نقوش و طرح های فرش

هنر ختایی

ختایی یعنی منسوب به ختا، ختایی یادگاری از نفوذ هنر چین در ایران پس از حمله مغول از اسم طایفه «ختا» یا قراختا گرفته شده است. که از اواخر قرن ۳ وسرزمینهای را از شمال چین، ترکستان شرق ((مولتان)) و (منچوری) به دست اوردند که در منابع اسلامی به ختا «خط» معروف است.

شماری از طراحان معتقدند که ختایی از خط مشتق شده است یعنی ادامه خط وانرا به صورت خط می‌نویسند.
موضوع:ختایی یا خطائی ممکن است از خط گرفته شده باشد ویا منسوب به شهر ختن باشد. واز جمله نقشهایی اساسی هنرهای تزئنی ایرانی است که از ترکیب گل وغنچه وبرگ پدید می‌‌اید. وهرگردش موزون ان را یک بند می‌خوانند. برخی منشا این گل را شهر ختن کشور چین می‌دانند. وعنوان ختائی را از همین نام گرفته‌اند وگروهی دیگر به واسطه عدم تطابق این طرح‌ها را با طبیعت ان‌ها را خطایی (ناشی از سهو وخطا) دانسته‌اند. لیکن با توجه به تاثیر پذیری هنر نقاشی ایران از هنر چین ومقام ومنزلت شهر ختا یا ختن در ادبیات فارسی وشباهت این طرح‌ها به نقشه‌های تزیئنی چینی و نسبت دادن ان‌ها به ختن بی‌مناسب نخواهد بود. ودر تعریفی دیگر طرح ختایی را مشتمل بر نقش گل‌ها و ساقه وبرگهای می‌دانند که نمونه ان‌ها در طبیعت نیست لیکن ان‌ها را می‌توان با الهام وگرده برداری از گلهای مختلف وتلفیق ان‌ها با یکدیگر پدید اورد.
ختایی افزون بر قالی در کاشی وتذهیب نبز به کار می‌رود در قالی اراسته‌تر وبارنگهای بیشتر ودر کاشی ساده‌تر وبا رنگ‌های کمتر. اولین نقوش بر دل غار‌ها وصخره‌ها وسفال‌ها توسط انسانهای نخستین ترسیم شد. ولی به تدریج وبا گذشت زمان‌های بسیار انسان توانست به ان‌ها تکامل بخشد. بسیاری از نقش‌ها با الهام از طبیعت بوده بعضی از نقوش گیاهی هستند که به عنوان عناصر تزینی در بسیاری از صنایع هنری ودر معماری مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این نقوش گیاهی‌گاه به تنهایی وگاه به صورت تلفیقی با سایر نقوش از جمله نقش‌های ساده وهندسی در بناهای تاریخی دیده می‌شود. طرح‌های ختایی نقوشهایی گیاهی وگل وبوته هستند. بوته سمبلی از کاج وسرو است که خود مفاهیم واشکالی از طرح قالی است. که این نقش‌ها با ظرافت ونازکی در لابه لای نقوش اسلیمی در حرکت هستند وداری نقوش پیچ در پیچ گل وبوته است. طرح ختایی به تناسب فضا وطرح‌های هندسی روی سطح اثر می‌چرخند وهنرمن ناگزیر است برای پر کردن نقوش از این طرح‌ها استفاده کند. زیرا این طرح‌ها وسایلی برای ایجاد نظم ووحدت می‌اناجزاء اثر هنری هنرمند هستند. ونمودار طرحی از نهال اما با خمیدگی ارام به شکل کمان یا نیمه کمان که بطوا‌تر معمول نقشهای از گل، غنچه، برگ وبند را در بر می‌گیرد وبه هم می‌پیوندند.

