نواحی و مناطق قالی بافی

فرش خراسان (بخش ششم)

محولات:در کتاب فرشنامه ایران آمده است:«محولات از توابع «تربت حیدریه «و از جمله کانونهای فرشبافی خراسان بین بافندگان این محل بافت و نقشه رواج دارد که عبارت است از: حسن قاضی و ورامین


تیموری نشین:
در این مورد در کتاب فرشنامه ایران چنین نقل شده است:
«منطقه‌ای در پیرامون «تربت جام که «تیموری «‌ها از عشایر ترک در آنجا به سر می‌برند: بافندگان تیمری،قالیچه‌های در حد قالیچه‌های بلوچی می‌بافند که به قالیچه بلوچی می‌باند که به قالیچه تیموری معروف است «(۷۱)
قوچان، شیروان، بجنورد، درگز:
در این باره در کتاب پژوهشی در فرش ایران آمده است:
«عمده مناطب مذکور محل زندگی کردانی است که در طی سده‌های اخیر توسط حکومت‌های مرکزی از غرب کشور به این مناطق کوچ داده شده‌اند. لذا عمده قالیهای اصیل آن‌ها به ویژه قوچان. از نوع قالیهای کردی ایران است. اما کیفیت پشم مصرفی باعث گردید تغییراتی در کیفیت بسیاری از این قالیچه‌ها به وجود آید لذا تفاوت زیادی بین قالیهای غرب کشور (کردستان) و قالیهای کردی شمال خراسان وجود دارد. (۷۱)
۶ـ ۳ نقش مایه‌های رایج در مراکز عمده قالیبافی خراسان:
۱ـ ۶ مشهد:
در کتاب فرشنامه ایران در این بار آمده است:
«فرش مشهد از نظر نقشه ویژگیهای خود را حفظ کرده است، طرح آن، بیشتر افشان یا لچک ترنج یا زمینه افشان است (برای فرشهای مرغوب بیشتر از نقشه‌های لچک ترنج بهره گیری می‌کنند) و خط، در حاشیه و حاشیه‌ها در مجموع پر کار است. در مشهد لچک ترنج کف ساده هم بافته می‌شود. در فرش مشهد در مجموع نقشهخ متن و حاشیه با هم هماهنگ است و قالی مشهد در نقشه بندی. از نظر حفظ سنتهای خود کم نظیر است. «(۷۳)
در مورد طرح فرش مشهد در کتاب پژوهشی در فرش ایران اینگونه نوشته شده است:
«گل‌های بزرگ شاه عباسی به همراه ساقه‌های نسبتاً باریک و ظریف از ویژگی‌های خاص طرح‌های قدیم مشهد بوده است که از لحاظ ساختار بسیار شبیه به سبک خاص طرحهای اصیل هراتی است. طرحهای تصویری، شکارگاه در قالی معاصر مشهد کمتر دیده می‌شود. طرح لچک و ترنج سعدی در فرشهای اخیر مشهد فراوان دیده می‌شود. همچنین گرایش به طرحهای کرمان، کاشان و پایین نیز به طور فراگیر شدت یافته است. «(۷۴)
همچنین در مقاله چالش و فرصت‌ها برای فرش خراسان معرفی طرحهای مشهد به گونه زیر است:
«دوره اول (از آغاز تا ۱۳۴۰)
طرح‌ها: محرابی، بوته جقه، لچک ترنج اسلیمی، افشان شاه عباسی و اسلمیی، لچک ترنج شاه عباسی.
