اساتید فرش

آشنایی با آرتور پوپ(قسمت نهم)

دیدگاه ها درباره پوپ/مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

آرزوی من این است که پیکرم در ایران به خاک سپرده شود

تالار بزرگ خانه‌ی سردار اسعد که اکنون باشگاه بانک ملی است، جایگاه سخنرانی "آرتورآپهام پوپ" ایران‌شناس آمریکایی بود که در اردیبهشت 1304 به ایران آمد. او فرنشین(:رییس) بخش هنر خاور نزدیک بود و در بنگاه "صنایع ظریفه‌ و هنرهای دستی شیکاگو" کار می‌کرد.

در سخنرانی یاد شده، مردان نخست کشور چون سردار سپه، وزیران و نمایندگان برجسته نزدیک به 60 نفر، باشنده بودند. دکتر "عیسا صدیق" در این‌باره می‌نویسد: «حسین اعلاء که چندی وزیر مختار ایران در آمریکا و آن روزها هم نماینده‌ی مردم تهران در شورای ملی بود از من خواست تا برگردان این سخنرانی را به فرجام رسانم. اگرچه این گفتار به درازا کشید، من برگردان این سخنرانی را در 46 برگ خشتی با نام " صنایع ایران در گذشته و آینده" فراهم کردم و در آن‌روز تنها کوتاه‌ شده‌ای از آن سخنان را برای باشندگان، بیان کردم. سخنان شورانگیز و گرمای گفتار پروفسور پوپ، خودباوری ژرفی در شنوندگان پدید آورد و گویی تازه چشمانشان بر این باز می‌شد که فرهنگ و تمدن ایران چه دستاوردهایی برای هنر دنیا داشته و چه بسیار در هنر و فرهنگ مردمان جهان کارایی داشته است.»

در فصلنامه‌ی ویژه‌ی جهانگردی از گنجینه‌ی اسناد، آمده است: «آرتور پوپ در دانشگاه براون دکرال و هاروارد آمریکا آموزش دیده بود. در سال 1305 خورشیدی در نمایشگاه فیلادلفی از سوی ایران فراخوانده شد و در کنگره‌های بین‌المللی صنایع مستظرفه در لندن(1931میلادی/ 1310 خورشیدی) باشنده بود. پوپ در این گردهمایی پست دبیری داشت و 6 کتاب با نام A Survey of Persian Art درباره‌ی نشانه‌های هنرهای دستی ایران به چاپ رساند. پوپ در 12 شهریور 1348 خورشیدی درگذشت و بر پایه‌ی سفارش پیشین در اصفهان به خاک سپرده شد.

از دیگر نوشته‌های بازمانده‌ی وی می‌توان نسک‌های(:کتاب) قالی‌های کهن شرق، پیشگفتاری بر هنر ایران و شاه‌کارهای هنر ایران را برشمرد... برای خاورشناسان افزون بر بازمانده‌های باستانی و تاریخی، هنرهای دستی، کاشیکاری، مینیاتور، خوشنویسی و نیز پیوندهای ژرف انسانی و مهرورزانه، میهن‌دوستی، گشاده‌دستیِ ایرانیان همواره شگفت‌انگیز بوده است. از میان جهانگردانی که به ایران آمده‌اند و از زندگانی خود برای شناسایی این کشور به جهانیان مایه گذاشته‌اند می‌توان ادوارد براون و آرتور پوپ را نام برد. پوپ از ایران‌دوستانی است که کارکردهای ستایش‌انگیزی برای این مرز و بوم داشته است و از آن‌‌رو که دلبستگی فراوانی به ایران و به ویژه سپاهان داشت، سفارش کرد که او را در این شهر جای دهند.»

پوپ در دیداری که با عیسا صدیق داشته می‌گوید: «... در پی 20 سفرم به ایران، ستایش بی‌کرانه و مهر بی‌ریا نسبت به اینجا پیدا کرده و زیبا دوستی و انسانیت و ارزشناسی(قدرشناسی) ایرانیان چندان مرا خشنود ساخته که می‌خواهم این ستایش و مهرورزی را در آینده در میان مردمان دیگر جهان پدید آورم. آن‌چه تا اکنون نوشته‌ام درخور بزرگان و دانشمندان است و آن‌چه برآنم که از این پس انجام دهم برای جهانگردان و توده‌ی مردم است... من در آستانه هشتادمین سال زندگانی خود هستم و آرزوی من این است که پیکرم در ایران به خاک سپرده شود تا آیندگان از ستایش من نسبت به ایران و هنرمندان و اندیشمندان بزرگی که در دامن خود پرورده است به روشنی آگاه شوند و بهای این مردم و سرزمین را بدانند.»