بندخود نمایی چندانی در فرش ندارد. اما اصول ومبانی طرح را به تمام ارایه‌های فرش ابلاغ ی کنند وهمه ان‌ها را نظم وترتیب می‌دهد وبند یا ساقه در نقشهای ختایی با پیچ وخم‌های مو. زون وبا حرکتی منحنی گل‌ها وغنچه‌ها وبرگ‌ها وبرگچه‌ها در میان می‌گزارد وبا ایجاد وحدتی کم نظیر عمل جایگزینی ان‌ها را انجام می‌دهد. حرکت افقی ساقه در طرح‌های ختایی در فضاهای بزرگ‌تر حالت دورانی و حلقوی به خود گرفته وبا در بند کشیدن برگ‌ها وغنچه‌ها ودیدگان بیننده را به مرکز طرح جلب می‌کند. وبند عامل رویش اتصال وترکیب بندی گل‌ها وبرگ‌ها می‌شود. پایه طراحی بند‌های ختایی واسلیمی بر اساس گردش حلوزونی نمایان می‌شود. که به گردش حلزونی (اسپیرال) می‌گویند. وباید فاصله بین قوسهای گردش به صورت یکنواخت در همه جای گردش رعایت شود. وبعد از رسم گردش اجزای ختایی با توجه به اهمیتشان مورد استفاده قرار می‌گیرند. جهت قرار گیری گلهای شاه عباسی ودیگر اجزای که بعد از این بر روی خطوط گردان ترسیم می‌شود به تناسب جهت گردش حلزونی به کار می‌ایند. نام گذاری بخش‌های ساقه که سه شکل‌اند
۱. اصلی
۲. انشعابی
۳. فرعی
ساقه‌ای است که اجزاء نقوش ختایی را به یکدیگر متصل می‌کنند وبه صورت خطوط شکسته یا منحنی طراحی می‌شوند. در طرح ختایی قسمت‌های از طرح ساقه ضخیم‌تر وقسمت‌های نازک‌تر است. ساقه با پیچ وخم‌های زیبا ترکیبی از خطهای کمانی و‌گاه به ندرت راست خط ساقه‌گاه دایره‌ای مارپیچ وگاه کمانی شکسته وایجاد پیوستگی میان نقش گل وبرگ وغنچه وبه صورت شیوه تند وکند طراحی می‌شود. یعنی بخش نخستین ساقه کلفت‌تر وبخش پایانی نازک‌تر می‌شود.
برگ‌ها: برگ‌ها در طبیعت انواع مختلفی دارند که در طراحی ابتدا از برگ‌های ساده وشکسته وهندسی بوده‌اند. برگهای لوزی شکل ودندانه‌ای در مقیاس بزرگ‌تر بجایی رگبرگ‌ها شاخه‌های کوچک‌تر گل را در خود جای می‌دهند ودر تزیین وهماهنگی طرح‌های ختایی نقش عمده‌ای را بازی می‌کنند. ان‌ها با پرکردن فضاهای خالی در وحدت وهماهنگی طرح اثر بسزایی دارند. وگاه‌گاه مثل ساقه‌ها با شکستگی قائمه تغییر جهت داده فضاهای خالی را پر می‌کنند. وگونه‌ای دیگر برگ‌ها کشیده وبه شکل ان‌ها، شمشیری، ماهی، شعله‌ای، انتهای بعضی از برگ‌ها ی کشیده را طراحان حالت شکسته می‌دهند وبخشی از برگ باحرکت ناگهانی، خلاف جهت برگ روی ان بر می‌گردد. وشکل بسیار زیبا ایجاد می‌کند وپایه برگ‌ها به بند اصلی یا فرعی متصل ونوک برگ‌ها ازاد است گونه‌ای دیگر از برگ‌ها شبیه مو طراحی می‌شوند.
غنچه‌ها: گلهای کوچک نیم شکفته‌ای در فرش هستند که از محل پایه به بندهای فرعی متصل می‌شوند. ومعمولا در انتهای بندهای فرعی قرار می‌گیرند. غنچه چند قسمت است: گل پنج پر –غنچه پربرگ وغنچه گل عباسی گلبرگ‌ها: دارای جهت هستند وجهت ان‌ها عمدتا از پایه به سر گل متمایل است. وگاه تقریبا دارای محور تقارن‌اند. واین تقارن در رنگ امیزی هم وجود دارد در طرحهای گلهای لاله عباسی یک ویا ۲تا یافت می‌شود که از نظر طراحی ومرکز وسرچشمه طرح ان است.
