اخبار فرش

خانه‌هايمان را با صنايع دستی آشتی دهيم!

صنايع دستی در هر کشور، نمادی از فرهنگ و هويت آن به شمار می رود و در ايران نيز صنايع دستی با پيشينه‌ای غنی و پرقدمت، ساليان سال است که چشم خريداران و دوستداران هنرهای اصيل ايرانی را به خود خيره کرده است.

هنرمندان اين عرصه در برهه‌هاي مختلف زمان کوشيده‌اند در هر شاخه‌اي صرف نظر از به کار گيري تکنيک‌هاي گوناگون، به خلاقيت و نوآوري در اين هنرها بپردازند و با اين مولفه‌ها،صنايع دستي كشورمان را به دوستداران‌شان ارائه دهند. فرش و گبه بافي، قلمزني، شيشه گري،منبت کاري، ميناکاري، سفال و سراميک، گليم و صنايع چوبي و تنها گوشه‌هايي از صنايع دستي ايران به شمار مي‌روند که در هر دوره زماني، محمل خوبي براي پرورش هنرمندان زبده و آثار ماندگار بوده اند. اگرچه امروز صنايع دستي به زعم هنرمندان اين وادي، در انزوا مانده است و به دليل قيمت بالاي آثار اين عرصه نتوانسته است به شکلي که بايد به منازل مردم راه يابد، اما اين مسئله باعث نمي‌شود تا از ارزشمندي صنايع دستي کاسته شود. ‏

قاصدک، از چه خبر آورده‌اي؟

نام اتوبوس خود را «قاصدک» گذاشته است و آن را يک جور فروشگاه سيار صنايع دستي قلمداد مي‌کند. هر بار در آستانه برپايي نمايشگاه صنايع دستي و ديگر مناسبت‌هايي که در طول يک سال در اين زمينه رخ مي‌دهد،با اتوبوس به پارک‌ها و مراکز دانشگاهي مي‌رود تا صنايع دستي را به مردم و به ويژه نسل جوان، بيشتر معرفي کند.‏

حسن نيکزاد ـ مجري و طراح اتوبوس «قاصدک» درباره آن توضيح مي‌دهد: سال‌هاست که فروشگاه صنايع دستي دارم، ولي در سال‌هاي اخير احساس کردم لازم است که مردم را به وسيله ابتكار و خلاقيت‌هاي احساس تازه به سمت صنايع دستي سوق داد. بنابراين 3 سال پيش، طرح نمايشگاه سيار را به سازمان صنايع دستي پيشنهاد دادم و متعاقب آن، اتوبوس «قاصدک» را راه‌اندازي کردم.

نيکزاد که مهندس برق است و در حال حاضر در شهر فرايبورگ آلمان سکونت دارد، اضافه مي‌کند: من چه در ايران و چه در آلمان، همواره به تبادل‌هاي فرهنگي معتقد بوده‌ام، كما اين‌كه در آلمان نيز در اين زمينه اقدام‌هايي را انجام داده‌ام. زيرا تعلق خاطر من نسبت به اصفهان بي اندازه است و از آنجايي که دوران سربازي خود را در اين شهر گذرانده‌ام، هم چنان نسبت به آن علاقه‌مندم و حتي در جريان راه اندازي فروشگاه سيار صنايع دستي به وسيله اين اتوبوس نيز سعي کرده‌ام نمونه‌هايي از صنايع دستي اين شهر را در معرض ديد مردم بگذارم. در اين اتوبوس آثاري مانند کارهاي خاتم‌كاري‌هاي شيراز، سفال‌هاي لاله جين همدان و ميناکاري اصفهان را به معرض نمايش گذاشته‌ام.

