نقوش و طرح های فرش

شرحی بر فرش فارس!(بخش پنجم)

بر خلاف قالی‌های خمسه قالی‌هایی که تحت عنوان قشقایی یا ترکی شیرازی شناخته شده‌اند، بیش از همه قالی‌های شیراز مورد توجه هستند. این قالی‌ها با داشتن ویژگی‌های فنی و همچنین ارائه نقش‌هایی که تا حد زیادی خاص خودش می‌باشد

از سایر قالی‌های این طبقه قابل تشخیص ترند، زیرا نقش ویژه آن نوعی نقش استلیزه خرچنگ است که یا بر مرکز زمینه قالی و یا اگر قالی دارای ترنج‌هایی‌ باشد که از تعدادی لوزی یا چند ضلعی تشکیل شده ‌اند. بر این ترنج‌ها تسلط دارد. این نقش خرچنگ بر چهار عدد لچک گوشه‌ها نیز چیره است. رنگ زمینه این لچک‌ها معمولاً روشن،سفید عاجی، یا قهوه‌ای بسیار روشن است.
قالی قشقایی نیز معرف تنوع زیادی از نقش‌های پرکننده زمینه هستند. مثل درختچه‌ها، شاخه‌ها، حیوانات و غیره و تعداد کمی از (بته) ‌های عجیب و بی‌قاعده‌ای را می‌بینم که از عناصر گل دار تشکیل شده‌اند و گاهی تمام سطح فرش را می‌پوشانند.
در مجموع، سبک نقشین کردن این قالی‌ها نسبت به قالی‌های شیراز خشکی کمتری دارند و مایه رنگ‌ها روشن‌تر و زنده‌تر است. رنگ این قالی‌ها که همه بنیاد گیاهی دارند شامل رنگ‌های قرمز (برای حاشیه‌ها) آبی کبالت (بخصوص در زمینه قالی) قهوه‌ای کاملاً ‌روشن، آبی روشن سبز و به نسبت زیادی یک زرد طلایی خوش رنگ که از اسپرک آمیخته با روناس بدست می‌آید. در مورد بافت نیر قالی‌های قشقایی، با سایر قالی‌های این گروه تفاوت دارند. زیرا بجای استفاده از گره فارسی باف، از گره ترکی باف استفاده می‌نمایند. ضمناً ارتفاع پرز‌ها نیز کوتاه و فشردگی گره‌ها بسیار زیاد (از ۱۸۰۰ تا ۲۸۰۰گره در دسی متر مربع) است. بافت این قالی‌ها بر عکس قالی‌های خمسه تماماً از پشم و بسیار دقیق و فشرده است. رشته‌های تار دارای رنگ واحد و از ضخامت متوسطی برخوردار می‌باشند. این رشته‌های تار به سختی کشیده شده و به طور متناوب یکی در میان عقب و جلو می‌باشند. پود روی هر رج از گره‌ها فقط یکبار از میان نخ‌های تار می‌گذرد. رنگ این پود‌ها قرمز یا گلی است. قطر آن در مقایسه با رشته‌های تار نازک‌تر است. همین امر موجب می‌شود که پشت قالی دارای خطوط برجسته موازی هم باشد. لبه‌های جانبی این قالی‌ها غالباً پوشیده از رشته‌های پشمی به رنگ زرد یا قرمز و اندازه آن‌ها معمولاً کوچک یا متوسط است.
منظور از این نام گذاری، که مطمئنا ریشه تجاری دارد، اطلاع دادن به خریدار است که قالی دارای کیفیت خوبی است و شایسته مسلمانان و زائران مکه می‌باشد. قالی‌های بسیار قدیمی که گره آن‌ها از پشم شفاف و نرم و ملایم است. گاهی مواقع منحصراً دارای نقشی هستند که از خطوط موازی و عمودی الوان به وجود آمده است. ریشه‌های آن‌ها که گیسوباف هستند، غالباً پس از یک نوار باریک زیلو بافت تیره رنگ قلاب بافی شده شروع می‌شوند.
قالی‌های افشار نزدیکی زیادی با قالی‌های فارس دارند. این قالی‌ها نام خود را مدیون افشاری‌ها هستند. این‌ها ایل نیمه کوچ نشینان ترک زبانی می‌باشند که خاستگاه‌شان آذربایجان و در قرن هفدهم میلادی به دلیل ایلی بودنشان توسط شاه طهماسب به ناحیه‌ای که بین کرمان و شیراز قرار دارد، کوچانده شده‌اند. بر عکس این نظریه، ژاکوبی فکر می‌کند که افشار‌ها از بین النهرین آمده‌اند کوچ کردن آن‌ها در قرن هفدهم دلیل مالیات سنگینی بوده که زمامداران امپراطوری ترک، که در آن زمان استیلای خود را روی این ناحیه هنر پرور گسترده بودند بر آن‌ها تحمیل می‌کرده‌اند. افشار‌ها برای اینکه خود را از پرداخت چنین مالیاتی برهانند دعوت شاه عباس را برای آمدن به ایران پذیرفته و در آنجا چادر زده و در قسمتی از کشور که بین کرمان و شیراز است اقامت گزیده‌اند. به استثنای پاره‌ای از قالی‌های بسیار قدیمی یا محصولات پاره‌ای از مراکز (تبریز، سعدآباد) که به نام «کوت لو» معروف هستند (با طرحهای گل و بوته‌ای) قالی‌های افشار بطور میانگین دارای کیفیت پائینی می‌باشند.
