رنگ و رنگرزی

دانش رنگ؛ کليات رنگرزی خامه قالی(بخش یک)

عوامل موثر بر رنگرزی رنگرزی پشم با مواد رنگزای اسيدی (لولينگ) رنگرزی پشم با مواد رنگرزی اسيدی (ميلينگ و سوپرميلينگ) رنگرزی پشم با مواد رنگزای کرومی رنگرزی پشم با مواد رنگرزی متال کمپلکس رنگرزی پشم با مواد رنگزای ری اکتيو رنگرزی پشم با مواد رنگزای خمی (نيل) رنگرزی پشم با روناس

الف- عوامل موثر بر رنگرزي
يکي از عوامل موثردر ارتقاي کيفيت قالي موضوع رنگرزي مواد اوليه آن است لذا ارايه مطالبي در رابطه با آموزش رنگرزي مي تواند نقش موثري در ارتقاي کيفيت و افزايش ارزش افزوده آن داشته باشد، بالاخص توجه به آموزش رنگرزي پشم و ابريشم با مواد رنگرزي شيميايي از اهميت مضاعفي برخوردار است زيرا رنگرزان بسياري از کارگاه هاي رنگرزي سنتي و خانوارهاي روستايي شناخت بسيار کمي از اينگونه مواد رنگرزي دارند. شخصاً بارها شاهد روشهاي غلط و اشتباه رنگرزي پشم و ابريشم در کارگاه هاي رنگرزي بوده ام. اين موضوع انگيزه اي براي اين جانب شد که در اين خصوص تذکراتي داشته باشم.
رنگرزي يک فرآيند شيميايي است بايد تمامي مراقبت هاي لازم به عمل آيد ، در صورت بروز هرگونه مشکلي امکان برگشت فرآيند وجود نداشته و اصلاح کيفيت محصول نيز مستلزم انجام هزينه هاي گزافي خواهد بود که از توجيه اقتصادي برخوردار نمي باشد. قبل از هرگونه توضيحي در خصوص فرآيند و شيوه رنگرزي مواد اوليه مورد نياز قاليبافي با انواع مواد رنگرزي شيميايي لازم است عوامل موثر بر رنگرزي را مختصراً توضيح دهم.

مهمترين عوامل موثر بر کيفيت رنگرزي به شرح زير است:
نوع کالا و ويژگي هاي آن: بخش قابل توجهي از رنگرزي مواد اوليه قاليبافي به شيوه رنگرزي تمايلي انجام مي گيرد در نتيجه هر يک از الياف نساجي به گروه خاصي از مواد رنگزا تمايل ذاتي(آفينيته) دارند. رنگرز با توجه به نوع کالا رنگزاي مورد نظر خود را انتخاب مي کند علاوه بر نوع کالا، کاربرد کالا در آينده نيز تعيين کننده مواد رنگزاي مصرفي در رنگرزي مي باشد في المثل در مورد رنگرزي مواد اوليه قاليبافي بايد از رنگزاهايي استفاده شود که از حداکثر ثبات شستشويي ،سايشي و نوري برخوردار باشند ولي در مورد رنگرزي الياف مورد استفاده در بافت يک پارچه پرده اي ممکن است ثبات نوري رنگ بيشتري مد نظر قرار گيرد. گروه هاي مختلفي از مواد رنگزا منجمله مواد رنگرزي اسيدي ،کرومي ،متال و ... تمايل ذاتي نسبتاً خوبي به پشم دارند. علاوه برنوع کالا ويژگي هاي مختلف آن منجمله ظرافت و تميزي و رنگ و يکنواختي و ... بر کيفيت رنگرزي موثر است.
نوع ماده رنگزا: يکي ديگر از عوامل موثر بر رنگرزي نوع مواد رنگزاي مصرفي در فرآيند رنگرزي است. شرکتهاي مختلف سازنده مواد رنگزاي بسيار متنوعي مي باشند که چنانچه رنگرز از ويژگي هاي آنان شناخت کافي نداشته باشد نمي تواند در انتخاب ماده رنگزاي مورد نظر خود و روش رنگرزي بهترين گزينه را انتخاب کند.

حمام رنگرزي: بالاخص در مورد رنگرزي با مواد رنگزاي شيميايي انتخاب حمام رنگرزي از اهميت بسيار خاصي برخوردار است. حمام رنگرزي مي بايست منطبق با ويژگي هاي کالا و مواد رنگزاي انتخابي باشد از آنجا که عمدتاً رنگرزي مواد الويه قاليبافي درپاتيل سنتي انجام ميگيرد،بر استفاده از جنس استيل ، دوار بودن و متناسب بودن آن با حجم کالا تاکيد مي گردد. البته با عنايت به تکنولوژي معاصر امروزه دستگاه هاي رنگرزي ساخته شده که علاوه بر گردش کالا ومحلول داراي امکانات جانبي بسيار خوبي است.