آثاري براي نخريدن

از اين هنرمند صنايع دستي که تعدادي از آثار پته‌اش را در مقابل در ورودي اتوبوس به معرض نمايش گذاشته است، درباره وضع فروش صنايع دستي داخل اتوبوس مي‌پرسم، نيکزاد دراين باره مي‌گويد: همان طور که اشاره کردم، استقبال مردم در روزهاي برگزاري نمايشگاه از اين آثار مطلوب و راضي کننده بوده،اما واقعيت اين است که اغلب آنها بيش از آن که خريدار باشند، تماشاگرند. شايد به اين دليل که قيمت صنايع دستي براي علاقه‌مندان آن، زياد است و به نوعي مي‌توان گفت که خريد اين آثار در قدرت خريد اغلب مردم نيست. با آن که اجناس اين اتوبوس قيمت‌هاي مناسب و مختلفي دارد، كساني که براي بازديد به داخل اين اتوبوس مي‌آيند، ترجيح مي‌دهند هزينه‌اي براي خريد يک اثر ميناکاري يا خاتم‌كاري که بين 300 تا 500 هزار تومان قيمت دارد، نپردازند. اگرچه آرزوي هر هنرمندي در عرصه صنايع دستي اين است که آثارش به خانه‌هاي مردم راه يابد و به نوعي از انزوا و رکودي که گريبان صنايع دستي را گرفته خارج شود، واقعيت اين است که امروز، خريد صنايع دستي به دليل بالا بودن قيمت آن‌ها، در سبد خريد خانوارها نمي‌گنجد، حالا بماند که اصولاً هنرمندان صنايع دستي به آن شکلي که بايد در اين سال‌ها مورد حمايت واقع نشده‌اند، ازاين‌ها گذشته، مواد اوليه براي ساخت آثار صنايع دستي گران است و اين مسئله باعث مي‌شود قيمتي که براي يک کالاي صنايع دستي در هر شاخه‌اي در نظر گرفته شود زياد باشد.به هرحال، صنايع دستي كشورمان امروز دستخوش مشکلات زيادي است، مرزها براي ورود اجناس بيگانه باز است و طبيعي است که در چنين شرايطي، اجناس بي کيفيت متعلق به کشورهايي مانند چين، به راحتي وارد کشور مي‌شود و صنايع دستي فاخر و ارزشمند ما را در انزوا قرار مي‌دهد.

ضرورت کوتاه کردن دست دلالان

محمد قلي آقا آيه ـ يکي از هنرمندان خطه آذربايجان است که درباره وضعيت بازار صنايع دستي مي‌گويد: فروش صنايع دستي به عوامل گوناگوني بستگي دارد و ازاين رو مي‌توان گفت،فروش در اين عرصه در اغلب مواقع به ويژه در سال‌هاي اخير با افت وخيزهاي فراواني مواجه بوده است. اگرچه مردم علاقه زيادي به صنايع دستي نشان مي‌دهند اما واقعيت اين است که گراني اين صنايع باعث مي‌شود مردم کمتر به خريد آن‌ها تمايل داشته باشند.

او اضافه مي‌کند: ما يکي از توليد کنندگان فرشي به نام «ورني» هستيم و هرسال که در نمايشگاه صنايع دستي شرکت مي‌کنيم، به اين نکته برمي‌خوريم که مردم دوست دارند از اين نوع فرش، شناخت و آشنايي بيشتري به دست آورند. از اينرو به نظر مي‌رسد مسئولين صنايع دستي با حمايت و توجه بيشتر به توليد كنندگان اين صنايع، مي‌توانند در رونق بخشيدن به بازار آن، نقش داشته باشند. مسئله‌اي که امروز درباره صنايع دستي حائز اهميت است وجود دلالان دراين عرصه است. به عنوان مثال در رشته ما، دلالان فرش «ورني» را از توليدکنندگان مي‌خرند و اين فرش دست به دست در بازار مي‌چرخد تا در نهايت به دست مصرف کننده برسد. به نظر مي‌رسد سياست گذاران فرهنگي بايد دست دلالان را از صنايع دستي کوتاه کنند تا به شکل مستقيم از توليد کنندگان به دست مصرف کنندگان برسد. او توضيح مي‌دهد که «ورني» در رديف فرش‌هاي دستبافي به شمار مي‌رود که قدمت زيادي دارد و زماني که هنوز فرش وجود نداشت، از «ورني» به عنوان زيرانداز در منازل استفاده مي‌شد.