همچنین پوپ در نامه‌ای به تاریخ مهر1344‌خورشیدی برای دکتر صدیق می‌نویسد:[... اسپهان مورد عشق ویژه‌ی من است، در آن‌جا مهمترین کارهای خود را انجام داده و بزرگترین خوشبختی را درک کرده‌ام...انگیزه‌ی من از گزینش واپسین سرا در اسپهان این است که به مردم ایران نشان داده شود اندیشمندان و هنروران و سخنوران و دانشمندان آن‌ها، چنان ویژگی‌هایی دارند که شوند ژرف‌ترین ستایش اندیشمندان دیگر کشورهاست...اگر کسی در ایران به خاک سپرده شده از این رو نیست که به ناگاه در آنجا جهان را بدرود گفته، بلکه برای باور راستینش به سپندینگی(:مقدس) آن سرزمین است و برای آنانی که به جایگاه مینوی ایران پی برده‌اند مایه‌ی برتری و سرافرازی است که ایران را واپسین سرای خود برگزیده‌اند، تا بدین شوند ایمان خود را به سرزمین و مردان بزرگ، که آن را در پی سده‌ها پدید آورده‌اند و آینده‌ی با شکوهی که برای آن پیشگویی می‌کنند، نشان دهند.]

ارتورپوپ ایرانشناس نامی درباره‌ی هنرورزی ایرانی می‌گوید:« دو هزار سال است که دنیای پیشرفته‌ی امروز سرشت ایران را در زیبایی و آفرینش زیبایی‌ها ستوده است، ساختمان‌سازی و نگارگری هند شمالی بر پایه‌ی هنرمندان ایران پدید آمده است و هیچ کشوری نیست که از هنرها و ابزارهنری ایران به گونه‌ای بهره نبرده باشد. شکوه سازه‌های تاریخی سپاهان بسیار است و نشانه‌های شکستگی در ساختمان مسجدشاه و شیخ لطف‌الله امروزه (روزگار رضا شاه) دل انسان را به درد می‌آورد.»

غلامحسین صدری افشار برگرداننده کتاب معماری ایران می‌نویسد: کتاب "بررسی هنر ایران" از پوپ که در16 پوشینه(جلد) است، رساترین سرچشمه‌ درباره‌ی هنر ایران است... او هنرشناس شایسته‌ای بود و خواننده درباره‌ی داوری‌ها و نیش‌های فلسفی او باید هوشیار باشد« پوست بگذار و مغز از آن بردار»

در کتاب فرهنگ خاورشناسان برگ 281 آمده است:[... مستر پوپ درباره‌ی صنایع و آینده‌ی ایران سخنرانی بزرگی داده که در پیوند ماهنامه‌ی رسمی آموزش و پرورش در نامه‌ای ویژه به چاپ رسیده است. بخشی به نام پیشگفتار صنایع ایران که در لندن1930میلادی چاپ شده است. نزدیک 20 گفتار یا بیشتر درباره‌ی هنر ایران داشته و نشر داده و در این‌باره کتاب‌هایی نوشته و در دانشگاه‌ها و موزه‌های آمریکا، انگلیس، فرانسه، لهستان، روسیه، و دیگر جاها سخنرانی داده است. سال1926میلادی در نمایشگاه فیلادلفی از سوی دولت ایران فراخوانده شده تا نگاره‌ی غرفه‌ی ایران را کشیده و در کارهای وابسته به ایران سِمت مدیری داشته باشد... پوپ بنگاه آمریکایی"صنایع مستظرفه و عتیقه‌جات" ایران را بنیان گذارده و پرتونگاری از بازمانده‌های باستانی ایران را به انجام رساند و بسیاری از آن‌ها را برای نمایش در لندن و پاریس و برلن و دیگر کشورها به نمایش گذاشت. او برای سخنرانی در فرانسه در سال1935میلادی از سوی دانشگاه هاروارد برگزیده شد و در دانشگاه‌های فرانسه از دستاوردهای هنری ایران و تاثیرش در هنر و ساختمان‌سازی اروپا سخنان بسیاری گفته است.]

