نواحی و مناطق قالی بافی

شناسايی قالی های خراسان ، عمواوغلی و تاريخ فرش بافی در مشهد

خراسان به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق قالیبافی ایران دارای تاریخی درخشان و تولیداتی بی‌همتاست. درباره قالیبافی خراسان، سبک و نقش و نیز اساتید این رشته مطالب بسیار گفته و نوشته شده است. نظر به اهمیت شناخت هرچه بیشتر از سبک‌ها و مکاتب قالیبافی ایران خصوصا خراسان مطلب خواندنی و جذابی را از استاد رضا الله داد با یکدیگر مرور می‌کنیم.

قالی بافی در خراسان دارای دوره متمایز است:
۱- یکی در زمان صفویان مربوط به قرنهای ۱۰ و۱۱ از این دوران قالی‌های فراوان در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی وجود دارد نقشهایی که به کار رفته بیشتر هراتی با رنک سرمه‌ای لاکی سیر و حاشیه‌های باریک به رنگ زرد روشن عمدتاً ریز بافت با ظاهری نرم و مخملی که به احتمال زیاد بافت مشهد است طرحهای اسلیمی، اسلیمی ماری و گلهای شاه عباسی نیز در فرشهای مشهد هم اکنون معمول است.

۲- دوره دیگر قالی بافی خراسان بویژه مشهد از هنگامی که در نیمه قرن ۱۳ بازرگانان تبریز برای صدور قالی به تلاش افتاده و پس از چندی در مشهد همانند تبریز اراک کرمان کاشان است کارگاههای قالی بافی بزرگ تاسیس کردند و به همین جهت امروز سبک بافت ترکی و فارسی هر دو در مشهد رایج است. در گذشته فرشهای مشهد همانند فرشهای بیرجند (مود) چند چین یک پود بوده ولی در حال حاضر در مشهد هرچین دو پود می‌باشد متن قالی‌های مشهد بیشتر رنگهای لاکی سرمه‌ای و گاهی کرم و عمدتاً تیره می‌نماید رویهم رفته در مشهد و رنگ‌ها تنوع چندانی ندارد. حال آنکه زمانی که چندان هم دور نیست استادکاران بزرگ در مشهد مانند مخمل باف و صابر و عمواوغلی و خامنه بودند که نمونه‌های درخشانی خود به یادگار گذاشتند دقت و ظرافت بافت نقشهای ریز و زیبا رنگهای گیاهی در ابعاد بزرگ پارچه از شاهکارهای آنان است. نمونه‌هایی از کارهای عموداوغلی در کاخهای نیاوران و سعدآباد تهران وجود دارد که در نوع خود واقعاً بی‌نظیر است این قالی‌ها اکثراً در رجشمار ۱۲۰ در ابعاد بزرگ مربع با طرحهای اسلیمی و شاه عباسی و خطایی به صورت ریز نقش متراکم در متن فرش وجود دارد به طوری که بر اثر فشردگی نقش‌ها متن اصلی فرش کمتر روئیت می‌شود و از آثار بسیار باارزش آن زمان است بخصوص که زمینه اکثر فرش‌ها رنگ قرمزدانه بوده که در حال حاضر به ندرت مصرف می‌شود لاکی قرمز دانه به سرخ آبی می‌زند که زیبایی خاصی داشته و در موزه‌های دنیا تعداد زیادی از آن‌ها وجود دارد فرش کهنه تاریخ دار بسیار با ارزش است مثل فرش شیخ صفی که تاریخ در آن بافته شده این نوع بسیار باارزشند از دیگر مشخصه‌های فرش مشهد مجموعه قالی‌های آستان قدس رضوی است که در آن می‌توان انواع قالی‌ها و قالیچه‌های ادوار مختلف را مربوط به مراکز قالی بافی ایران بویژه در صد سال اخیر دید و بررسی نمود این قالی‌ها را بزرگان و توانگران و نیز زائران به آستانه حضرت امام رضا (ع) هدیه کردند. برخی به صورت پرده بودند که به آستانه درب‌ها آویخته می‌شده در میان قالی‌های این مجوعه بسیاری دارای نوشته و تاریخ است غالباً هم نام اهداکننده در آن دیده می‌شود و این امتیاز پراجری است زیرا تاریخ بافت قالی به خوبی مشخص می‌شود.
قالی این چکیده هنر ایرانی و سرآمد صنایع دستی جهان یکی از نشانه‌های ذوق و سلیقه و شکیبایی و پویایی اندیشه ایرانیان است که با طرح و نقش و رنگ بندی سحرآمیز خود قرنهاست بر بلندای موزه‌های بزرگ دنیا می‌درخشد و پیام آور فرهنگ تمدن و تبلور تفکر ایرانی به همه جهانیان است. گنجینه فرش در تاریخ ۱۸/۴/۷۷ توسط مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی افتتاح و از ۲۹/۴/۷۷ به منظور بازدید عموم علاقمندان مشتاقان، هنرمندان، هنر دوستان و بافندگان در جوار بارگاه ملکوتی ثامن الائمه (ع) گشوده شد.
این گنجینه در دو طبقه با زیربنای ۹۷۰ مترمربع که فضای نمایشی هر طبقه ۴۰۰ مترمربع است. از بزرگ‌ترین مجموعه‌های فرش ایران به شمار می‌رود که در حال حاضر مشتمل بر ۵۷ تخته قالی قالیچه، انواع، سوزن دوزی‌های گلابتون، قلاب دوزی، ده یک دوزی، معرق دوزی از دوره صفویه تاکنون در معرض بازدید عموم قرار داده است.