پرقدمت، ولي بي رونق!‏

ناصر لطفي، يکي از هنرمندان شاخه قلم زني است. اين هنرمند اصفهاني درباره مشکلاتي که در حوزه صنايع دستي وجود دارد، مي‌گويد: متاسفانه دراين حوزه همواره با ضعف‌هاي مديريتي مواجه بوده‌ايم و حتي وقتي هم که نمايشگاه صنايع دستي برگزار مي‌شود، زمان و اطلاع رساني آن نامناسب است و مردم به آن شکلي که بايد، نمي‌توانند براي بازديد به اين نمايشگاه بيايند.

اين که مردم چه‌قدر با هنر قلم زني آشنايي دارند، سوال بعدي من از اين هنرمند است، كه در پاسخ مي‌گويد: قلم زني مثل ساير هنرهاي سنتي ما داراي سبقه‌اي طولاني و درخشان است و اغلب مردم کم و بيش با اين هنرآشنايي دارند. البته وقتي براي خريد يک اثر قلم زني به نمايشگاه مي‌آيند، قيمت آن را گران تلقي مي‌کنند،درحالي که يک اثر قلم زني به رغم زحماتي که بر روي آن صورت گرفته است ارزان است، ولي از نظر مردم اين طور است که کارهاي قلم زني با قيمت بالايي عرضه مي‌شود. به نظر مي‌رسد که در سال‌هاي گذشته،قدرت مردم براي خريد صنايع دستي بيشتر بوده است و هر چه جلوتر آمده‌ايم، اين روند سير نزولي طي کرده است.

با هيچ کشوري قابل مقايسه نيستيم

لطفي درباره اين که رقباي ما در بازارهاي جهاني قلم زني چه كشورهايي هستند،اضافه مي‌کند: با اين که اغلب کشورهاي همسايه مثل ترکيه و آذربايجان داراي هنر قلم زني هستند، اما قلم زني ايران در منطقه حرف اول را مي‌زند. چندان که وقتي در طول سال در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي حضور مي‌يابم، به خوبي به اين نکته مي‌رسم که قلم زني که آن‌ها ارائه مي‌کنند، به هيچ وجه به لحاظ هنري و ساختار قابل مقايسه با قلم زني هنرمندان ما نيست. گاه وقتي آثار قلم زني مان را در نمايشگاه‌هاي بين المللي عرضه مي‌کنيم، آن‌ها تصور مي‌کنند ساخت اين آثار به وسيله ماشين صورت گرفته است، يعني اين قدر قلم زني‌هاي ما دقيق و تميز ارائه مي‌شود که مخاطبان خارجي حتي درباورشان هم نمي‌گنجد که اين آثار، حاصل دست هنرمندان ايراني است. روي اين اصل است که از مسئولين صنايع دستي انتظار حمايت بيشتري از هنرمندان صنايع دستي مي‌رود. واقعيت اين است که سالي فقط 5 روز مجال دادن به صنايع دستي كشور كه داراي عظمت و ظرفيت‌هاي فراواني است، زمان اندكي براي حضور در نمايشگاه به شماره مي‌رود، ضمن اين‌كه درباره امكانات نمايشگاه صنايع دستي مي‌توان گفت كه به اصطلاح، هر سال دريغ از پارسال است! يعني سال‌هاي گذشته، اسكان و ارائه خدمات مورد نياز هنرمندان رايگان بود، ولي امسال هنرمنداني كه در اين نمايشگاه حضور مي‌يابند، بايد هزينه‌هاي اسكان و ديگر امكانات را بپردازند.

کاهش قدرت خريد مردم ‏

محمد نوري، يکي ازهنرمندان صنايع دستي در شاخه شيشه‌گري است او نيز در توضيح کوتاهي مي‌گويد: بازار فروش آثار صنايع دستي، امسال ضعيف‌تر از سال‌هاي گذشته بوده و به عينه مشاهده مي‌کنيم که عملا قدرت مردم براي خريد صنايع دستي کاهش يافته است و آثاري که قيمت بيشتري دارند، كمتر خريداري مي‌شوند.

