌تر به وجود آورنده افسانه شناخته شده فرش ایرانی است. «(۷)

منبع :