در این مجموعه از مراکز مهم بافت چون اصفهان، کاشان، تبریز، مشهد، درخش کرمان، سنندج و... با نقشه‌های واگیره‌ای سراسری، ۲/۱ و ۴/۱ نمونه‌هایی به نمایش گذاشته شده از مهم‌ترین و معروف‌ترین طرحهای موجود می‌توان به طرحهای محرابی (درختی، گلدانی، باغی، قندیلی و دورنما) لچک ترنج، افشان- افشان ترنج، افشان بندی، افشان شاه عباسی، ریزه ماهی، ماهی درهم، شکارگاه، بته (بته جقه، بته قباد خانی، تصویری اشاره نمود که به صورت پرده‌ای، دوروبافی، برجسته یا محفور بافی می‌باشد. اغلب آثار این مجموعه از اساتید بنام و هنر دوست چون استاد عمواوغلی، بیوک تبریزی، محمد نقاش مشهدی، محمد کرمانی، محمدامین کرمانی و ارجمند کرانی حاج یدا... و حاج فیض ا.. صفدرزاده حقیقی، آقای نظامی دوست و حاج محمد صیرفیان و.. می‌باشد. قالیهای دوره صفوی مهم‌ترین و نفیس‌ترین قالیهای این مجموعه هستند که با طرحهای موزون و رنگمایه‌های بسیار بدیع و زیبای خود جلوه خاصی به گنجینه بخشیده‌اند، به طوریکه هر بیننده‌ای را مجذوب خویش می‌نمایند. قالیهایی که این افتخار را داشته‌اند سالیان متمادی مزین کننده رواق‌ها، مبادی ورودی حرم مطهر، پابوس و پذیرایی گامهای زائرین و مشتاقان حضرت ثامن الحجج علیه السلام بوده‌اند و این در شناسنامه افتخاراتشان ثبت گردیده است.

قدیمی‌ترین قالیهای گنجینه قالیهای هندی مغولی مربوط به دوره صفویه است که از نظر ظرافت و لطافت بسیار چشمگیر و حائز اهمیت هستند. تار و پود پنبه و پرز آن از نوعی پشم مخصوص به نام بزتبتی است که مرغوب‌ترین پشم می‌باشد. رنگهای آن همه گیاهی و رنگ قرمز آن از حشره‌ای به نام لاک یا قرمزدانه تهیه شده است. این قالی‌ها منحصر به فرد و جزء معدود قالیهای نفیس جهان به شمار می‌رود که در زمان جهانگیر یکی از سلاطین سلسله مغولی هند درکارگاهی وابسته به لاهور بافته شده و به سلاطین صفویه اهدا گردیده است. این قالی‌ها اهدایی شاه عباس یا شاه طهماسب صفوی به آستان قدس رضوی است بافندگان این قالی‌ها ایرانی بوده‌اند. متاسفانه این قالی‌ها در برهه‌ای از زمان قطعه قطعه شده و بعداً به صورت ناجوری کنار هم دوخته شده‌اند بزرگ‌ترین قالی مجموعه با مساحت ۴۶ مترمربع، طرح و نقش گلدانی بندی، ‌به صورت واگیره‌ای، ۷۵۰ -۸۰۰ سانتی‌متر، با گروه نامتقارن هم اینک در گنجینه فرش قرار گرفته است.