اداره تلگراف ایران، از تهران به اصفهان در تاریخ 16 فروردین ١٣٠٤خورشیدی :

در این تلگراف به فرمانداران کاشان و اصفهان گزارش می‌شود : مستر جردن و مستر پاطن و پروفسور پوپ آمریکایی برای دیدار بازمانده‌های باستانی و سازه‌های کهن به آن مرزها گردش می‌کنند. بر شماست تا در هنگام پیاده شدن آن‌ها پاسبانی داشته و در آماده‌سازی نیازهایشان و آسایش سفر آن‌ها بکوشید و در راهنمایی و همراهی آن‌ها در دیدارشان از بازمانده‌های باستانی و ابزار هنری، کوتاهی ننمایید. از سوی رییسوزراء مدیرالملک ‍[محمود جم] نمره136

از سوی اداره‌ی نظمیه‌ی اصفهان دو نفر از گماشتگان پایه نخست این اداره برای همراهی پوپ در دیدارش از سازه‌های کهن شهر و نگاره برداری برگزیده شد و چون در 16 روز که همراه ایشان بوده‌اند 8 تومان بهای درشکه داده‌اند درخواست می‌شود کرایه‌ی درشکه‌ی آن‌ها را دریافت و بفرستند.

ورود پوپ به اردستان:

فرمانداری ارجمند اصفهان – در پاسخ یادداشت نمره617 – 22 /1 /1313 درباره‌ی آمدن پروفسور پوپ و همراهان، همان‌گونه که خواسته بودید برای پذیرایی آماده گشته و چون در اردستان عسل یافت نمی‌شود با پیکی از نطنز که هشت فرسنگی اردستان است فراهم شد و همه گونه در برپایی آداب و ابزار پذیرایی کوشش شد...[جم وزارت داخله]

آرامگاه پوپ و همسرش:

این آرامگاه در زاویه‌ی شمالی کرانه‌ی زیبای زاینده‌رود در کنار پل خواجو جای دارد. در آن‌جا یادداشت وی درباره‌ی سفارش به خاکسپاری در سپاهان و نیز سروده‌های نغز زنده‌یاد "جلال‌الدین همایی"- که با خوشنویسی پیرامون گنبد آرامگاه کاشیکاری شده‏، به چشم میخورد.

گزیده‌ای از سروده‌های استاد همایی که در سال ١٣٥٠خورشیدی سروده شده است:

شما ای که بر خاک من بگذرید / سزد ژرف در حال من بنگرید

کنونم که امکان گفتار نیست / زبان درونم جز آثار نیست

اگر چه نباشد زبانم به کار / زخاکم شود راز دل آشکار

منم پیکری از هنر ساخته / به عشق هنر عمر درباخته

مرا آرزو بود کاندر جهان / به ایران زمینم سرآید زمان

در ایران از آن جستم آرامگاه / که تا باز دانند یاران راه

که اندر جهان هر که دانشور است / از این خاک پاکش به سر افسر است...

سرچشمه‌ها:

1 – صدیق،عیسا- یادگار عمر- وزارت فرهنگ و هنر-1353 – پوشینه‌ی3

2 – دهکردی،عباس- آیین فرزانگی- پوشینه4

3– مظاهری،هوشنگ – آرامگاه خارجیان در اصفهان- نشرغزل(با همیاری حوزه‌هنری اصفهان)- چاپ نخست1379

لینک مطلب: http://amordadnews.net/neveshtehNamyesh.aspx?NId=7879

تاریخ دسترسی: 1/3/1392

آرتور پوپ ایران شناس عضو سیا/ موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

آرتور اُپهام پوپ (Arthur Upham Pope) (1881-1869) خاورشناس آمریکایی. او نخست در سال 1304ش، همزمان با تحولات عمیق سیاسی (سقوط سلسله قاجار و روی کار آمدن رضاشاه)، وارد ایران شد. سمت او در آن وقت کارشناس و رایزن مؤسسه هنری شیکاگو بود. پوپ در دوم اردیبهشت 134 در محل تالار بانک ملی در خیابان فردوسی ـ که در آن زمان خانه جعفرقلی سردار اسعد بختیاری بود ـ تحت عنوان «هنر ایران در گذشته و آینده» سخنرانی کرد. بازخوانی این سخنان حکایت از عمق آگاهیهای او از هنر و میراث فرهنگی ایران دارد. این سخنرانی به درخواست حسین علاء صورت گرفت. علاء که مدتی وزیرمختار ایران در آمریکا بود با پوپ سابقة آشنایی و دوستی داشت. می‌گویند سخنرانی پوپ در ایران سبب تأسیس انجمن ایران و آمریکا که پس از جنگ جهانی دوم یکی از مبادی ورود فرهنگ آمریکا به ایران بود، گردید. پوپ در ادامه مناسبات خود با ایران در سال 1309ش «مؤسسه آمریکایی هنر و باستان‌شناسی ایران» را در نیویورک تأسیس کرد. این مؤسسه پس از توسعه، «مؤسسه آسیا» نام گرفت. این مؤسسه در سال 1345ش، به درخواست دولت ایران، به شیراز منتقل و به دانشگاه پهلوی وابسته گردید. کوششهای پوپ در ایران به ظاهر صرف شناسایی و شناساندن هنر و میراث فرهنگی ایران شد. از اقدامات مهم او برپایی سه کنگره جهانی هنر و باستان‌شناسی ایران به همراه نمایشگاه‌هایی در شهر فیلادلفیای آمریکا (1306ش)، لندن (1309ش) و لنینگراد و مسکو (1314ش) بود. می‌توان گفت اقدامات او کمک بسیاری به استقرار پایه‌های فرهنگی سلطنت رضاشاه که بر مبنای باستان‌گرایی استوار شده بود، کرد.

