نواحی و مناطق قالی بافی

فرش خراسان (بخش هشتم)

قائنات: در مورد نقوش فرش قائنات در تحقیق طرح‌ها و نقشه‌های قابی خراسان چنین آمده است:


 «در قائنات فرش‌ها با نقش ذهنی و هندسی بافته می‌شود. نقشهای اصیل و معروف قالیهای منطقه قائنات را به سه نوع اصلی می‌توان تقسیم کرد: ۱- طرحهای ریزه ماهی (شامل: ساده، پنج متن، لچک و ترنج)، ۲ـ طرحهای ربعی سعدی ۳ـ بقه جقه‌ای طرحهای دیگری هم به طور پراکنده، در کارگاههای روستایی و شهری یافته می‌شوند:۱ـ کله اسبی ۲- خشتی (چهار فصل) ۳ـ نقش غلط، ۴ـ محرمات ۵ـ هفت رنگ (۱۰۱)
در مورد نقوش قائن در مقاله طرح‌ها و نقوش قالی خراسان چنین آمده است:
 «۱ـ ریزه ماهی ۲ـ کله اسبی ۳ـ سی دو گل ۴ـ ربعی ۵ـ گل ستاره ۶ـ خشتی ۷ـ ریزه ماهی لوزی ۸ـ سدی سی و دوکله ۹ـ کاشی ۱۰ـ کشمیری ۱۱ـ کاشانه ۱۲ـ گل مالداران ۱۳ـ گل جوجه ۱۴ـ خروس نشان «(۱۰۲)
تربت جام (تیموری نشین):
در مقاله طرح‌ها و نقوش قالی خراسان چنین آورده است:
 «۱- ریزه ماهی ۲ـ ترکمنی ۳ـ مشهد ۴ـ کاشان ۵ـ آینه گل ۶ـ کاشانی ۷ـ گل آینه ۸ـ گل تاکی ۹ـ چشمه گلی ۱۰ـ کشمیری ۱۱ـ سنجدی ۱۲ـ کاسه و کوزه ۱۳ـ یعقوب خانی «(۱۰۳)
تربت حیدریه:
نقوش موجود در فرش این ناحیه در مقاله طرح‌ها و نقوش قالی خراسان اینگونه آمده است:
 «۱ـ ترکمنی ۲- مشهد ۳ـ کاشان ۴ـ کاشانی ۵ـ کشمیری ۶ـ سر خشتی ۷ـ سر گل خراسان ۸ـ اکبر خانی ۹- گوش سفید ۱۰ـ برگی ۱۱ـ بلو کانی «(۱۰۴)
۱۰ـ ۶ کرد خراسان:
در مقاله چالش و فرصت‌ها برای فرش خراسان نقوش کرد شامل موارد زیر است:
 «دوره اول {کرد اصیل (از آغاز تا ۱۳۶۰)}
طرح‌ها: هندسی
دوره دوم (از ۱۳۶۰ تاکنون)
طرح‌ها: نائین، تبریز، مشهد، کاشان. «(۱۰۵)
در کتاب پژوهشی در فرش ایران برخی مناطق کردنشین به شرح زیر آمده است:
 «قوچان، شیروان، بجنورد، درگز «(۱۰۶)
قوچانک
نقوش این منطقه در مقاله طرح‌ها و نقوش قالی خراسان به قرار زیر می‌باشد:
 «۱ـ ترکمنی ۲ـ ربعی ۳ـ مشهد ۴ـ کاشی ۵ـ ترنجی ۶ـ باو بندی «(۱۰۷)
بجنورد:
نقش مایه شناخته شده در فرش بجنورد در مقاله طرح‌ها و نقوش قالی خراسان بدین شرح است:
 «۱ـ ترکمنی ۲ـ مشهد ۳ـ کاشی ۴ـ کاشمیری ۵- آینه گل ۶ـ قورباغه گل ۷ـ کاشاین ۸ـ رهبری ۹ـ گل تاکی. «(۱۰۸)
شیروان:
در مورد نقوش قالی شیروان در مقاله طرح‌ها و نقوش قالی خراسان چنین نوشته شده است:
 «۱ـ کاشانی ۲ـ کشمیری ۳ـ کاشان «(۱۰۹)
درگز:
از نقوش مایه قالی درگز در مقاله طرح‌ها و نقوش خراسان نوشته شده است: س
 «۱ـ محلی درگز. «(۱۱۰)
 ۷-۳ ویژگی‌های نقوش بکار رفته در فرش خراسان:
در توضیح خصایص نقش مایه‌های مختلف در کتاب فرشنامه ایران چنین آمده است:
 «۱ـ اسلیمی:
نقش «تجریدی «که از نگاره‌های اساسی هنرهای تزئینی ایران به شمار می‌آید و گردش آن از جمله زیبا‌ترین نقشهای زینتی هنر ایران است. به عقیده برخی از اهل فن نگاره اسلیمی در اساس، نمودارهای طرح درخت است با همه و پیچ و خم‌هایش اگر چه گفته می‌شود که طرح اسلیمی ماری. نشان دهنده حرکت مار است «(۱۱۱)


 
تصویر شماره ۱: اسلیمی


 «۲ـ ترنج،:
نقش قراردادی که در میان نگاره‌های قالی جای ویژه‌ای دارد. در درون، ترکیبی از آذینه‌های شاه عباسی و در اساس برگ و گل و اسلیمی است. در شکل کلی خود: چهار گوشه، لوزی، بیضی یا گرد، همچون خورشید یا ستاره و گلهای چندبر است ترنج از نقوش پیش از اسلام است.: اشاره‌ای به خورشید به عنوان سرچشمه نیرو که باران را برای باروری زمین از آسمان می‌گیرد. «(۱۱۲)
 «۳- لچک:
نقش چهار گوش فرش. مثلث مانندی از یک چهارم نقش ترنج مرکزی به دست می‌آید. نگاره‌های لچک یا‌‌ همان نقش ترنج مرکزی و سر ترنج است و یا نگاره‌هایی هماهنگ با آن‌ها می‌توان لچکهایی دید که درون آن‌ها با اسلیمی‌ها و قاب‌ها تزیین یافته است و خطهای پرپیچ و خم آن چون شاخه و سر شاخه شده‌اند و یا در فرشهای با طرح هندسی به صورت ابزار موسیقی درآمده است و در بیرون برای تزیین بیشتر دور آن را دسته‌ای از پرندگان فرا گرفته‌اند. «(۱۱۳)
۴‍ـ اسلیمی لچک ترنج:
ترکیب نگاره‌های اسلیمی، گلهای شاه عباسی، با نقش ترنج در مرکز و لچکهایی در چهار گوشه فرش. «(۱۱۴)
 «۵ـ اسلیمی لچک ترنج شاه عباسی:
اسلیمی لچک ترنج «(۱۱۵) 


 تصویر شماره ۲: لچک و ترنج

 
تصویر شماره ۳: لچک و ترنج


 
تصویر شماره ۴: لچک ترنج


 
تصویر شماره ۵: لچک ترنج 


 
تصویر شماره ۶: لچک ترنج

منبع :