دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

نگاهی به اولین استانداردهای فرش ونساجی (بخش چهاردهم)

ويژگيهای دار و ابزار مورد مصرف در فرش‌های دستباف

هدف از تدوين اين استاندارد بيان ويژگيهای مربوط به دار فرش و نيز راهنمائيهای مربوط به نصب و روش استفاده صحيح از دار فرش ميباشد . همچنين ويژگيهای ابزار مورد مصرف در بافت فرش در پيوست الف شرح داده ميشود . اين استاندارد در مورد دارهای فلزی قابل اجرا ميباشد.
-2 تعاريف و اصطلاحات
در اين استاندارد واژه‏ها و اصطلاحات با تعاريف زير بكار برده ميشوند :
2-1-دار قالی : عبارتست از كادري مربع يا مستطيل شكل كه قابليت تحمل نيروهاي كششی وارده از طرف چله‏ها را براي مدت طولانی داشته و فرش روي آن بافته ميشود .
بطور كلی در ايران دار قالی عمدتا از چوب يا فلز ساخته ميشود و معمولا بر حسب شرايط زيستي ممكن است عمودی يا افقی باشد . در حال حاضر بدليل بروز عوارض جسمانی در بافندگان و همچنين ناهماهنگی در بافت قالی بافته شده , استفاده از دارهاي چوبی و افقی پيشنهاد نمي‏گردد .
2-2-انواع دار :
2-2-1- دارهای تبريزی ( آذربايجانی ) در اين گروه از دارها ممكن است پايه‏های دار در زمين نصب شود ( تصوير 1). اين دارها بطور كلی شامل قسمتهای زير است :
2-2-1-1- دو تيرك عمودی ( راست رو ) كه بطور عمودی در طرفين قرار گرفته است .
2-2-1-2- دو سره كه سردار و زير دار ناميده ميشوند .
2-2-1-3- كوجی ( تيرگی - هاف ) كه براي جدا كردن تارها از آن استفاده ميشود .
2-2-1-4- گاوه يا وره كه از آن براي شل و سفت كردن سردار و زيردار در حين چرخاندن فرش استفاده ميشود و بجای آن از پيچ و مهره نيز ميتوان استفاده كرد .
2-2-1-5- ستون كمكی ( شمعك ) كه از ايجاد قوس در سردار و زيردار جلوگيری ميكند .
2-2-1-6- تخته الواری يا تخته بند ( نيمكت ) كه فرشبافان روی آن مي‏نشينند .
2-2-2- دار فارسی باف : اين دار از دو راست رو و يك سردار و يك زير دار و يك چوب نيره و يك چوب هاف و دو نردبان و نيمكت تشكيل شده و دو سر تير راست رو در زمين كار گذاشته ميشود تا دار محكم بايستد . ( تصوير 4)
دور زيردار ريسمان مخصوص با نام زير پيچ قرار مي‏گيرد . ريسمان چله از پائين به ريسمان زير پيچ دوخته ميشود و بقيه چله بالاي دار گره ميشود . راست روها از ميان سوراخ شده و درون آن گاوه‏هايی برای سفت كردن چله كوبيده ميشود . هرچه گاوه زيادتر كوبيده شود , زيردار رو به پايين ميرود و چله كشيده شده و سفت‏تر ميگردد ( در دارهاي فلزي جديد بجاي گاوه از پيچ و مهره استفاده ميشود ).
2-2-3- دارهاي گردان سبك كرمان : اصول اين نوع از دارها از زيلوبافي اقتباس شده و به گونه‏اي است كه طول چله معمولا زياد بوده و دور سردار پيچيده ميشود و ميتوان فرشهاي طويل را بافت و فرش روي زيردار پيچيده ميشود . براي سفت كردن چله اين گونه دارها از اهرم و چرخ دنده استفاده ميشود ) ( تصوير 2)
2-2-4- دار افقي : اين نوع دار معمولا بين ايلات و عشاير رايج است و صرفا بدليل سهولت در حمل و نقل از اين نوع دار استفاده ميشود لازم به ذكر است كه بدليل بروز عوارض جسماني در بافندگان استفاده از دارهاي افقي به شيوه سنتي مطلوب نبوده و استفاده از طرحهاي جديد ارائه شده براي دارهاي افقي ( تصاوير 5 و 6) پيشنهاد ميگردد .
2-2-5- دار فندك دار : در اين نوع دار بجاي اينكه چله از روي سردار عبور داده شود از روي استوانه‏اي چوبي يا فلزي كه به موازات سردار كمي پايين‏تر از آن قرار دارد , عبور داده ميشود و بوسيله دو عدد پيچ تعبيه شده , چله‏ها شل و يا سفت ميشوند و بيشتر در مناطق غرب كشور رواج دارد . ( تصوير 3)