آب: مهمترين شرط تحقق شفافيت رنگ مواد اوليه رگرزي شده استفاده از آب مناسب در رنگرزي مي باشد. متاسفانه در حال حاضر در بسياري از کارگاه هاي رنگرزي از آبهاي سخت براي رنگرزي استفاده مي شود. وجود املاح کلسيم و منيزيم در اين آبها باعث کدر شدن رنگ الياف مي گردد استفاده از سختي گير آب از حداقل نيازهاي کارگاه رنگرزي محسوب مي گردد. لازم به تذکر است آب يکي از ابزارهاي کنترل رنگرزي است.

حرارت: هر يک از انواع مواد رنگزاي شيميايي جهت افزايش سرعت رنگرزي و انجام آن در حداقل زمان ممکن نياز به حرارت دارند. حرارت نيز علاوه بر نقش موثري که در سرعت رنگرزي دارد يکي از ابزارهاي کنترل رنگرزي است و لازم است رنگرزجهت مطلوبيت کار حداکثر بهره وري را از اين ابزار بنمايد متاسفانه يکي از مشکلات استفاده از پاتيل سنتي اين است که حرارت در قسمتهاي مختلف حمام يکسان نمي باشد.

مواد کمکي: در بسياري از حمام هاي رنگرزي علاوه بر ماده رنگزا و کالا نياز به مواد تعاوني يا کمکي مي باشد اين مواد به دلايل مختلفي کاربرد دارند برخي از آنان به لحاظ نرم نمودن آب به کار مي روند (سختي گير آب)، بعضي ديگر تر کننده هستند و باعث رطوبت پذيري الياف مي شوند، تعدادي از مواد کمکي نيز به يکنواختي رنگ کمک مي کنند و بالاخره برخي از آنها باعث افزايش سرعت رنگرزي و رمق کشي بيشتر ميشوند و در تعدادي از حمام هاي رنگ نيز مجبوريم از مواد احيا کننده و اکسيد کننده و ... استفاده کنيم.
صرفنظر از همه ي عوامل فوق مهارت و هنر نمايي رنگرز (آبدست) نقش بسيار حياتي در کيفيت رنگرزي دارد. رنگرز مي بايست شناخت کافي از خصوصيات شيميايي و فيزيکي کالا ،ماده ي رنگزا ،حمام رنگ داشته و هر آنچه در فرآيند رنگرزي اتفاق مي افتد را مشاهده نمايد و آن را تجزيه و تحليل نمايد

ب: رنگرزي پشم با مواد رنگزاي اسيدي (لولينگ)
مواد رنگزاي اسيدي عمدتاً نمک اسيد سولفونيک که ساختمان مولکولي آنها اغلب از نوع آزو بوده ، به راحتي در آب حل شده ، يون منفي آنها با کاتيون پشم تشکيل پيوند يوني مي دهد. تمايل ذاتي زيادي نسبت به الياف پشم دارند لذا سرعت رنگرزي و مقدار مق کشي با استفاده از عواملي همچون دما، مقدار الکتروليت و اسيد يته محلول کنترل مي گردد. مواد رنگرزي اسيدي بر حسب وزن مولکولي شان به سه گروه عمده طبقه بندي مي گردند. کوچکترين و در عين حال شفافترين مواد رنگزاي اسيدي را گروه خود يکنواخت شده يا لولينگ تشکيل مي دهند. عمده ترين ويژگيهاي مواد رنگزاي اسيدي يکنواخت شونده به شرح زير است:
- وزن مولکولي کمي دارند.
- شفاف هستند.
- عمده جذب و رمق کشي در دماي 55-40 درجه سانتيگراد انجام ميگيرد.
- از مهاجرت بالايي برخوردار بوده و با توجه به وزن مولکولي کم سريعاً به داخل ليف پشم نفوذ ميکنند.
- در دماي نزديک به جوش بخشي از ماده رنگزا از ليف طرد گرديده و در نتيجه رنگرزي با اين مواد نياز به کنترل چنداني ندارد و وجه تسميه نامگذاري اين مواد رنگزا به همين خاطر است.
استفاده از مواد رنگزاي اسيدي لولينگ بلحاظ ثبات بد شستشويي آنها براي رنگرزي خامه قالي به هيچ وجه توصيه نمي گردد. ولي متاسفانه اکثر کارگاه هاي رنگرزي بالاخص توسط افراد مبتدي از همين موا د براي رنگرزي خامه قالي استفاده مي نمايند ، دريک کارگاه رنگرزي ازمسئول کارگاه فلسفه استفاده از اين مواد رنگزا را پرسيدم ايشان راحتي رنگرزي با اين مواد و عدم نياز به کنترل را مهمترين دليل آن ذکر نمود شيوه اصولي رنگرزي پشم با اين مواد رنگزابه شرح زير است:
نسبت حجم حمام به وزن کالا تنظيم و نسبت به وزن کالا از 3% اسيد سولفوريک و10% نمک سولفات سديم استفاده نمود و حمام را به 40 درجه سانتي گراد رسانيده در اين درجه حرارت رنگرزي را شروعو بمدت 30 دقيقه به جوش و سپس در جوش نيز رنگرزي رابر حسب تيرگي يا روشني رنگ به مدت 45 دقيقه تا يک ساعت ادامه مي دهيم در پايان شستشوي خامه با آب ولرم ضروري است.

