نقوش و طرح های فرش

شرحی بر فرش فارس!(بخش هفتم)

لرهای امروزی بازماندگان‌‌ همان لرهای سازندهٔ برنزهای لرستان در قرن‌های پنجم و ششم قبل از میلادند. آن‌ها از معدود گروههای قومی‌اند که به مدت سه هزار سال در سرزمین‌های بومی خود زندگی کرده و مانند کرُد‌ها کاملاً ایرانی شناخته می‌شوند.


قبایل لر از مرز ایران و عراق گرفته تا جلگه‌های مرتفع خلیج در نزدیکی شیراز،در همه جا پراکنده‌اند، قبایل جنوبی‌تر لُر زیر گروه‌های «ممسنی» و «بویر احمدی» را شامل می‌شود.
در مورد تاریخ قبایل لُر اطلاعات بسیار معدودی در دسترس است امّا مسلماً لُر‌ها در طول زمان، تولید و ساخت برنز از فرهنگی بسیار بالا برخوردار بوده‌اند. به جز بختیاری‌ها، که زیر گروهی از لرُ‌ها محسوب می‌شوند، قبایل مختلف آنان تا همین اواخر با پیروی از زندگی سنتی صحرا نشینی خود و کوچ‌های سالانه، سرزمین‌های نسبتاً کم حاصل، کشف نشده و دست نخورده‌های آسیا را در اختیار داشتند و کمتر در سیاست و مسائل حکومتی دخالت می‌کردند.
زمین‌های سخت و ناهمواره در رشته کوه‌های سنگلاخی از ویژگی‌های این نواحی است که طی قرون متادی سپاهیان گوناگون و مأمورین جمع آوری مالیات را از این قبایل دور نگه داشته است.
در طول قرن نوزدهم جمعیت لرُ‌ها به نیم میلیون نفر می‌رسید در طی دویست سال اخیر، لرُ‌ها به تدریج استقلال خود را از دست دادند اما با این حال تا اوایل قرن بیستم جزو مناطق نسبتاً خود مختار به حساب می‌آمدند. گروهی که موجب تحلیل قدرت لُر‌ها شدند، همسایگان قشقایی آن‌ها بودند. مالکیت زمین، جمع‌آوری مالیات در قرون هجدهم و نوزدهم، افزایش ثروت مردم، کشف نفت در منطقه و گسترش سیستم‌های ارتباطی و حمل و نقل، بیشترین صدمات را بر زندگی ‌سنتی و نسبتاً مرموز مردم لرستان و زیر گروه‌های آنان مانند «بویر احمدی‌های ساکن استان فارس وارد آورد و سرانجام استقلال لر‌ها با برنامهٔ اسکان اجباری این گروه‌ها توسط رضا شاه در دهة ۱۹۳۰ کاملاً پایان یافت.
تا همین اواخر دست بافت‌های قبایل لُر‌ها با صنایع دستی دیگر نواحی جنوبی اشتباه می‌شد. تنها در دو دهة اخیر بود که مشخص شد بسیاری از گلیم‌های قشقایی در واقع لُر بوده و لُر‌ها نام طرح‌های خود را از دست بافت‌های قشقایی اقتباس کرده‌اند. بلکه در واقع لُر‌ها بیشترین تأثیر را بر طرح‌های قشقایی گذارده‌اند، زیرا بنا بر عقیدهٔ مورخین، قدمت تاریخی لر‌ها بسیار بیش از قشقایی‌ها بوده است. در حال حاضر، گروه بزرگی از دست بافت‌ها و قالی‌های پرزدار به لرُ‌ها نسبت داده می‌شود. طرح‌های آن‌ها با قبایل ترک و دیگر گلیم‌های ایرانی تفاوت بسیار دارد. متخصصین و خبرگان معتقدند که ترکیب بندی آن‌ها از‌‌ همان فرهنگ و هنری منتج شده که در گذشته برنزهای زیبایی لرستان را به وجود آورده بود.
در هر حال، از آنجا که گلیم‌های قشقایی و لر اکثراً با یکدیگر اشتباه می‌شود، لازم است در مورد تفاوت‌های آنان کاملاً آگاه بود:
پشم منسوجات لُر در بافت زبر‌تر است، ‌ شلُ‌تر ریسیده شده و موقع لمس کردن ضخیم‌تر به نظر می‌رسد. در ضمن تارهای به کار رفته در آن‌ها از پشم قهوه‌ای است، در صورتی که در گلیم‌های قشقایی از پشم‌های سفید استفاده می‌شود.
رنگ گلیم‌های لُر تیره‌تر و نسبت به دست بافت‌های قشقایی از تنوع رنگ محدودتری برخوردار است. ترکیب بندی قالی‌های لُر با وجود شباهت بسیار به کارهای قشقایی پیچیدگی کمتری دارد متن‌ها مشخص و ساده بوده، قسمت‌های فرعی آن بدون هیچ زینتی از متن اصلی جدا شده، دارای حاشیه‌هایی بسیار ساده است. حاشیهٔ «لاله عباسی» لرُ به ندرت با بیش از دو رنگ بافته می‌شود و معمولاً فاقد مربع‌های کوچک رنگی است که در لاله‌ها و حاشیه‌های چپ و راست گلیم‌های قشقایی به چشم می‌خورد. گلیم‌های بافته شده توسط قبیلهٔ بویر احمدی واقع در اطراف بهبهان در شمال استان فارس غالباً دارای ترنج‌های بزرگ لوزی شکل است و در اطراف آن‌ها اثری از نگاره‌های کوچک و اضافی به چشم نمی‌خورد حاشیه‌های آن‌ها ساده‌تر بود، بافت‌های یکدست و طویل و ریشه‌هایی ساده دارد. شیراز‌ه‌ها نیز یکدست است و یا با کمک پودهای اضافه به سادگی تقویت می‌شود، ‌ اضافه بر این دسته‌هایی از پشم رنگی آن‌ها را به یکدیگر متصل کرده است.
زیبایی نقش‌ها، خوش آیندی طرح‌ها، ظرافت گره‌ها، چشم گیری‌ و پایداری رنگ‌ها و بیش از همه، حالت خیال انگیز و مرموز بافته‌ها، قالی قشقایی را صدرنشین هنرهای سنتی کرده است. هنر قالیبافی ایل قشقایی، حدود ششصد سال سابقه داشته و در این مدت، از نقش و نگاره‌های اختصاصی و‌گاه با سبک‌های خاص غیر ایلی در آمیخته و زمانی هم به ابداع و نوآوری پرداخته‌اند و صد‌ها سال، نقش‌های اصیل خود را حفظ نموده‌اند.
نامور‌ترین بافندگان قشقایی، کشلولی‌ها هستند که دستبافته‌های گره بافتهٔ خوابدار را عموماً به خوبی از کار در می‌آورند. زنان ایگدر، قالیچه‌ها و خورجین‌های گره بافته عالی و ظریفی فرا آورده‌اند که وسعت دامنه رنگ آمیزی گیاهی آن‌ها اعجاب‌آور است. در طایفه شش بلوکی، که بزرگ‌ترین طایفه بافنده ایل قشقایی است، برخی از ممتاز‌ترین گره بافته‌ها دیده می‌شود.

باتشکر از سمانه محسنی

منبع :