عمواوغلی و تاریخ فرش بافی در مشهد
هنر این همزاد بشر در ظرف بلورین اندیشه با پیرهنی از حباب در شهر باد بر روی امواج دریا همچو کندوی عسل روان مرکب هر یک از عضو آن با نیش زهرآگین زنبور عسل مومیایی می‌شود در قطره باران آنچه که بیش از پیش توسعه پژوهشگران قالی را به خود جلب می‌کند وجود اساتیدی است که هر یک به نوعی در عرصه طرحهای اصیل و سبکهای متنوع قالی به فعالیت پرداخته‌اند و آثار ارزشمندی به یادگار گذارده‌اند یکی از این اساتید بزرگ قالی بافی ایران بی‌شک عمو اوغلوست.

تاریخ فرش بافی مشهد:
بررسی تاریخ قالی بافی مشهد تا حدودی توام با مشکل است بنابر نوشته‌ها و مدارک موجود قدیمی‌ترین قالی در این شهر منسوب به دوره شاه عباس کبیر ۹۹۶ تا ۱۵۳۸ ه. ق است که به دستور او جهت مقبره‌ها بافته شد ولی بعد از آن تا اوایل قاجار هیچ نوع فعالیت گسترده‌ای از قالی بافی در دست نیست‌‌ همان زمان که بازرگانان تبریزی برای گسترش صادرات قالی دست به تاسیس کارگاههای متمرکز در برخی شهر از جمله در مشهد زدند. استاد عبدلامحمد عمواوغلی
محمد کهنویی اهل کهنوی آذربایجان، روستایی مابین اسکو و کندوان با اشتغال در حرفه نساجی و ابریشم بافی و تجارت از تولیدکنندگان صاحب نام تبریزی بود.
در سال ۱۲۵۰ ه. ق وارد مشهد شد و ضمن تغییر شهرت خود از کهنمویی به عمو اوغلی حرفه نساجی را‌‌ رها کرد و به کار تولید و بافت قالی روی آورد محمد اوغلی صاحب دو پسر به نامهای عبدالمحمد و علیجان شد که هر دو فرزند او نیز در امر تولید قالی در مشهد به فعالیت پرداختند.
استاد عبدالحمید عمواوغلی در کنار بزرگان تولید و طراحی قالی ایران از چهره‌های انگشت شمار است که به هنر قالی بافی ارزش و اعتلای ویژه‌ای بخشید وی به همراه برادرش در کارگاههای متعدد قالیبافی به کار پرداخت.
بیشتر کارگاههای او در روستاهای محمودآباد (شش کیلومتری مشهد) – طرقبه (از ییلاقات مشهد) درخش و شاندیز قرار داشت. استادعبدالمحمد عمواوغلی در تهیه نقشه‌های منحصر به فرد و رنگ آمیزی مواد مورد استفاده در قالی بافی تبحر خاصی داشت. طراحانی نظیر عبدالکریم اهل کرمان و استاد عبدالحمید صنعت نگار به روی این قالی‌ها طرحهای بدیلی را نقش کرده‌اند.
عبدالحمید صنعت نگار در سال ۱۲۸۷ در کرمان متولد شد و در ۱۲ سالگی پس از عزیمت به مشهد همراه پدرش به طرح و نقشه کشی قالی‌ها مشغول شد. عبدالحمید صنعت نگار درباره عمواوغلی می‌گوید: او مرد ساده‌ای بود و به قالی بافی عشق سرشار داشت ولی ثروت زیادی نداشت.
غالب اوقات نیز نقشه‌های دلخواه را از جمله نقشه‌های سروناز و لچک ترنجی را سفارش می‌داد بعد از برچیده شدن کمپانی‌های خارجی بود که تواناییهای برادران عمواوغلی بر روی قالی‌ها شکل واقعی گرفت.
از آنجایی که بیشتر قالی‌های عمواوغلی سفارشی بود از طرحهایی که در دو کتاب قطع بزرگ، که گویا از انگلستان برایش فرستاده بودند و در آن‌ها تصاویر و نقشه‌های فراوانی از قالیهای قدیم ایرانی از زمان صفویه و قبل از آن و همچنین تصاویری از قالی‌های موزه‌ای خارج از ایران وجود داشت الگوبرداری می‌کرد ونیز خود با تجربه‌هایی که در طول سالیان بدست آورده بود دخل و تصرفاتی در این طرح‌ها صورت می‌داد در مورد رنگرزی و استفاده از رنگهای گیاهی کمتر کسی را می‌توان هم طراز او یافت مواد رنگرزی استاد معمولاً قرمزدانه، نیل پرطاووسی، برگ مو وپوست گردو بود که بنابر میزان استفاده رنگ مورد نظر تهیه می‌کرد تا در زمان بافت از دو رنگی و رگه دار شدن قالی جلوگیری شود.
رجشمار قالی‌های عمواوغلی بین ۴۰ رج تا ۱۵۰ رج متغیر بود و اکثر قالی‌ها دارای حاشیه‌های طولی و عرضی که گلیم بافی به صورت سراسر و متصل بافته می‌شد. آخرین بافته وی نیز دو قطعه‌ قالی ۴۰ متری ۴۰. ۱۰ بود که هم اکنون در کاخ مرمر و سعدآباد نگهداری می‌شود و رنگ این قالی‌ها کرم و نقشه‌ آن‌ها افشان است که با استادکاری عباسقلی صابر تهیه گردیده است.