با ورود پوپ به ایران سرمایه‌گذاری آمریکا در میراث فرهنگی ایران هم آغاز شد. آرتور اپهام پوپ تا اواخر دهه سی شمسی همچنان به عنوان شخصیتی فرهنگی در عرصه هنر و میراث فرهنگی ایران مطرح بود. انتشار کتاب «بررسی هنر ایرانی» در شش جلد که به سال 1317ش چاپ شد، کمک شایانی به ماندگاری این وجه از شخصیت او کرد. رفت و آمدهای متناوب او به ایران و تلاش وی در معرفی هنر ایرانی پوپ را بیش از پیش به محمدرضا پهلوی نزدیک کرد تا جایی که نشان تاج، نشان همایون و نشان علمی درجه یک به او داده شد و دانشگاه تهران نیز دکترای افتخاری بدو بخشید. در اوایل دهه چهل چهره تازه‌ای از این شخصیت نزد نهاد امنیتی ایران مطرح شد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) دریافته بود که پوپ در جریان‌سازیهای سیاسی ایران دخیل است. با وجود این آگاهی، در سال 1347ش در مراسمی که تحت عنوان پنجمین کنگره جهانی هنر و باستان‌شناسی ایران در تالار رودکی تهران برپا شد، شاه رسماً از پوپ قدردانی کرد.

در سندی به جای مانده از ساواک، چهره دوم این شخصیت به روشنی بیان شده است. ساواک که پوپ را عضو سازمان سیا (CIA) می‌دانست، چهره سیاسی او را چنین ترسیم می‌کند: «طبق اطلاع به زودی پرفسور پوپ استاد دانشگاه ماساچوست آمریکا و عضو سازمان سیاسی آن کشور که متخصص در امور اجتماعی است به عنوان این که در اثر بازداشت اکرام معارف‌زاده کتابهایش در ایران خوب تبلیغ نشده و به فروش نرفته و در این موقع که جرج آلن هم در ایران است و روش سیاسی ایران تغییر کرده به ایران خواهد آمد. البته این شخص چندی قبل هم به ایران آمد و رفت کرد و همان کسی است که در شش ماهه دوم سال 39 به ایران آمد و قریب شش الی هشت ماه در ایران بود و مأموریت داشت در مورد پیشنهاد سفیر وقت آمریکا و وزیرمختار سفارت وقت آمریکا در اثر خدمتی که مرحوم منصور به آنها کرده بود و آنها از وزارت خارجه و سیاستمداران آمریکا خواسته بودند ایران با روش سیاست یک حزبی اداره شود و لیدر حزب نیز منصوب باشد مطالعه کند. مستر پوپ در مدت اقامت خود از کارگر ساده گرفته تا با رجال مهم ایران مستقیماً تماس گرفت و حتی در این مدت توقف، شش بار با احمد آرامش ملاقات نمود و نظرات او را که وارد به امور سیاسی ایران بود خواست (این موضوع را خود آرامش برای منبع تعریف کرده است)

خلاصه به آمریکا مراجعت نمود و پس از تقدیم گزارش خود، سفیر وقت آمریکا به عنوان مرخصی به مدت دو هفته به آمریکا رفت ولی این سفر 70 روز طول کشید و سفیر آمریکا با دستورالعمل تازه‌ای وارد شد و به حضور شاهنشاه شرفیاب گردید و بلافاصله گروه مترقی منصور تشکیل گردید که همه ازجوانان و پیروان طرفدار آمریکا بودند و بلافاصله این دفتر و این گروه، وابسته به دفتر اختصاصی شاهنشاه اعلام شد. خلاصه انتخاباتی صورت گرفت و حزب ایران‌نوین به وجود آمد. حال این پرفسور پوپ به زودی به ایران خواهد آمد و سفر آن را نمی‌توان بی‌اهمیت دانست.» - فصل‌نامه مطالعات تاریخی، شماره 9، صص 294-289.

تاراج بزرگ ، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

لینک مطلب: http://www.ir-psri.com/Show.php?Page=ViewAmrica&ArticleID=38&SP=Farsi

انسان شناسی و فرهنگ

منبع :