دوره دوم (‌ از ۱۳۴۰ تا حال)
طرح‌ها: افشان، لچک ترنج، نائین، تبریز، تصویری، تابلویی «(۷۵)
در مقاله طرح‌ها و نقوش فرش خراسان نیز کلیتی از نقوش موجود در فرش مشهد داده شده است:
«طرح‌ها در فرش مشهد عبارتند از: ۱ـ ترکمنی ۲ـ سه گل ۳ـ سه گل سفید ۴ـ کف ساده ۵ـ بلوچی امانتی ۶ـ مشهد ۷ـ مهدوی ۸ـ کاشان ۹ـ کشمیری ۱۰ـ کاسه و کوزه ۱۱ـ یعقوب خانی ۱۲ـ کردی ۱۳ـ نمونه بافی محلی ۱۴- کله قندی ۱۵ـ فارسی ۱۶ـ قاسم خانی ۱۷ـ بیرجندی ۱۸ـ گل نقشه قلمدان ۱۹ـ لنگره ۲۰ـ گل ۲۱ـ سه گل خراسان ۲۲ـ کاشمر ۲۳ـ نقشه جهاد ۲۴ـ انسی ۲۵ـ اژده‌هایی ۲۶ـ سفره‌ای ۲۷ ـ لیلی و مجنون ۲۸ـ گل سرخی ۲۹ـ سیاه گل ۳۰ـ گل ماکو «(۷۶)
۲ـ ۶ بیرجند:
درباره نقشه قالی بیرجند در کتاب فرشنامه ایران چنین آمده است:
«نقشه بیرجندی، نقشه‌ای است پر کار که با رنگهای گوناگون بافته می‌شود. برای همه علاقمندان به قالی بیرجند، نقشه‌های رایج این منطقه: ریزه ماهی، بته جقه، لچک ترنج بیرجندی نقشه‌هایی آشنا و دلپذیر است. ریزه ماهی بیرجند از نشانه‌های «با ضافه «و «ضربدر «تشکیل می‌شود. در مورد بیرجند نیز نقشه‌ای بافته می‌شود که به لچک ترنج مود معروف است. «(۷۷)
در مورد طرح‌های مورد استفاده قالی بیرجند در کتاب پژوهشی در فرش نیز به مطلبی بر می‌خوریم:
«طرح‌های مورد استفاده: طرح لچک و ترنج سعدی که با نام ربعی سعدی نیز شهرت یافته است، انواع طرح‌های ماهی در هم در سبک‌های لچک و ترنج و سر تا سری و طرح تبه امیری که نام دیگری ست برای طرح تبه جقه‌ای در بیرجند از طرح‌های اصیل و قدیمی منطقه بیرجند هستند. در قالی‌های امروزی بیرجند انواع طرحهای گلفرنگ، خشتی بختیار و طرح دیگری موسوم به کله اسبی نیز دیده می‌شود. «(۷۸)
در مقاله چالش و فرصت‌ها برای فرش خراسان طرحهای بیرجند چنین معرفی شده‌اند:
«دوره اول (قبل از سال ۱۳۰۰)
طرح‌ها: هراتی، بوته امیری
دوره دوم (از ۱۳۰۰ ت ۱۳۵۰)
طرح هاک ایزه ماهی. کرمان، سعدی، کله اسبی، خشتی و شکار گاهی، گلفرنگ
دوره سوم (۱۳۵۰ تاکنون)
طرح هاک ریزه ماهی، خشتی.» (۷۹)
و نیز در مقاله طرح‌ها و نقوش فرش خراسان نقش‌های موجود در فرش بیرجند بدین صورت آمده است:
«۱ـ طرح ساده کاشان ۲ـ ریزه ماهی ۳ـ ساده دو کله ۴ـ دو گلی ۵- کله اسبی ۶ـ کله شیخ ۷ـ سی دو گل ۸ـ ترکمنی ۹ـ سعدی یکسر ۱۰ـ ربعی ۱۱ـ گل ستاره ۱۲ـ سه گل ۱۳ـ عشایری ۱۴ـ سی و سه کله ۱۵ـ خشتی ۱۶ـ نقش غلط ۱۷- سه گل سفید ۱۸ـ گل بور ۱۹ـ کبوتری ۲۰ـ ریزه ماهی ترنج تخم مرغی ۲۱ـ ریزه ماهی لوزی ۲۲ـ سدی سه و دو کله ۲۳ـ کف ساده. «(۸۰)
۳ـ ۶ کاشمر:
در معرفی طرح‌های فرش کاشمر در کتاب پژوهشی در فرش ایران آمده است:
«طرح: انواع طرحهای زیر خاکی، افشان شاه عباسی و لچک و ترنج به سبک مشهد، انواع طرحهای نایین، سبک کاشان و گل فرنگ و همچنین طرحهای تصویری، نقوش قالیهای معاصر کاشمر را تشکیل می‌دهند. همچنین تا حدود ۳۰ سال قبل به طور پراکنده از نقوش خشتی به سبک قالیهای بختار در فرشهخاسی کاشمر دیده می‌شد که تولید آن کاملاً متوقف گردیده است. (۸۱)
طرح‌های کاشمر در مقاله چالش و فرصت‌ها برای فرش خراسان اینگونه ذکر شده است:
«دوره اول (از شروع تا ۱۳۴۰)
طرح‌ها: حسن قاضی و زرین کلک
دوره دوم
طرح‌ها: زیر خاکی (کاسه و کوزه)، چهار فصل
دوره سوم (۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰)
طرح‌ها: کاشان
دوره چهارم (۱۳۶۰ تاکنون)
طرح هاک مشهد، نائین، کاشان. تصویری و گلفرنگ «(۸۲)
همچنین در مقاله طرح‌ها و نقوش فرش خراسان، نقش مایه‌های فرش کاشمر به شرح زیر می‌باشد:
«۱ـ بلوچی امانتی ۲ـ کاشان ۳ـ علی‌پور ۴ـ کاشمری ۵ـ ترنجی ۶ـ گل نائینی ۷ـ سبزواری ۸ـ مشهد تخت جمشید ۹ـ منظره ۱۰ـ زمزک ۱۱ـ دوغی ۱۲ـ گل انگشتی. «(۸۳)
۴ـ ۶ طبس:
در ویژگی طرحهای قالی طبس در کتاب پژوهشی در فرش ایران چنین نگاشته شده است:
«طرحهای فرش طبس نیز عموماً‌‌ همان طرحهای فرش نائین است. طرحهای گل فرنگ و تصویری در قالیهای طبس دیده نمی‌شود و به علت نوع خاص رنگ آمیزی فرش، طرحهای لچک و ترنج شاه عباسی و اسلیمی در انواع مختلف کاربرد بیشتری دارند. «(۸۴)
در مقاله طرح‌ها و نقوش فرش خراسان نیز نقوش طبس را اینگونه ذکر نموده است.