قاعده ترسیم گل ختایی بر دایره استوار است واز ترکیب وتلفیق دوایر انواع گلهای ختایی به شکل غنچه وگل کامل وبا جلوه‌های زیاد ظاهر می‌شوند. گل باید در جایی قرار گیرد که توجه بیننده را به خود جلب کند.
گل‌ها گوناگونند مانند گل انار، حنایی، نسترن، نیلوفر وگرد وبه صورت تک گل یا تزینات درونی در زیر ودر سر گل ودر دو سوی ان یا چند گل به یک بوته یا پیوسته به اسلیمی وختایی نشان داده می‌شوند نمایش گل به شیوه نقش‌های گوناگون از ویژگی بسیار در قالبهای ایرانی است سرگلهارا به نقش حیوانات پیوند داده ویا در قاب گل‌ها طرحی از پیکرحیوانات می‌نهند ویا انرا به دسته گل وبرگ وبته جقه نقش می‌کنند.
گل ختایی به ده‌ها شکل ورنگ ممتفاوت می‌باشد که هر یک در حد خود نمودار کاملی از ذوق وزیبایی است که هنر مندان با ترکیب وتلفیق طرح‌ها شکل جدیدی ایجاد نمودند. بعد از اینکه گلهای اصل را روی گردش حلزونی مشخص کردیم اجزای ریز‌تر مثل گلهای گرد دغنچه وبرگ‌ها را در فضای خالی قرار می‌دهیم اجزای ختای به صورت یکنواخت در گردش خطوط پراکنده می‌شوند.
نتیجه گیری: هیچ ارایه‌ای به صورت مجزا دیده نمی‌شود هر ارایه نیاز دارد که حداقل از یک نقطه به ارایه دیگر متصل شود. همچنان که در طبیعت هم هیچ گل وشکوفه وبرگی مجزا نیست بند هیچ خودنمایی ندارد اما اصول ومبانی طرح را به تمام ارایه‌های فرش ابلاغ می‌کنند. وهمه ان‌ها را نظم وترتیب می‌دهند. به این ترتیب بند نه تنها ارایه‌ها را نظم می‌بخشد بلکه این نظم را به بیننده منتقل واو را متوجه وحدت وهماهنگی قرار می‌دهد.
بررسی سیر تکاملی کاربرد طرح گل‌ها در دوره‌های مختلف از دوران هخامنشی تا کنون نشان داده شده که این طرح در اثار هخامنشی هم بوده که به تدریج تکامل یافته. هنر اشکانی از هنر یونان تاثیر گرفته و شامل نقاشی دیوار وگچبری‌هایی از نقوش هندسی استفاده شده در دوره ساسانی نقوش گیاهی استفاده می‌شده که پرکننده‌های فضاهای خالی و میان انسان وحیوان که در حواشی طرح‌ها استفاده می‌شد که نقوش گیاهی قوس دارد ودورانی بودند. در دوره ایلخانیان وتیموریان قرن ۸و۹ استفاده از نقوش گیاهی (ختایی) ابر چینی ونقوش حیوانی عجیب مانند اژد‌ها وسیمرغ در طراحی منقوش وکاربرد نقوش اسلیمی وختای در کتاب ارایی بوده ودر دوره صفویه بزرگ کردن قوس‌های اسلیمی وختایی در عین ظرافت ورعایت تناسبات و ترکیب اسلیمی وختایی در یک دیگر ونقوش ختایی در این دوره متنوع‌تر شد. واین دوره در بکار بردن نقوش ختایی در تزینات گنبد وکاشی کاری مساجد ابنیه شهرت دارد. مسجد جامع اصفهان در شمار شاهکاری‌ها می‌باشد. ودر دوره صفویه به کار گیری گل شاه عباسی رایج شد. از این دوره به بعد در دوره صفویه نقشهای ریز بودند. با گذشت زمان بزرگ‌تر شدند وهر باربا نواوری در دسته از رنقش‌ها چهره تازه‌ای به خود گرفت.

اتحادیه فرش ژاپن

منبع :