شاهکارهای قالی عمواوغلی:
در سال ۱۳۱۴ برای باشگاه افسران یک قالی با طراحی همانند قالی شیخ صفی اردبیل به اندازه ۶۲۸. ۴۰۷ سانتی متر بافته شد.
در حدود سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۵ قالی شکارگاه با مساحت ۸۶ متر که یکی دیگر از قالی‌های نفیس عمواوغلی به شمار می‌رود.
قالی نقشه گلدانی که (کپی برداری از قالی معروف گلدانی در موزه هنر و صنعت وین در اتریش) هم اکنون در مجموعه قالی‌های قدیمی شرکت سهامی قالی ایران نگهداری می‌شود.
از دیگر شاهکارهای وی قالی معروف به کوزه کنانی که استاد طراحی آن عبدالحمید صنعت نگار است. سیسیل ادواردز در کتاب معروف قالی ایران می‌نویسد: قالی کوزه کنانی در حقیقت نمونه شگفت آور و شاهکار هنر قالی بافیست که حد اعلای مهارت و استادکاری را در این حرفه نشان می‌دهد. در مدت ۵۰ سال قالیهای نفیسی را در نقاط مختلف ایران و کشورهای مغرب زمین دیده‌ام، ولی قالی‌های که توسط عمواوغلی بافته شده در زمره نفیس‌ترین قالیهای نوبافت جهان است طرح متن و حواشی آن را باید زیبایی مطلب و جوهر زیبایی خواند. نقشهای سروناز و یا نگاره‌های ماری به طور زیبایی جلوه‌گری می‌کنند که هر بیننده‌ای را تحت تاثیر قرار می‌دهد و چون ذره بین نداشتنم نتوانستم گره‌ها را به طور دقیق شمارش کنم.
بعد از فوت استاد عبدالمحمد عمواوغلی در سال ۱۳۱۶ شمسی، برادرش علیجان عمواوغلی بعد از هشت سال دوری از کار قالیبافی از تهران به مشهد آمد و تا مدتی کار برادر را با جدیت دنبال کرد و سرانجام نیز در سال ۱۳۳۶ در سن ۶۵ سالگی درگذشت.
چندسال پیش در مسابقات بین المللی نیویورک، قالی عمو اوغلی در رتبه اول قرار گرفت و جایزه منتخب را از آن خود کرد.

اتحادیه فرش دستباف ایران در ژاپن

منبع :