طرز تشخيص مواد رنگزاي اسيدي لولينگ :
در دماي 50 -40 درجه بيشترين رمق کشي انجام ميگرد.
در محيط اسيدي قوي (5/2-3 =PH ) جذب کامل شود.
در دماي جوش بخشي از ماده رنگزا طرد مي گردد.
چنانچه کالاي رنگ شده با مقداري کالاي رنگ نشده در حمام قرار داده شود کالاي رنگ نشده نيز کاملاً رنگي خواهد گرديد!!!
استفاده از اين گونه مواد رنگزا صرفاً براي مواقعي است که کالاي مورد نظر بندرت شسته شود.

ج: رنگرزي پشم با مواد رنگرزي اسيدي (ميلينگ و سوپرميلينگ)
مواد رنگرزي اسيدي ميلينگ و سوپرميلينگ بلحاظ دارا بودن ثبات شستشويي خوب تا خيلي خوب براي رنگرزي خامه قالي بسيار مناسب هستند اما متاسفانه بدليل نياز به کنترل همه جانبه عمليات رنگرزي و امکان پديد آمدن دو رنگي و البته قيمت بيشتر کمتر مورد استفاده قرار مي گيرند. مواد رنگزاي ميلينگ داراي ويژگي هاي زير مي باشند:
بلحاظ دارا بودن وزن مولکولي زياد و ساختار مولکولي گسترده در آب به صورت کلوئيدي هستند.
قدرت مهاجرت ماده رنگزا کم است
داراي درجه بحراني بوده و معمولاً در 75- 70 درجه سانتي گراد اگر از عوامل کنترلي استفاده نشود بدليل مهاجرت گسترده امکان دو رنگي وجود دارد.
اثر يکنواخت کنندگي سولفات سديم بسيار کم است و بايد از ساير عوامل بالاخص کنترل درجه حرارت و افزايش تدريجي آن جهت کنترل جذب و رمق کشي استفاده کرد.
براي رنگرزي پشم با مواد رنگزاي اسيدي ميلينگ نسبت به حجم حمام به وزن کالا را 30:1 گرفته ضمن اضافه کردن مقدار مورد نياز نماده رنگزا 3% اسيد استيک و 10% نمک سولفات سديم به آن اضافه ، در درجه 40 درجه سانتي گراد پشم به آن اضافه ،در مدت 45 دقيقه درجه حرارت را به جوش رسانده ، رنگرزي را در در جوش به مدت 45 دقيقه ادامه مي دهيم .همانطور که گفته شد اين مواد رنگزا بين 70 تا 75 درجه سانتي گراد داراي نقطه ي بحراني بوده و مي بايست نسبت به اين موضوع هوشيار بود. بهترين گروه مواد رنگزاي اسيدي سوپر ميلينگ ها هستند که داراي خصوصيات ذيل مي باشند:
چون داراي مولکول گسترده اي مي باشند در آب به صورت کلوئيدي و درجه ي تجمع آنها در محلول زياد است.
معمولاً در محيط خنثي رنگرزي مي شوند.
از ثبات شستشويي خوبي برخوردارند.
نمک سولفات سديم نقشي در يکنواخت کنندگي رنگرزي ندارد.
بلحاظ وزن مولکولي زياد سرعت رنگرزي کم است و عمده ي جذب و رمق کشي در 70 تا 85 درجه سانتي گراد انجام مي شود.
براي رنگرزي پشم با اينگونه مواد نسبت حجم حمام به وزن کالا تنظيم سپس از 5% نمک سولفات سديم و مقدار مورد نياز ماده ي رنگزا استفاده درجه حرارت حمام را به 40 درجه رسانيده، کالا را اضافه و در مدت 45 دقيقه حمام را به جوش رسانيده و در جوش رنگرزي را به مدت يک ساعت ادامه مي دهيم.

معرفي مواد رنگزاي اسيدي شرکت باير:
شرکت مشهور باير چند گروه از رنگ هاي اسيدي را توليد مي نمايد که منجمله ميتوان به سوپراسن (ثبات شستشويي متوسط) ،سوپرامين (ثبات شستشويي نسبتاً خوب) ،سرپرانول (ثبات شستشويي خوب) ،اليزارين (ثبات شستشويي خوب) و اسيلان (ثبات شستشويي بد) اشاره نمود.

