نقوش و طرح های فرش

شناخت طرح و نقش درخت در فرش ایران (2)

مفهوم درخت در فرهنگ اسلامیدر فرهنگ اسلامی درخت مظهر رحمت الهی و روحانی است. در اسلام درخت زندگی را سدره یا طوبی می نامند.

در اذهان پیروان دین اسلام این درخت در بهشت می روید. تعابیر درخت در قران و کتب ادیان بسیار متنوع است و انواع مختلف آن مثل خرما ،زیتون ،انار و انجیر نام برده شده است.در قرآن کریم هر کجا نام مقدس بهشت موعود آمده به نام درخت اشاره فراوان شده است.

طرح و نقش درخت «درخت زندگی»
همان طور که گفته شد، گیاهان بی شماری در پهنه اساطیری انسان پیام رسان بودند،که کهن ترین آنها ،درخت زندگی است. در اسطوره ها بر این باور بودند که درخت زندگی یا درمان کننده در جایی دور از دسترس قرار دارد. در تصاویر و نقوش، درخت زندگی اغلب میان در راهب و کاهن و یا دو جانور افسانه ای قرار دارد، که نگهبانان او به شمار میروند.
این نقش در سنگ نگاره های کهن، در حجاری های تخت جمشید، پارچه های ساسانی، مینیاتور های صفوی و تیموری و در گلیم ها و قالی های تاریخی ، دارای ارزش و قداست والایی بوده است. به طور کلی نقش درخت را به نام درخت زندگی می شناسند، و این نامگذاری شاید به دلیل قداست درخت در اعتقادات مذهبی بوده باشد.

شکل 3. نماد درخت زندگی در حجاری های دوره هخامنشی

نقش درخت در فرش (طرح درختی)
درخت نقشمایه اصلی در این طرح می باشد که این نقش را به انواع و اندازه های گوناگون میتوان در متن یا حاشیه قالی ملاحظه کرد. نقش درخت گاهی به تنهایی با آرایه های ظریف به صورت نقش غالب در زمینه نمایان شده و گاهی به عنوان نقش محوری برای نقوش مکمل، سطح فرش را می پوشاند. این نقش گاهی با شاخه و برگ و میوه و گاهی بدون میوه است. گاهی از داخل یک گلدان بزرگ رشد کرده و گاهی نیز فاقد گلدان است. در بعضی اوقات نیز آن را به صورت تک درخت و گاهی چند درخت را در کنار هم طراحی می کنند. درختان نظیر کاج، سرو، بید مجنون و انواع درختان با شاخه و گل و برگ و میوه که در طبیعت وجود دارند، از نقشه های متداول این طرح به شمار می روند که مقصود طراح و بافنده از سرو بلندی قامت و ایستادگی، از بید مجنون سر در گریبان بردن و از گردو طول عمر است.

شکل 4. طرح درخت در فرش کرمان، قرن 19 م

در بعضی از طرح ها، درخت را چند گانه نقش می نمایندکه در لا به لای آن پرندگان و جانوران وحشی متعدد به تصویر در می آیند.به این دسته از طرح ها جنگلی نیز می گویند. .
نقش درخت به دلیل تغیراتی که میتوان در اندازه ، اشکال و تزیینات فرعی آن به عمل آورد ، دارای کیفیت هنری خاصی است که ان را در کنار سایر نقوش با عناوین مشهور به کار می برند که در مورد نمونه هایی از آن ها توضیح خواهیم داد.

 

منبع :