«۱ـ کاشانی ۲ـ گل نائینی ۳ـ مقطی باف ۴ـ نائینی ۵ـ لچک ترنج ۶ـ قابی ۷ـ لاکی ۸ـ محلی طبس ۹ـ کاشانی «
۵ـ ۶ نیشابور:
از ویژگی طرح قالی نیشابور در کتاب پژوهشی در فرش ایران چنین آمده است:
«استفاده از طرح‌های افشان سراسری با استفاده از گلهای بزرگ شاه عباسی و همچنین طرح‌های زیر خاکی از متداول‌ترین طرح‌های قالی محسوب می‌گردد. «(۸۶)
نقش مایه‌های فرش نیشابور بر مبنای مقاله چالش و فرصت‌ها برای فرش خراسان‌ها بدین شرح است:
«دوره اول: از شروع تا دهه ۵۰
طرح‌ها: افشان سراسر با گلهای شاه عباسی، زیر خاکی
دوره دوم: از دهه ۵۰ تاکنون
طرح: کاشان، نائین، تبریز، مینا خانی ورامین «(۸۷)
نیز نقشه‌های به کار رفته در قالی‌های نیشابور با توجه به مقاله طرح‌ها و نقوش فرش خراسان به قرار زیر است:
۱ـ سه گل ۲ـ مشهد ۳ـ مهدوی ۴ـ کاشی ۵ـ کاشان ۶ـ برگ می‌می ۷ـ افشان ۸ـ علی‌پور ۹ـ محرابی ۱۰ـ تختی ۱۱ـ لچک تهران «(۸۸)
۶- ۶ سبزوار:
در بیان ویژگی نقوش قالی سبزوار در کتاب پژوهشی در فرش ایران اینگونه می‌خوانیم:
«طرحهای مورد استفاده: انواع لچک و ترنج شاه عباسی، افشان و دسته گلی به همراه طرح معروف زیر خاکی از مهم‌ترین طرحهای مورد استفاده در قالی قدیم و امروز سبزوار است. انواع طرحهای نائین و همچنین طرح معروف مینا خانی چند سالی است که مورد استفاده بافندگان سبزوار قرار می‌گیرد (۸۹)
در مقاله چالش و فرصت‌ها برای فرش خراسان نقوش قالی سبزوار اینچنین است:
«دوره اول: از شروع تا دهه ۵۰
طرح‌ها: افشان، سراسر با گلهای شاه عباسی بزرگ، زیر خاکی
دوره دوم: از دهه ۵۰ تاکنون
طرح‌ها: کاشان، نائین، تبریز، می‌ناخانی ورامین «(۹۰)
نقوش سبزوار در مقاله طرح‌ها و نقوش فرش خراسان بدین مضمون آمده است:
«۱ـ ترکمنی ۲ـ سر گل ۳ـ نقش غلط ۴ـ مشهد ۵ـ کاشی ۶ـ افشان ۷ـ تختی ۸ـ گل تونکی ۹ـ ترنجی ۱۰ـ خورشیدی ۱۱- سبزواری ۱۲ـ لاری ۱۳ـ قاضی خانی ۱۴ـ هیجده ۱۵ـ مشهد تخت جمشید ۱۶ـ بلبلی «(۹۱)

منبع :