د: رنگرزي پشم با مواد رنگزاي کرومي
مواد رنگزاي کرومي بخشي از مواد رنگزاي اسيدي لولينگ هستند که بلحاظ دارا بودن ساختمان مولکولي خاص قادر به تشکيل پيوند کئودينانس با فلزات مي باشند. جان مطلب اينکه در رنگرزي الياف با اينگونه مواد رنگزا رنگينه و فلز به صورت جداگانه جذب ليف گرديده و در داخل ليف با ايجاد پيوند بين ماده رنگزا و فلز حجم مولکول ماده رنگزا افزايش، در نتيجه ثبات شستشويي ماده رنگزا به مقدار قابل ملاحظه اي اقزايش مي يابد.مواد رنگزاي کرومي از نظر تيره بودن تقريباً مشابه مواد رنگي طبيعي بوده و ارزان قيمت مي باشند چنانچه رنگرزي پشم با اينگونه مواد رنگزا به صورت اصولي و علمي انجام گردد يقيناً ضمن آنکه محصول رنگرزي شده از قيمت تمام شده کمتري برخوردار است کيفيت مطلوبي بالاخص از نظر ثبات شستشويي و نوري خواهد داشت.

رنگرزي پشم با استفاده از مواد رنگزاي کرومي به سه روش انجام ميگردد:
روش اول دندانه(باتوم کروم) :در اين روش ابتدا الياف پشمي را با استفاده از دي کرومات سديم يا پتاسيم در محيط اسيدي (اسيد فرميک يا احيا کروم ،اسيد سولفوريک يا –ترش کروم) يا بدون اسيد (شيرين کروم)دندانه داده مي شو. حجم حمام به وزن کالا را تنظيم سپس حداکثر 3% دي کرومات و 5/1% اسيد سولفوريک يا اسيد فرميک يا نمک سولفات سديم به آن اضافه ، در چهل درجه سانتي گراد کالا را به حمام وارد و حداقل 30 دقيقه در جوش عنليات دندانه دادن را ادامه مي دهيم. کالاي داندانه داده شده را شستشو داده و عمليات رنگرزي را همانند رنگرزي پشم با مواد رنگزاي اسيدي ميلينگ ادامه مي دهيم.
روش اول رنگرزي بعد دندانه (after chorom): در روش اول رنگرزي ابتدا عمليات رنگرزي همانند رنگرزي با مواد رنگزاي اسيدي انجام شده سپس نسبت به تخليه پساب حمام اقدام و محلول جديد با استفاده از 2% دي کرومات پتاسيم تهيه ،کالا رنگرزي شده را اضافه و عمليات دندانه دادن را به مدت حداقل 30 دقيقه در جوش ادامه مي دهيم. از اضافه نمودن دندانه در حمامي که در حال جوش است جداً بايد اجتناب نمايد در غير اين صورت احتمال بروز نايکنواختي در رنگرزي بسيار زياد است.
روش دندانه و رنگ همزمان(متاکروم): اقتصادي ترين روش رنگرزي است و اکثريت قريب به اتفاق رنگرزها از اين روش استفاده مي نمايند. در اين روش معمولاً از 5% نمک سولفات سديم ،3% اسيد استيک ،و حداکثر 1% دندانه دي کرومات بعلاوه مقدار مورد نياز ماده رنگزا استفاده مي شود.
رنگرزي در دماي 40 درجه سانتيگراد و با اضافه کردن اسيد استيک ،نمک سولفات سديم و ماده رنگزا شروع ،پس از اطمينان از يکنواختي محلول کالا را به حمام اضافه مي نماييم در مدت حداقل 30 دقيقه حمام را به جوش رسانيده و رنگرزي را حداقل به مدت 60 دقيقه در جوش ادامه مي دهيم، در پايان عمليات شستشوي پشم با آب ولرم و صابون ضروري است. در اين روش رنگرز نبايد بيش از 1% دي کرومات استفاده نمايد چرا که استفاده بيش از حد نياز علاوه بر اتلاف منابع باعث تضعيف پشم نيز خواهد شد.