به کارگيري افراد بي تجربه ‏

بعد از آن، پاي دردل‌هاي علي‌اصغر خليفه، يکي از هنرمندان پته دوزي کرمان مي‌نشينم. خليفه با اشاره به اين که در سال‌هاي، گذشته، رشته‌هاي باريک بر روي کُرک را «پت» مي‌گفته‌اند و بيشتر به کار لباس حاکمان در کرمان مي‌آمده است،مي‌گويد: مردم کرمان به خوبي با هنر پته دوزي آشنا هستند، ولي در شهرهاي ديگر به ندرت اين هنر را مي‌شناسند.او اضافه مي‌کند: در سال‌هاي اخير در حوزه صنايع دستي با ضعف‌هاي مديريتي و همين طور جابجايي مسئولين مواجه بوده‌ايم، به طوري که در کرمان،در سال‌هاي اخير 2 معاون صنايع دستي تغيير کرده‌اند و افرادي جاي آنها را گرفته‌اند که عملا تجربه و تخصصي نسبت به اين حوزه نداشته‌اند. انتصاب‌هاي نادرست در حالي در صنايع دستي انجام مي‌گيرد که هنرمندان پيشکسوت و زبده‌اي در عرصه صنايع دستي کرمان داريم، اما اين که چرا در حوزه‌هاي مديريتي از اشراف و تخصص آنان استفاده نمي‌شود، سوال برانگيز است!‏

جاي خالي حمايت از صنعتگران

خليفه ادامه مي‌دهد: بازارفروش صنايع دستي در ماه‌هاي اخير آن طور که بايد، تعريفي نداشته است، ضمن اين که مردم توان چنداني براي خريد آثار گران قيمت صنايع دستي را ندارند.مهم‌ترين دليلش هم اين است که شرايط معيشتي مردم مناسب نيست و تا زماني که اين معضل مرتفع نشود، نمي‌توان انتظار داشت که صنايع دستي از سوي علاقه‌مندان داخلي رونق يابد. البته ما در کرمان راه حلي براي اين که مردم بيشتر به سمت خريد صنايع دستي گرايش يابند يافته‌ايم. به اين شکل که براي هر کدام از اين آثار، اقساط 6 ماهه تعيين کرده‌ايم و خريدار مي‌تواند با پرداخت اين اقساط، به خريد يک اثر بپردازد. متاسفم که بگويم سازمان صنايع دستي دراين سال‌ها کوچک‌ترين قدمي براي كمك به هنرمندان اين وادي برنداشته است.ما سال‌هاست که خودمان طراحي و بازاريابي و ديگر فعاليت‌ها را انجام مي‌دهيم و از حمايتي هم برخوردار نيستيم. با اين حال خودمان را نمي‌بازيم و براي رونق گرفتن بازار صنايع دستي نزد عامه مردم، از هيچ تلاشي روي گردان نيستيم.چنان که اخيرا مبلغ قابل توجهي هزينه كرده‌ايم تا نرم افزار پته دوزي را طراحي کنند و بتوانيم آن را به شکل رايگان در معرض ديد مردم قرار دهيم، تا دانلود كنند و اين هنر را بياموزند. زيرا براي ما همواره جنبه معنوي اين هنر مهم بوده است و اين که بتوانيم آن را به علاقه‌مندان آموزش دهيم تا به حيات اين هنر پرقدمت و ارزشمند، کمکي کرده باشيم. در کرمان ما پته دوزي را به شکل رايگان به افرادي که در مراکز بهزيستي و زندان‌ها بسر مي‌برند و نيز به زنان سرپرست خانوار، آموزش مي‌دهيم.‏اين هنرمند کرماني مي‌گويد: همه نشسته‌اند ببينند تحريم‌ها چه موقع برداشته مي‌شود،درباره هنرمندان صنايع دستي هم همين طور است! آنها نيز به اين مسئله چشم دارند، بلکه بتوان در حوزه صنايع دستي شاهد چشم‌انداز مطلوب تري بود.اگرچه ما هميشه در اين عرصه سعي کرده‌ايم براي جذب مشتريان به نوآوري بپردازيم، كما اين‌كه از رنگ‌هاي متنوع و نقشه‌هاي جذاب استفاده مي‌کنيم تا آنان نسبت به هنر پته دوزي گرايش بيشتري يابند. پته دوزي در کشورهاي عربي و به ويژه عمان از اقبال خوبي برخوردار است، به طوري که آنها يکي از خريداران جدي آثار ما هستند و ما هم براي آن که بازار اين هنر را تقويت کنيم، آن را گسترش داده‌ايم. به عنوان مثال، به وسيله پته دوزي، آثاري چون سرويس چاي خوري، مجسمه،چراغ‌هاي تزييني، کفش و... ارائه مي‌دهيم که در اين سال‌ها با استقبال چشمگيري از سوي مخاطبان داخلي و خارجي مواجه شده است و حتي سفارش‌هايي دراين زمينه از کشورهايي چون انگلستان، آلمان و کانادا داشته‌ايم.