يادآوري 1 ـ بطور كلي ميتوان كليه دارهاي مورد مصرف در فرشهاي دستباف را در دو گروه دارهاي با چله ثابت همراه با نيمكت متحرك و دارهاي با چله متحرك همراه با نيمكت ثابت طراحي و تهيه كرد . لازم به ذكر است كه فرشهاي بافته شده توسط دارهاي با چله متحرك ( نيمكت ثابت ) داراي يكنواختي بافت و كيفيت بهتري بوده و همچنين بافنده از سلامت جسماني و رضايت بيشتري برخوردار ميباشد .
يادآوري 2 ـ با توجه به مزاياي دارهاي فلزي از قبيل بالا بودن عمر مفيد آن نسبت به دار چوبي , بالا رفتن كيفيت فرشهاي توليدي , استاندارد كردن ابعاد فرشها , استاندارد كردن روش كاري و از بين بردن عوارض جسماني نسبت به دارهاي چوبي , استفاده از دارهاي فلزي و جايگزين نمودن اين گروه به جاي دارهاي چوبي توصيه و پيشنهاد ميگردد .
يادآوري 3 ـ جهت گردش چله تحت فشار , استفاده از جكهاي مخصوص و يا چرخ دنده توصيه و پيشنهاد ميگردد .
3 ـ ويژگيها
3-1- در ساخت دار بايد نكات زير رعايت گردد :
3-1-1- تيركهاي دار بايد كاملا مستقيم و موازي با يكديگر باشند و همچنين سردار و زيردار نيز كاملا با يكديگر موازي بوده و هر يك دقيقا عمود بر تيركهاي طرفين باشند .
3-1-2- دار بايد روي پايه خود به گونه اي قرار گيرد كه از هر گونه لرزش و لغزش در حين بافت جلوگيري شود . و قابليت استقامت نيروهاي كششي چله‏ها در طول زمان بافت را داشته باشد ( به بند 3-1-11 رجوع شود ).
3-1-3- ضخامت سردار و زيردار بايد متناسب با هر اندازه فرش طوري در نظر گرفته شود كه در موقع چله‏كشي كمانه نكند ( كمر نكند ) و در طول مدت بافت هيچگونه تغييري در ايستادگي آن بوجود نيايد .
3-1-4- دار بايد قابليت تغيير زاويه بين 2-1 درجه نسبت به خط عمود را داشته باشد .
3-1-5- ارتفاع زيردار از زمين حداقل 60 سانتيمتر باشد
3-1-6- محل نشستن بافنده به گونه‏اي تعبيه شود كه فاصله شانه بافنده تا محل بافت حدود 40-30 سانتيمتر باشد .
3-1-7- داشتن كوجي در كليه دستگاهها الزامي است .
3-1-8- دار بايد عاري از برجستگي و ناصافي باشد و محل اتصالها بايد كاملا پرداخت شود و پس از ضد زنگ زدن سنباده زده و رنگ‏آميزي شوند .
3-1-9- ميله‏هاي دو طرف ميتوانند مدرج تهيه گردند تا ميزان بافت فرش را نشان دهند .
3-1-10- در مورد دارهاي خيلي بزرگ فلزي ( در مورد قاليهاي با عرض بيش از 240 سانتيمتر ) بايد از خرپا استفاده گردد كه در نگهداري سردار و زيردار مؤثر بوده و از كمانه كردن آنها جلوگيري ميكند .
3-1-11- از آنجا كه ممكن است از يك دار براي بافت فرشهاي متعددي استفاده گردد , بايد حداقل مقاومت سردار تعيين گردد . به عبارت ديگر كشش وارده از طرف هر ميليمتر فرش حداقل 5 كيلوگرم نيرو مي‏باشد كه بايد در محاسبات و انتخاب ميله سردار و زير دار علاوه بر اندازه و نوع جنس در نظر گرفته شود .
3-1-12- حداقل فاصله چله قالي تا طرفين ( تيركها ) بايد 20 سانتيمتر باشد .
3-2- نيمكت : جلوي دار نيمكتي قرار مي‏گيرد كه مخصوص نشستن بافنده است و ميزان حركت اين نيمكت بايد متناسب با عرض بافت بوده و همچنين داراي ويژگيهاي زير باشد :
3-2-1- محل نشستن بافنده بايد ضمن نرم بودن به گونه‏اي از مواد طبيعي ( مانند پنبه و پشم و چرم و... ) تهيه شود كه از عرق كردن و خستگي بافنده جلوگيري به عمل آيد .
3-2-2- نحوه قرار گرفتن آن به گونه‏اي باشد كه زانوها نسبت به ران داراي زاويه حداقل 15º باشد
( تصاوير پيوست )
پيوست الف
متناسب با شرايط فرهنگي و منطقه‏اي هر ناحيه , ابزار خاصي جهت بافت فرشهاي دستباف مورد مصرف قرار مي‏گيرند كه ميتوان آنان را به شرح زير طبقه‏بندي كرد :
ـ قيچي : براي چيدن نوك اضافي خامه گره زده شده بكار ميرود و انواع مختلف دارد . ( ضخامت تيغه بستگي به ارتفاع پرز مناسب قالي دارد ) و ممكن است لبه‏ها و دسته‏هاي آن در يك سطح نبوده ( مانند قيچي تركي ) و يا لبه‏هاي قيچي ضخامت بيشتري متناسب با ارتفاع پرزها داشته باشد ( مانند قيچي اصفهاني ).

