نقوش و طرح های فرش

شرحی بر فرش فارس!(بخش دهم)

طایفه‌ها و تیره‌ها:تیره‌های مختلف ایل قشقایی به یکباره وارد فارس نشده‌اند، بلکه دسته‌های مختلف آن به تدریج مهاجرت کرده به هم پیوسته‌اند و تیره‌های دیگر را تحت سلطة خود در آورده‌اند.

سابقاً تعداد طایفه‌های ایل قشقایی متنوع و زیاد بوده پی یرلینگ که در سال ۱۹۷۴ میلادی کتاب «کوچ نشینان قشقایی فارس» را نوشته است ایل قشقایی را مشتمل بر ۹ طایفه می‌داند؛ «عمله»، «دره شوری»،«فارس مدان»، «کشکولی» (بزرگ و کوچک). «قره چاهی» و «شش بلوکی».
اما اکنون ایل قشقایی از شش طایفه دره شوری و کشکولی بزرگ و کوچک و فارسی مدان و عمله و شش بلوکی تشکیل شده است، که طایفه‌ها و تیره‌های متعددی را در خود جای داده است. طایفه‌های صفی خانی و ایگدر و چگنی و رحیم لو بواسطه ادغام در دیگر طوایف دیگر استقلال طایفه‌ای ندارد. هر کدام از طایفه‌های ایل قشقایی از چند تیره هر تیره از چند بنکو و هر بنکو از چند خانواده تشکیل شده است. طایفه‌های مختلف ایل قشقایی که از حدود ۲۰۰ تیره تشکیل شده است وضع ثابتی ندارد بلکه همواره در حال تغییر و دگرگونی هستند. پاره‌ای از تیره‌ها و طایفه‌ها به علت از هم پاشیدگی و خرد شدن جزو طایفه‌های دیگر در می‌آیند. اینک به بررسی کوتاهی از هر یک از طایفه‌ها می‌پردازیم:
الف) طایفة کشکولی:
طایفة کشکولی در گذشته از سه تیره تشکیل می‌شد که به همراه سایر تیره‌های قشقایی ییلاق و قشلاق می‌کردند. ییلاق آن‌ها قسمتی از شمال سمیرم و ریزجان بوده است. زمستان‌ها را به مناطق جنوبی فیروز آباد می‌رفتند ولی بعد‌ها قشلاق آن‌ها، ماهور می‌لاتی تغییر کرد کمی بعد از جانب کلان‌تر طایفه محل ییلاقی آن‌ها به همایجان و کمهر که از لرهای ممسنی خریداری می‌شود تغییر می‌کند. طایفه کشکولی کوچک قبلاً تیره‌ای بود به نام اخپلو که بعد‌ها تیره‌های دیگری از جمله تیره کرمانی با او اضافه می‌گردد و گسترش پیدا می‌کند و ابتدا به نام کشکولی کرمانی و بعد تحت عنوان کشکولی کوچک نامیده می‌شود. این نامگذاری به خاطر آن است که سران طایفه‌های کشکولی بزرگ و کوچک و قراچه‌ای هم از یک خانواده بوده‌اند. رئیس طایفه کشکولی کوچک یا کرمانی به هنگام آمارگیری برای اخذ مالیات نام طایفه خود را کشکولی کوچک معرفی می‌کند و این نام برای طایفه او باقی می‌ماند ۱۲۰۰۰ خانوار این طایفه افرادی شجاع و قوی هستند آن‌ها از ثروتمند‌ترین و قوی‌ترین افراد ایل قشقایی هستند بیشتر خان‌های ایل متعلق به طایفه کشکولی هستند که حتی زنان جنگجو در آن‌ها زیاد است. این طایفه تابستان را در بلوک ۶ ناحیة اردکان و کاکان و زمستان را در مناطق دشتی ماهور می‌لاتی جاره و فیروز آباد سپری می‌کنند.