در انتظار خريدار

وحيد باقري، يکي از هنرمندان عرصه گليم بافي سيرجان است.او هم از جمله هنرمنداني است که اگرچه نفس برگزاري نمايشگاه‌هاي صنايع دستي در سال‌هاي گذشته را خوب ارزيابي مي‌کند، ولي به اين نکته اشاره دارد که به دليل قيمت بالاي گليم، مردم بيشتر تماشاگر اين آثار هستند و چندان که بايد تمايلي به خريد آن نشان نمي‌دهند:‌قيمت گليم‌هاي ما عمدتا از 30 هزار تومان شروع مي‌شود و به 10 ميليون تومان هم مي‌رسد. البته مردم تا حدي با گليم سيرجان آشنايي دارند و نسبت به آن علاقه نشان مي‌دهند، اما فقط در حد تماشا! به طور کلي مي‌توان گفت وضع فروش گليم‌هاي سيرجان در بازارهاي صنايع دستي، چندان تعريفي ندارد و مردم ترجيح مي‌دهند از دور با اين آثار خوش وبش کنند، تا اين که به سمت خريد آن‌ها بروند!‏

نوآوري به شرط فروش

در حوزه محصولات نقره خراسان جنوبي با هنرمندي با نام سينا آخوندي آشنا مي‌شوم. او از تابلو،زيورآلات،ظروف نقره‌اي و آينه شمعدان به عنوان آثار توليد شده در اين استان نام مي‌برد و مي‌گويد: ما سعي کرده‌ايم دراين سال‌ها آثارمان را در 2 بخش مدرن و سنتي ارائه دهيم تا طيف گسترده‌اي را به سمت وسوي اين آثار جلب کنيم. تجربه به ما ثابت کرده است که در بخش کارهاي مدرن،بيشتر جوانان خواهان اين آثار بوده‌اند و افرادي که مسن‌تر هستند، آثاري را که در قالب‌هاي سنتي ارائه شده اند، ترجيح مي‌دهند. البته ما در سال‌هاي اخير سعي کرده‌ايم هم از منظر نوآوري و هم به لحاظ اين که تعديلي در قيمت اجناس داشته باشيم، از تلفيق نقره و کريستال استفاده کنيم، زيرا اين كار از طرفي به زيبايي کارها مي‌انجامد و از طرف ديگر، به کار گيري کريستال در يک اثرنقره باعث كاهش قيمت آن مي‌شود.

