نواحی و مناطق قالی بافی

فرش خراسان (بخش چهارم)

سوابق قالی بافی در خراسان:در مورد سوابق قالیبافی خراسان در کتاب پژوهشی در فرش ایران این چنین آمده است:


«با مراجعه به منابع و کتب موجود در خصوص تاریخ قالیبافی کمتر جایی را می‌توان یافت که در آن از قدمت قالیبافی در شرق ایران به ویژه نواحی شمال شرق ذکری به میان آمده باشد به عبارت ساده‌تر نه تنها از قالیهای قدیمی که در این منطقه بافته شد کمتر باقیمانده بلکه در منابع موثق که عموماً توسط سیاحان و مورخان ضبط گردیده اغلب به طور پراکنده به آن پرداخته شده است.مناطق شرق ایران که دراینجا مورد نظر است در ایالت بزرگ ایران قدیم هستنمد که سابقاَ به نامهای ایالتهای قوهستان و خراسان بزرگ در شمال شرق و مشرق ایران بوده‌اند. در میان کتب و منابع قدیمی کتاب احسن التقاسیم از جمله مواردی است که به طور مشهود بر وجود قالیبافی در خراسان و قوهستان اهتمام می‌ورزد. (۱۹)
«در میان مناطق قدیم قالیبافی خراسان علاوه بر خوارزم و بخارا شهر هرات نیز آشکارا در عرضه قالیهای خوب و نفیس در طول دورانهای متعدد فعالیت داشته. «(۲۰)
«در دوره تیموریان مینیاتورهای بر جای مانده، بیانگر اوضاع و احوال اجتماعی و هنری زمان خود می‌باشند. این تصاویر انواع قالی‌ها با نقوش متعدد دایم از هندسی و حتی نقوش لچک ک و ترنج‌های امروزی و اسلیمی‌های زیبا دیده می‌شود. «(۲۱)
«بدون شک قالیبافی در آن لحظه جز مناعات مهم شهر هرات بوده است که تزیین شهر با قالیهای خوب جزو فعالیت صنعتگران ذکر شده است. البته احتمال آن است که شهر مشهد نیز حتی از دوره تیمورین و در زمان ایلخانان مغول از مراکز قالیبافی خراسان بوده باشد. ابن بطوطه (۷۷۷۹ـ ۷۰۳ هجری قمری) در طی سفر خود پس از رسیدن به مشهد در وصف حرم امام رضا می‌نویسد.
«مشهد امام رضا قبر بزرگی دارد. روی قبر ضریحی چوبی قرار دارد که سطح آن را با صفحلت نقره پوشانیده‌اند داخل تبعه با فرشهای گوناگون مفروش گردیده «اگر این قالی‌ها که ابن بطویه به آن‌ها اشاره کرده بافت مشهد نباشد، دو از ذهن نیست که در یکی از شهرهای دیگر خراسان بزرگ نظیر هرات، خوارزم، بخارا و حتی در ایالات قوهستان بافته شده باشند. چرا که سابقه بافندگی، مراکز اخیر تا آن هنگام بسیار طولانی بوده است. «(۲۲)
«هنگامی که شاه اسماعیل در سال ۹۱۶ هجری قمری هرات را تسخیر کرد، پایتخت از هرات به تبریز منتقل شد.
احتمالا از همین زمان اوضاع قالیبافی در اغلب مراکز خراسان خاصه هرات، خوارزم، بخارا، قوهستان و.... تنزل یافت به نحوی که در حال حاضر در برخی از آن‌ها اثری از شکوه قالیهای گذشته دیده نمی‌شود. «(۲۳)
در بخشی از تحقیق قالی و قالی بافی خراسان در مورد قالیبافی خراسان چنین آمده است:
«قالیبافی در خراسان دو دوره متمایز دارد یکی در زمان صفویان (قرن ۱۰ و ۱۱ تا اوایل قرن ۱۲) که از این دوران قالی‌های فراوانی در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی وجوددارد که نقش آن‌ها اغلب هراتی و دارای اسلیمی و اسلیمی ماری و نقش شکارگاه است که به احتمال قوی کار خود مشهد باشد. چنانچه در مشهد همواره نقش اسلیمی به کار رفته است و می‌رود (۲۴)
«دوره دیگر قالیبافی خراسان به ویژه مشهد از هنگامی است که در نیمه قرن سیزدهم بازگانان تبریز برای صدور قالی‌های خود به تکاپو افتادند و پس از چندی در مشهد (همچنانکه در تبریز، اراک، کرمان و کاشان)، کارگاههای قالیبافی تأسیس کردند و به همین سبب نیز امروزه در مشهد هم گره فارسی بافت محلی و هم گره ترکی بافت تبریز به نسبت سه بر یک رایج است. «(۲۵)
«قالی‌های موزه‌ای: هرات که امروزه جزو متصرفات افغانستان است. در خراسان بزرگ قدیم همواره مورد توجه بسیاری از سلاطین بوده و به عنوان پایتخت به شمار می‌آمده است. قالیهای تولیدی در آن سامان نیز همگی تحت عنوان هرات نامگذاری می‌شده (۲۶)
«نقشهای خراسانی مورداستفاده در قالیهای اواخر قرن دوازدهم و سیزدهم (هـ. ش) مشتل از ترنج مرکزی است که در حقیقت اجتماعی از عناصر و نگاره‌های تزیینی را در مرکز قالی تشکیل می‌دهد. در این قالی‌ها تعادل بین ترنج مرکزی و زمینه خالی با استفاده از چندین حاشیه باریک (از ۲ تا ۵ کادر) می‌سر شده است. در پایان قرن سیزدهم (ه. ش) طرح دیگری مشتکل از عناصر تزیینی مکرر رایج بود که به صورتی یکنواخت زمینه را می‌پوشاند. این امر لزوم اسفتاده از حواشی را بر زمینه قالی تحمیل می‌کرد. این خود می‌تواند دلیل بر کاربرد بیشترین حواشی در قالیهای شرقی باشد. «(۲۷)
«تعداد ترنج مرکزی و فرم آن‌ها بر حسب اندازه قالی‌ها. به صورت مدور یا نوری یا تغییر است، این گونه قالی ها‌گاه کتیبه‌هایی چند از اشعار شعرای معروف ایران را در بردارند. متن قالی‌ها اغلب حاوی گلدانهای گل در بالا و پایین هستند که چهار لچک را در گوشه‌های خود جای می‌دهند. صرف نظر از ترنج مرکزی و کتبیه‌ها، زمینه قالی به وسیله گلهایی که در اطراف ترج خودنمایی می‌کنند پوشانده شده‌اند. حواشی نیز گلهای هراتی و بوته‌های گل را که اغلب از نقشهای کشمیری الهام گرفته است، در خود جای می‌دهند. «(۲۸)
«قالیهای شکار گاهی قدیم خرساان، با بهره برداری از صحنه‌های شکار حیواناتی نظیر غزال، گرگ، روباه، بز و پرندگان از دیگر نقوش متمایز است. با افزایش مداوم تولید، تمایل به جایگزین کردن نقش دیگری به نام ماهی در هم که تمام سطح قالی را می‌پوشاند، بجای ترنج مرکزی مد نظر قرار گرفت، این نقش حواشی اغلب قالیهای قدیم خراسان را تشکیل می‌داده است «(۲۹)

منبع :