طایفة کشکولی نامور‌ترین و مهم‌ترین طایفة بافندة ایل قشقایی هستند. به گفته دکتر سیروس پرهام این طایفه پس از انقلاب مشروطه به دو تیره کشکولی بزرگ و کشکولی کوچک تقسیم شده است که اگر چه فرشبافی بیشتر مربوط به تیرة کشکولی کوچک است ولی به دلیل متأخر بودن، این تقسیم بندی درست نیست که دستبافته‌های قدیم این طایفه را مربوط به تیرة کشکولی کوچک بدانیم به همین دلیل بافته‌های تیره‌های کشکولی کوچک و نیز کشکولی بزرگ در این بررسی به کشکولی مطلق مطرح شده و طبقه بندی می‌شوند.
علاوه بر این تیره‌های کوچک بولی یا بولو (معروف به چغان) که ممتاز‌ترین قالیچه‌های قشقایی را می‌بافته وابسته به این طایفه است. سهم بافندگان کشکولی حدود یک دهم دستبافته‌های ایل قشقایی است.
خصوصیات گلیم‌های بافت طایفة کشکولی:
گلیم‌های این طایفه همواره تمام پشم هستند و فقط طبق یک سنت دیرین قسمت‌های سفید رنگ را به جای پشم بیشتر از نخ پنبه‌ای می‌بافته‌اند تا بر دوام، شفافیت و جلای سپیدی آن بیافزایند. به گفتة دکتر پرهام گلیم‌های شطرنجی از انواع طایفة کشکولی است چون همة آن حاشیه‌پردازی ذکر شده را داراست و هم چنین احتمال می‌رود گلیم‌های کف ساده کمتر بافته‌اند. زمینة بیشتر گلیم‌های کف سادة بافت این طایفه از رنگ‌های روشن به خصوص سفید و زرد خردلی است و در آن‌ها از رنگ‌های تیره کمتر استفاده می‌شود.
خصوصیات خورجین‌های بافت کشکولی:
خورجین علاوه بر آنکه در فرهنگ و عشایری به ابزار بیان زیبایی بدل شده، به عنوان یک شیء مصرفی نیز محسوب می‌شود. از خورجین عموماً برای حمل مواد مورد نیاز در حین کوچ استفاده می‌شود. بنابراین تولید آن زیاد نیست و به اندازة مصرف خود افراد آن طایفه بافته‌ می‌شود. نکتة خاصی که در مورد خورجین‌های این طایفه قابل ذکر می‌باشد این است که برخی از بافندگان آن با الهام گرفتن از گل‌های خاص ناظم کشکولی خورجین‌های چشمگیر به نقش افشان آفریده‌اند که مکتب نوینی از طراحی خورجین‌های بدون ترنج‌ قشقایی بر پایه آن استوار است. یعنی چنین به نظر می‌آید که رواج نقش افشان خورجین قشقایی مدت‌ها بعد از رواج طرح ناظم در طایفة کشکولی ابداع شده باشد. بیشترین خورجین‌های افشان را هم کشکولی‌ها بافته‌اند.
خصوصیات سوزنی‌های بافت طایفة کشکولی:
به دلیل آنکه شیوة طراحی، نقش‌پردازی و رنگ آمیزی سوزنی‌های قشقایی محدود و منحصر به یک گروه خاص است، تشخیص طایفه و تیره بافنده آن سخت است. در تیر‌ه‌های طایفه کشکولی سوزنی‌هایی شامل: جوال، چنته، ‌مفرش، ‌ نمکدان، قلیان‌دان و جل اسب بافته‌ می‌شده که بیشتر جنبة مصرفی داشته‌ است، به همین دلیل تولید آن‌ها به خصوص امروزه فقط در حد رفع نیاز است و جنبة تجاری که باعث نگهداری آن ‌می‌شود ندارد.
دسته بندی طایفه کشکولی:
(بیگدلو، سکوت لو، اوریات، فرهادلو، آلا قویونلو، محمد صالح، آقاجری، عمله، رینکانی، گنجه‌ای، کهواره، لک، چلنگر، کروشف، یادکوری، طیبی، آرخلو، بلوردی، احمد محمودی، بوگربگو، چهارده چریک، زینل خانی، اولاد میرزاعلی، اورلی، گوجار، گویجه لو، ‌ قراچه، سهم الدینی، زرگر، اوریاد، ‌ لر، فیلوند، عالیوند)

باتشکر از سمانه محسنی

 

منبع :