آخوندي قيمت اين آثار را از 500 هزارتومان به بالا عنوان مي‌کند و مي‌گويد: اين را قبول دارم که مردم به دليل اين که در گير و دار مشکلات معيشتي هستند، از عهده خريد اين آثار برنمي آيند، روي اين اصل توقعي براي فروش آنها ندارم و خود را اين طور راضي مي‌کنم که همين که مردم براي تماشاي اين آثار مي‌آيند، بازهم خوب است!متاسفانه درباره صنايع دستي تجاري سازي نشده است و به همين دليل هميشه اين معضل وجود داشته است که صنايع دستي با وجود قيمت‌هاي‌گران چه‌طور مي‌تواند وارد خانه‌هاي مردم شود؟

صنايع دستي قيمت ندارد

عزيز محمد زاده نيز يکي از بانوان جواني است که در شرکت تعاوني صنايع دستي جزيره قشم فعاليت مي‌کند. او برخلاف ديگر هنرمندان عرصه صنايع دستي، فروش صنايع دستي قشم را خوب ارزيابي مي‌کند و از شال، برقه‌هايي که جنس آنها از چوب درختان است، آثار صنايع دستي در قالب کيف دستي خانم‌ها و تلفن همراه، به عنوان آثاري ياد مي‌کند که در زمره پرفروش‌ها قرار دارند.

او مي‌گويد: برخي‌ها از قيمت صنايع دستي گله مند‌اند و آن را گران مي‌دانند، ولي من براين باورم که براي صنايع دستي نمي‌توان قيمتي تعيين کرد.زيرا واقعيت اين است که هنر دست هنرمند اين عرصه، قيمتي ندارد و نمي‌توان زحماتي كه او براي ارائه يک اثر به خرج مي‌دهد، با پول جبران کرد.اگرچه صنايع دستي در مقايسه با ديگر هنرها مهجور مانده است و از توجه و حمايت چنداني برخوردار نمي‌شود، ولي ما سعي کرده‌ايم در سرپا نگه‌داشتن اين هنر، سهم داشته باشيم. کما اين که در قشم، نزديک به 500 نفر در صنايع دستي فعاليت مي‌کنند که اغلب آنها زناني هستند که با محدوديت مالي و اجتماعي مواجهند و ما براي آن که بتوانيم به امرار معاش‌شان کمکي کرده باشيم، سفارش‌ها را در منازل به آنها مي‌دهيم و آنها هم انجام مي‌دهند.اين برنامه باعث مي‌شود تا هم آنها درآمدي داشته باشند و هم صنايع دستي در رکود باقي نماند.

راه‌اندازي پژوهشکده صنايع دستي

سخن آخر را يکي از هنرمندان در زمينه گليم و فرش کردستان مي‌گويد،او به اين موضوع اشاره مي‌کند که براي صنايع دستي هنوز ساختار درستي تعريف نشده است، جاي راه اندازي پژوهشكده‌اي در اين وادي خالي است و به رغم اين که هنرمندان پيشکسوتي درعرصه صنايع دستي وجود دارند، از اين ظرفيت در مديريت‌ها استفاده نمي‌شود.

همچنين دانشجويان رشته صنايع دستي بعد از فارغ التحصيل شدن به دليل نيافتن شغل مناسب خود، به مشاغل ديگري گرايش مي‌يابند و آن گروه از دانشجويان علاقه مند به اين وادي هم به دليل نداشتن راهنماي درست، ازاين شاخه به آن شاخه مي‌پرند و نمي‌توانند بر روي شاخه خاصي از صنايع دستي، تمرکز و مطالعه و پژوهش کنند.

او صنعتگران را بي حامي و صنايع دستي را در رديف هنرهايي مي‌داند که سال‌هاست مظلوم واقع شده است و متولي خاصي ندارد و نيز از وام‌هايي سخن مي‌گويد که صنعتگران چشم انتظار دريافت آن هستند، بلکه بتوانند به مدد اين وام‌ها به کار خود رونق دوباره‌اي بدهند. هنرمند كردستاني همچنين از ضرورت ورود بخش خصوصي به صنايع دستي، از جاي خالي حمايت بيشتر و از اين که اگرچه توشه صنايع دستي ما در هر شاخه‌اي پربار است، ولي به دليل نبود امکانات و حمايت جدي، صنايع دستي بي کيفيت کشورهاي ديگر جايگزين آن شده اند، سخن مي‌گويد و اظهار اميدواري مي‌كند كه اين مشكلات به همت مسئولان ذي‌ربط حل شود. ‏

آزاده صالحي ‏

اطلاعات

منبع :