ه: رنگرزي پشم با مواد رنگرزي متال کمپلکس
در بين تمامي گروه هاي مواد رنگزاي شيميايي که به صورت تمايلي مناسب رنگرزي پشم مي باشند مواد رنگزاي متال کمپلکس مطلوبترين آنهاست. در اين گروه از مواد رنگزا برخلاف گروه کرومي که پيوند بين ماده رنگزا و فلز در داخل ليف انجام مي گرديد قبل از انجام عمليات رنگرزي توسط کمپاني سازنده رنگ متاليزه گرديده است. اين گروه از مواد رنگزا برحسب اينکه داراي يک يا دو کمپلکس فلزي باشند به متال کمپلکس 1:2 و 1:1 طبقه بندي مي گردند.
1. مواد رنگزاي متال کمپلکس 1:1:
ساختار مولکولي اين مواد رنگزا نيز مشابه مواد رنگزاي اسيدي است ،داراي گروه هاي اسيد سولفونيک بوده و مولکول آن داراي بار منفي است ،مشابه مواد رنگزاي کرومي از درخشندگي برخوردار نيستند. محدوديت عمده مصرف مواد رنگزاي متال کمپلکس نياز آنها به محيط اسيدي قوي (%8-5 اسيد سولفوريک) مي باشد که استفاده از اين مقدار اسيد باعث صدنه ديدن پشم مي گردد.
حمام رنگرزي پشم با مواد رنگزاي متال کمپلکس 1:1 را با استفاده ار مقدار مورد نياز ماده رنگزا و 5-8% اسيد سولفوريک به 40 درجه سانتي گراد رسانده و در طول 30 دقيقه به جوش رسانيده و به مدت يک ساعت الي 90 دقيقه رنگرزي را در جوش ادامه مي دهيم در پايان کالا را با آب و صابون شستشو مي دهيم.
2- متال کمپلکس 2:1 :
نسبت به مواد رنگزاي اسيدي داراي ثبات نوري و شستشويي عالي و در عين حال بسيار ارزان قيمت هستند چنانچه رنگرز شناخت کافي از ويژگي هاي اينگونه رنگينه ها داشته باشد مي تواند با کنترل درجه حرارت و اسيد حمام ،رنگ کاملاً يکنواختي بدست آورد. مواد رنگزاي متاليزه 2:1 محدوديت گروه قبلي را نداشته و جهت جذب و رمق کشي بيشتر نياز به اسيد قوي ندارند.
جهت رنگرزي پشم با اينگونه مواد رنگزا حمام شامل 5% نمک سولفات سديم ،3% اسيد استيک و مقدار مورد نياز ماده رنگزا را اضافه و به 60 درجه سانتي گراد رسانيده کالا را اضافه به مدت 30 دقيقه به جوش رسانيده و رنگرزي به مدت 60 دقيقه در جوش ادامه مي يابد در پايان کلافها حتماً با آب و صابون شسته شود.

و: رنگرزي پشم با مواد رنگزاي ري اکتيو
مواد رنگزاي ري اکتيو بلحاظ ايجاد پيوند کوالانسي با عامل هاي آنيوني پشم و وزن مولکولي کم از ثبات شستشويي عالي و در عين حال فوق العاده شفاف هستند به همين دليل اين گروه به عروس مواد رنگزاي شيميايي مشهورند. اين مواد رنگزا بر حسب اينکه داراي چه تعداد عامل کلر جهت ايجاد پيوند کوالانسي با ليف باشند به سه گروه طبقه بندي که عبارتند از سه کلره،دو کلره و يک کلره. محدوديت عمده مواد رنگزاي ري اکتيو اين است که همواره بخش قابل ملاحظه اي از مواد رنگزا در داخل ليف باقي مي ماند و اين موضوع بالاخص در مورد رنگهاي تيره از شدت بيشتري برخوردار است ضمن آنکه بخشي از عاملهاي انيون فعال اين مواد رنگزا با يون هيدروژن محلول ترکيب شده، در نتيجه ماده رنگزا خنثي و بالطبع ديگر ماده رنگزا تمايلي به مهاجرت به داخل ليف نداشته و مقدار ماده رنگزا محلول رنگي نيز افزايش خواهد يافت. از مواد رنگزا ري اکتيو مناسب جهت رنگرزي پشم ميتوان ازکلرو اس تري آزينيل (پروسيون اچ دوکلره و پرسيون ام يک کلره) ،ونيل سولفون ،لانازول ،آکريلاميد و تا حدودي دري مارن نام برد.
نظر به ثبات شستشويي عالي اين مواد رنگزا و عدم جابجايي ماده رنگزا در داخل ليف لازم است رنگرز در حين رنگرزي مراقبتهاي لازم را به عمل آورده و حجم محلول ،دما و ساير شرايط را دقيقاً کنترل نمايد.
رنگرزي پشم با مواد رنگزاي ري اکتيو سه کلره در دماي اتاق ،دو کلره در دماي 70-60 درجه سانتي گراد ويک کلره در دماي نزديک به جوش انجام مي گردد. حجم حمام به وزن کالا را حداکثر گرفته و از 10% نمک سولفات سديم و مقدار مورد نياز ماده رنگزا استفاده و در مجموع رنگرزي را به مدت 60 دقيقه ادامه مي دهيم. بعد از رنگرزي لازم است که با يک قليايي ضعيف اسيد موجود در الياف پشمي خنثي گردد اين کار ممکن است با قدري آمونياک يا کربنات سديم انجام گردد . در پايان نيز شستشو و آبکشي پشم رنگرزي شده ضروري است بلحاظ گراني و همچنين مشکلات جانبي مواد رنگزاي ري اکتيو استفاده از اين مواد رنگزا را جهت رنگرزي خامه پشمي قالي بالاخص در مورد قاليهاي تجاري و پشم گوسفندان ايراني سفارش نمي کنم مگر آنکه شفافيت رنگي خاصي را نياز داشته باشيم يا هدف بافت تابلو فرش با پشم مرينوس و مواردي شبيه به اين موضوع باشد.