این امر ناشی از خوب نبودن نقش، بافت و مواد اولیه مورد مصرف است. طرح‌ها بسیار متنوع هستند. بافندگان این قالی‌ها از نقش‌های هندسی و نیمه هندسی با الهام کامل از نقش‌های شیراز استفاده می‌کنند که عبارتند از: لوزی‌های بزرگ یا شش ضلعی‌های مرکزی، ستاره‌ها یا تصویرهای استلیزه شده حیوانات، چلیپا‌ها (غالباً در قاب اصلی حاشیه که در آن لوزی‌هایی با خطوط محیطی پلکانی نیز می‌بینیم) نقش‌های گل و بوته‌ای که بیشتر حالت طبیعی خود را حفظ کرده‌اند. تمام این طرح‌ها بیانگر تأثیر محصول کرمان است.
استفاده انحصاری از نقش (بته)‌ها نیز بسیار متداول است. این نقش در روی این قالی حالت هندسی پیدا می‌کند و ابعاد آن‌ها بزرگ‌تر از ابعاد (بته)‌هایی است که معمولاً به آن‌ها بر می‌خوریم.
گزینش و اقتباس افشار‌ها محدود به نقش نمی‌شود. بلکه شامل تکنیک کار نیز می‌گردد و از گره ترکی یا فارسی باف به یک اندازه استفاده می‌شود. تار و پود این قالی‌ها برعکس قالی‌های شیراز از نخ پنبه‌ای بوده و گاهی نیز از هر دو جنس هستند که با هم مخلوط شده‌اند، یعنی یک رشته‌ نازک از پنبه و یک رشته نازک از پشم با هم تابیده شده و نخ بوجود آورده‌اند. پود آن‌ها غالباً قرمز یا گلی تیره است. این تار پس از هر رج از گره‌ها یک بار از روی آن‌ها و از بین رشته‌های تار می‌گذرد. ولی در بعضی از قالی‌ها (کوت لو) نخ پود دوباره هم عبور کرده است. در این حالت نیز پشت قرمز مایل به خرمایی رنگ قالی به صورت خطوط راه راه و برجسته که جهت آن‌ها در جهت طول قالی است. این حالت ناشی از نا‌برابری قطر نخ‌های تار و نخ ‌های پود است زیرا که نخ‌های تار کلفت‌تر از نخ‌های پود می‌باشد پشم گره‌ها همیشه دارای کیفیت خوبی نیست و این امر بخصوص در پاره‌ای از قالی‌های افشاری که دارای کیفیت خوبی نیست و این امر بخصوص در پاره‌ای از قالی‌های افشاری که دارای تولید جدید و گسترده‌ای هستند دیده می‌شود. در این قالی‌ها از پشم دباغی شده نیز استفاده می‌شود. برای جبران دوام کم پشم، ارتفاع پرز گره‌ها را (از ۶۰۰ تا ۹۰۰ گره در هر دسی متر مربع) متوسط می‌گیرند تا جسمیت بیشتر به این قالی که بافت آن شل است بدهند.
رنگهای آن‌ها عموماً روشن‌تر و زنده‌تر از رنگ قالی‌های شیراز است. در بین این رنگ‌ها مسلط‌ترین آن‌ها مایه‌های قرمز زنده یا روشن، آبی روشن یا متوسط و عاجی می‌باشد رنگ‌ها کلاً بنیاد گیاهی دارند. در دو انتهای آن ریشه‌هائی وجود دارند که قبل از آن‌ها یک نوار باریک گلیم بافت الوان قرار گرفته و لبه‌های قالی‌ها نیز الوان می‌باشد. قطع آن‌ها کوچک و یا متوسط است و مثلاً متر یا م‌تر) قالی‌هایی با ابعاد بزرگ‌تر کمیاب هستند. بطور کلی ارزش تجاری قالی‌های افشار نسبتاً کم است. از جمله قالی‌های فارس، گونه نسبتاً ‌متأخری را به نام قالی‌های آباده داریم. ریشه‌های تار آن‌ها از نخ پنبه‌ای است و به ندرت از پشم نیز می‌باشد. در مجموع قالی‌های آباده دارای کیفیت ارزشمندی نیستند ولی نباید منکر جذابیت قطعی آن‌ها شد. نقش آن‌ها اساساً مبتنی بر نقش ظل السلطانی است که در روی زمینه چنان تراز شده که یک شبکه تیره از اسلیمی‌ها را بوجود آورده است. رنگ آن نیز اکثراً بلوطی تیره می‌باشد و در زمینه کرم رنگ بخوبی خود را نشان می‌دهد. در مورد رنگ باید گفت که همه آن‌ها بنیاد گیاهی دارند. رنگ های‌ بلوطی تیره زرد پر رنگ از اولویت مشخصی برخوردارند که یادآور قالی‌های مجاور آن یعنی قالی‌های بختیاری هستند.

باتشکر از سمانه محسنی

منبع :