ـ چاقو ( كارتك ): ابزاري است كه براي بريدن خامه پس از گره زدن بكار ميرود و در بافت فرشهاي نوع فارسي بافت متداول است :

ـ قلاب : نوعي چاقوي قاليبافي است كه نوك آن حالت قلاب داشته و براي بافت فرش و گره زدن خامه‏ها و نيز بريدن آنها از اين وسيله استفاده ميشود و در يافت فرشهاي نوع تركي بافت متداول است :

ـ دفه ( دفتين ـ كركيت ): ابزاري هستند كه براي كوبيدن پود و گره‏هاي زده شده از آنها استفاده ميگردد و در تركي به آن دفه و در فارسي به آن شانه و .... گفته ميشود و نوع و شكل آنها نيز متفاوت است :

ـ سيخ يا ابزار پودكشي : سيخ تسمه فلزي نازكي است كه سر آن حالت قلاب داشته و براي پودكشي از لابلاي چله‏ها در بعضي از مناطق براي سرعت بخشيدن به عمل بافت از آن استفاده ميشود :

ـ شانه : ابزاري است كه براي كرك‏گيري و جدا كردن الياف كوتاه پشمي از خامه پس از گره زدن و برش آن استفاده ميگردد و پس از بافت چند رج يكبار عمل كرك‏گيري انجام ميشود :

آنچه كه در مورد اين ابزار بايد مورد توجه قرار گيرند نحوه ساخت ابزار , استفاده از مواد مرغوب جهت ساخت و تهيه لفاف مناسب براي دسته ابزار فوق ميباشد . بعنوان مثال ماده مورد مصرف براي ساخت دفه بايد از جنس فولاد ضد زنگ بوده كه عاري از هرگونه براده و پليسه حاصل از مرحله ساخت باشد . همچنين جهت سهولت كاربردي اين ابزار تهيه لفاف‏هايي از جنس چرم , چوب و يا پلاستيك جهت دسته اين ابزار پيشنهاد ميگردد .

 

ويژگيهاي دار و ابزار مورد مصرف در فرش‌هاي دستباف

شماره استاندارد:4500

چاپ اول

كميسيون استاندارد ويژگيهاي دار و ابزار مورد مصرف در فرش‌هاي دستباف

رئيس
الله داد- رضا فوق ديپلم شركت فرش ايران

اعضاء
دانايي- محمد مهندس نساجي موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران
رئيس‏زاده- سيدحسن ليسانس صنايع دستي وزارت جهاد سازندگي
سيدصدر- سيدمحمود ليسانس نساجي سازمان صنايع دستي
ستوده‏نيا- محمود ليسانس اقتصاد وزارت تعاون
صدري- نسرين فوق ليسانس نساجي مشاور موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي
صوراسرافيل- شيرين فوق ليسانس نساجي مشاور موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي
گل چهره- اسماعيل تكنسين آمار و ارزشيابي بهداشتي طراح

دبير
يحيي زاده- سودابه مهندس نساجي موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران

فهرست مطالب

ويژگيهاي‏دار و ابزار مورد مصرف در فرشهاي دستباف
هدف و دامنه كاربرد
تعاريف و اصطلاحات
ويژگيها
پيوست الف

منبع:موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران

 


منبع :