ز: رنگرزي پشم با مواد رنگزاي خمي (نيل)
در بين انواع مواد رنگزاي خمي جهت رنگرزي خامه قالي صرفاً از نيل استفاده ميگردد ،اگر چه در گذشته منشا نباتي داشته اما آنچه امروز در کارگاه هاي رنگرزي از آن استفاده مي گردد نيل شيميايي است. رنگرزان سنتي روش هاي مختلفي براي رنگرزي پشم با نيل استفاده مي نموده اند اما امروز خم نيل ،آمونياک و هيدروسولفيد سديم کاربري دارد. رنگرزان عزيز در رنگرزي پشم به نکات زير حتماً توجه داشته باشند:
چون نيل در محيط قليايي حل مي گردد بايد کنترل لازم در مصرف مقدار قليايي به عمل آيد در غير اين صورت پشم آسيب خواهد ديد..
به منظور تازه کردن حمام رنگرزي نيل بايد همواره مقداري قليايي و هيدروسولفيد به حمام اضافه نماييم.
براي رنگرزي پشم مي توان از دو روش سرد (45-35 درجه سانتي گراد) و گرم (60-50 درجه سانتي گراد) مي توان استفاده کرد ولي طول زمان روش گرم مي بايست بسيار کوتاه باشد در غير اين صورت پشم آسيب مي بيند.
يکي از مهمترين نکات رنگرزي پشم با نيل شستشوي پشم نيلي با آب و صابون است. هنوز هم در يکي از روستاهاي بيرجند مرسوم است که خانه رنگرزي شده با نيل را به کنار جوي آب روان برده و هفتاد بار از جهات مختلف ضربه زده تا رنگهاي سطحي ليف زدوده شده و ثبات سايشي آن ايده آل گردد.
اکسيده کردن نايکنواخت پشم در هنگام خارج نمودن آن از خم نيل باعث نايکنواختي رنگرزي و کاهش ثبات شستشويي و سايشي آن خواهد شد.
نيل يکي از مواد رنگرزي ايده آل مي باشد چنانچه رنگرزي پشم با اين مواد رنگزا به روش علمي انجام گيرد خامه رنگ شده داراي ثبات شستشويي 5 ،سايشي 5-4 و ثبات نوري آن 8-7 خواهد بود که هيچکدام از مواد رنگزاي طبيعي و شيميايي داراي اين ثبات نمي باشند.
مورد خاص ديگري که در رابطه با رنگرزي پشم با نيل وجود دارد ضرورت خارج نمودن و خواباندن الياف پشمي به دفعات متعدد براي رنگهاي تيره است، در هر نوبت خارج نمودن الياف پشمي از حمام مي بايست به صورت يکنواخت عمليات هوادهي الياف انجام گردد و بسته به تعداد دفعات حمام نيز تازه گردد. براي تازه کردن حمام لازم است مقدار ماده رنگي مورد نياز با سود و هيدروسولفيد يا آمونياک و هيدروسولفيد لازم و آب گرم به صورت خمير درآورده سپس حجم حمام را تنظيم و به 50 درجه سانتي گراد رسانيده، بخشي از خمير آماده شده را به حمام اضافه و حداقل 10 دقيقه صبر نموده جهت افزايش ثبات سايشي مي توانيم ازمقداري سريشم استفاده کنيم. کالا را به مدت حداکثر 10 دقيقه وارد حمام نيل نموده و بسته به تيرگي يا روشني رنگ چندين بار کلافها را خارج نموده و پس از هوادهي مطلوب مجدداً حمام را تازه نموده و وارد حمام مي نماييم. در صورت استفاده از سريشم حتماً بايد کف اضافي سطح محلول را گرفت. خامه اي که جهت رنگرزي با نيل انتخاب گرديده بايد دقيقاً شسته شده و عاري از هر گونه ناخالصي و بالاخص روغن آنتي استاتيک بخش ريسندگي باشد.

ح : رنگرزي پشم با روناس
روناس از در کليه زبانها مترادف با رنگ قرمز بوده است. انواع مختلف روناس را مي توان در بيشتر کشورهاي عالم يافت. اين گياه در نقاط سردسير و گرمسير عالم مي رويد، ولي در آسيا و اروپا بيشتر يافت مي شود. روناسي ايراني بيشتر از نوع rubia perogrina است. مناطق کشت روناس در ايران استانهاي آذربايجان و مازندران و در بعضي از نقاط کرمان مي باشد و به طور وحشي در تمام ايران ديده مي شود. بهترين روناس مخصوص اطراف يزد است. قسمتي از روناس که حاوي رنگ است ريشه آن مي باشد. رنگ در بين پوسته خارجي ريشه و مغز چوبي آن قرار گرفته است. در رنگرزي فقط از ريشه روناس استفاده مي شود. برگ و ساقه آن غذاي بسيار خوبي براي گاو و گوسفند مي باشد. ريشه روناس در زمين به مقدار زياد فرو و در اراضي شنزار تا دو متر ميرسد. قدرت رنگي ريشه روناس مربوط به مدت زماني است که ريشه در خاک قرار مي گيرد هر چه ريشه بيشتر از عمرش گذشته باشد مقدار ماده رنگي آن زيادتر است. در گذشته ريشه روناس را مدت شش ماه در خاک باقي مي گذاشتند ولي امروز تازه از خاک بيرون آورده و به فروش مي رسانند.

طرزتهيه ريشه روناس
روزهاي آخر پاييز ريشه روناس را از خاک بيرون مي آورند و خشک مي کنند. عمل خشک شدن را ممکن است به منظور تسريع در آن کوره هاي مخصوص در حرارت 60 درجه انجام داد ولي اين عمل از ماده رنگي روناس مي کاهد.
رنگرزان قالي در روستاها روناس را در آفتاب خشک مي کنند. ولي بهترين طريقه خشک کردن روناس در سايه است. پس از خشک کردن روناس را مي کوبند. اين عمل بيشتر به لحاظ جدا نمودن خاک از روناس انجام مي دهند. قبل از آسياب کردن پوسته خارجي رونلس را از آن جدا مي گکنند. وجود اين پوسته در رنگ باعث کدري آن خواهد شدو براي جدا کردن پوسته ممکن است آن را چند ساعتي در آب قرار داد و سپس خشک نمود و يا آنکه ريشه را با روغن چرب کرد در اثر اين عمل پوسته خارجي ريشه خرد شده و ميتوان از ساير قسمت ها جدا نمود عيب اين کار آن است که ريشه آغشته به روغن رنگ بسيار کدري پيدا مي کند.
رنگرزي پشم با روناس
روناس بدون وجود دندانه نمي تواند به خوبي پشم را رنگ نموده و مقابل عوامل مختلف ثبات کافي داشته باشد. روناس بدون دندانه در روي پشم بسيرا پريده و کدر خواهد بود.
املاحي که براي دندانه پشم به کار برده مي شوند عبارتنداز :بيکرومات پتاسيم ،زاج سفيد ،سولفات آهن ،سولفات مس و کلرور قلع.
رنگرزي پشم با دندانه بيکرومات پتاسيم و روناس

سه روش زير براي رنگرزي پشم با روناس و دندانه بيکرومات به کار برده مي شود:
- دندانه قبل رنگ
- دندانه بعد از رنگ
- رنگ و دندانه توام

1. روش دندانه قبل از رنگ
پس از دندانه دادن ،پشم را در حمام تازه اي که يک تا سه درصد اسيد اگزاليک و پنچ تا ده درصد روناس داخل نموده و حمام را در مدت 45 دقيقه به جوش مي رسانند و متد يک ساعت و پانزده دقيقه رنگرزي را در حالت جوش ادامه مي دهند. سپس پشم را شسته و خشک مي نمايند.
اين طريق متداول ترين رنگرزي روناس است. در بعضي از نقازط ايران از چوبک به جاي اسيد در حمام رنگ استفاده مي شود و رنگ حاصل نيز بنفش رنگ است. به طور کلي مواد قليايي و اسيدها هر کدام تاثير جداگانه اي در حمام رنگ روناس به جاي مي گذارند. قليايي ها رنگ بدست آمده را متمايل به بنفش و اسيدها آن را نارنجي مي نمايند.
2.روش دندانه بعد از رنگ
از اين طريق بندرت استفاده مي گردد و بيشتر براي رنگهاي روشن و شفاف مي باشد. چون تمايل جذب رنگ توسط پشم بدون وجود دندانه کم است و رنگ حاصله بسيار ضعيف است.

3- رنگ رزي پشم با روناس و دندانه بيکرومات
روش رنگرزي به اين قرار مي باشدکه ابتدا حمام را 10 تا 20 برابر وزن خامه پشم آب و مواد کمکي را که قبلاً در آب حل کرده اند اضافه نموده حرارت را به 40 درجه رسانيده و رنگ را داخل در حمام مي کنند. پشمي را که قبلاً به خوبي شسته و آبخور شده داخل آن کرده مدت 5 دقيقه در همان درجه حرارت بهم زده و بعد در مدت 40 دقيقه حمام را به جوش مي آورند و سپس رنگرزي را به مدت يک ساعت و پانزده دقيقه ادامه ميدهنند.
معمولاً براي اين روش نظر به سيري و روشني رنگ از يک تا سه درصد بيکروامت و يک تا سه درصد اسيد لاکتيک مصرف مي کنند. براي رنگ ها بسيار باز دو درصد و رنگهاي متوسط ده تا سي درصد و براي زمينه هاي بسيار سير تا صد درصد روناس مي توان مصرف گرد. حتي الذمقدور از وجود قليايي پرهيز کرد. مواد قليايي رنگ الياف را متمايل به بنفش مي کنند چون رنگ نيز در سطح خارجي ليف باقي بمااند ثبات آن نيز در برابر شستشو ناچيز بوده و نايکنواخت نيز مي گردد.

رنگرزي پشم با روناس و دندانه زاج سفيد
رنگهاي حاصل از اين دندانه با روناس درروي پشم به مرابت شفاف تر از دندانه بيکرومات است ولي تنها طريقه اي که مي توان براي رنگرزي بکاربرد روش دندانه قبل از رنگ است چون روش هاي ديگر ثبات کافي در برابر عوامل مختلف سايش نيستند.
براي رنگهاي روشن پنج براي زمينه هاي سير تا بيست و پنج درصد زاج سفيد مصرف مي کنند. پشم را دندانه داد ه و گاهي تا بيست و چهار ساعت در حمام دندانه باقي مي گذارتند و سپس آن را شسته در حمام تازه اي که حاوي مقدار لازم رنگ و يک تا سه درصد اسيد است داخل نموده حرارت را به 40 درجه رسانيده ترجيحاً در مدت 45 دقيقه به جوش رسانيده و يک ساعت آن را مي جوشانند. براي رنگهاي روشن و شفاف معمولاً از اسيد لاکتيک و براي رنگهاي کدر و سير از اسيد سولفوريک استفاده مي کنند. در غالب شهرسيتان هاي ايران به جاي استفاده از اسيد از دوغ استفاده مي کنند.

رنگرزي روناس بوسيله دوغ
اين روش تقريباً در تمامي مراکز رنگرزي رنگهاي طبيعي قالي در ايران مخصوصاً کرمان و يزد معمول است و به جاي اسيد لاکنيک از دوغ قره قوروت استفاده ميکنند روش اين رنگرزي در هر شهرستاني فرق مي کند.
به طور کلي در فصل تابستان خامه پشمي را که قبلاً با زاج سفيد دندانه داده اند داخل در حمامي که بيست برابر وزن پشم به نسبت يک سوم دوغ و بقيه آب و مقدار لازم روناس است مي نمايند. حمام را بوسيله آفتاب بيست و پنج درجه براي رنگهاي روشن و براي رنگهاي سير تا چهل و پنج درجه گرم مي کنند. مدت يک ساعت پشم را در اين محلول حرکت داده و بعد آنرا دوازده ساعت تا دو روز بسته به سيري و روشني رنگ در همان حال نگاه مي دارند. در اين مدت مقدار زيادي از آب متدرجاً تبخير شده و اسيد لاکتيک موجود در دوغ حمام زياد مي شود. اين عمل باعث شفافيت رنگ حاصله مي گردد ولي چون همراه با اسيد لاکتيک مواد ديگري نيز در دوغ وجود دارد رنگ حاصله با رنگي که با اسيد لاکتيک تنها بدست مي آيد متفاوت است. پس از اين عمل چون رنگ حاصله تقريباً نارنجي مي باشد براي اينکه اثر اسيد از بين برده ورنگ را کمي مايل به بنفش کنند خامه پشم را در آب جاري قرار مي دهند مدت ده تا بيست و چهار ساعت پشم در اين حالت باقي مي ماند در بعضي از شهرستانها به جاي دوغ از فره فوروت استفاده مي کنند. طريقه رنگرزي آن با دوغ فرقي نداشته فقط رنگهاي حاصله از آن تيره تر است.

رنگرز ي روناس با دندانه قلع
براي اين دندانه و رنگ روناس از دو روش دندانه قبل از رنگ و رنگ و دندانه توام ميتو.ان استفاده کرد.
پشم را با محلول دو تا چهار درصد کلرور قلع و دو تا سه درصد کرم دوتارتر و يا يکي از اسيدهاي آلي نظير اسيد استيک و يا اسيد اکراليک مدت يک ساعت مي جوشانند. پشم را در همان محلول براي مدت بيست و چهار ساعت گذاشته و پس از شستشوي کامل در حمام رنگ داخل مي کنند.
حمام رنگ را به طور معمول با مقدار لازم روناس و يک درصد اسيد اگزاليک آماده مي کنند. پشم را در حرارت چهل درجه داخل کرده و مدت سي دقيقه حمام را به جوش مي رسانند و سپس مدت يک ساعت آنرا درحالت جوش بهم مي زنند آنگاه خامه پشم را به خوبي شسته و خشک مي کنند. رنگهاي حاصله از اين دندانه بسيار شفاف مي باشد و ثبات رنگ هاي دندانه کروم و زاج سفيد در برابر نور کمتر مي باشد.
از اين دندانه بيشتر براي بدست آوردن رنگهاي گلي و قرمز کمرنگ و سرخابي استفاده مي کنند.

اتحادیه فرش ایران در ژاپن

منبع :