نقوش و طرح های فرش

قاليهای پرده ای گنجینه فرش ومنسوجات آستان ‏قدس رضوی

ايران ترنج قالی است ودرهرگوشه ای ازآن لچكی است دلپذير ودلپسند.طراحان درآن نقشی بديع زده اند وازتركيب خطوط واشكال، انواع نقشمايه ها را پديدآورده اند قالیهایی که همچون رنگارنگ ترین و زیبا ترین گلها نمایان می‏شوند و چشمها را به سوی خود خیره می‏سازند.

فرش‏هایی که با زحمت زنان و مردان رنج دیده، بافته می‏شوند همچون نگینی درخشنده بر روی زمین و دیوارها جلوه گری زیبا دارند واین بدان علت است که این فرش‏ها با چشمانی عاشق، قلبی مهربان و پرامید وسرپنجه گانی خون آلود بافته می‏شوند و مملو از احساسی زیبا وبی نظیر هستند. ودست هاي زخمي بافنده با گره درگره زدن نقوش وطرحهاي بي مانند ومتنوع را آفریده اندکه هر طرحي ذوقي دارد وهردستي شوقي. اما در اين ميان بافندگان فرشهاي حريم رضوي شوقي دارند وصف نا پذير.آنان مجذوب گشته اند كه فرش حريم محبوب را مي بافند وعطر حضور يار فضاي روح وجانشان را سرشار كرده است.ودر اين اوقات تمام شوق و ذوق خود را به پاي دار قالي نثار كرده اند و زمزمه هاي عاشقانه شان ازعمق جان برطرحها و نقش هاي گردان و شكسته مي نشيند وچندي نميگذرد كه از سرانگشت هنرمندانه شان طرحي به يادگار مي ماند و بافته آمالشان را زير پاي زائرين حريم دوست پهن مي نمايند و ارادتشان به آستان حضرت دوست استوار است ومتين.
نقش فرشهاي ايراني بسيارند و همه درحركتند بسوي نقطه اي ومحبوبي كه بهترين محبوب است.ديدار گلهاي نشسته برقالي در باغ هميشه بهار فرش ايران خوش است و گوارا.اما خوشتر و گواراتر گام نهادن بر نقش هاي قدسي قاليهاي حرم رضوي است كه گره درگره بر تارو پود به شوق عنايت هشتمين اختر آسمان ولايت و امامت سرشته شده است و ما را ميبرند به معراج.چه مشتاقاني كه دل در گروعشق آقا علي بن موسي الرضا عليه السلام نهاده اند و گرانبها ترين و با ارزشترين دارايي شان را كه فرش نفيس بوده است همچون ران ملخي تقديم سليمان نمود اند از اين رو قاليهاي بارگاه حرم رضوي شاهدان معصوم ارادت و محبت مردم هر روزگار در طول اعصارند.
فرشها، راويان غبار ارادت دوستداران و چشمان اشكبار زائرانند.وناقلان قصه هاي مبادي ورودي وگام هاي خسته ارادتمندان و جلوگاه سجده هاي آسماني نماز گزارنند و اينك به سبب همين ارادت و خلوص نيت، بارگاه ملكوتي حرم رضوي وگنجينه فرش و منسوجات آستان قدس رضوي شاهد قاليهاي پرده اي كه درمبادي وروديهاي حرم مطهر نصب وآويزان است مي باشند.طرح درطرح، رنگ دررنگ، نقش درنقش .
قاليهاي نفيس وگرانبها كه بهايي فراتر از ريال وتومان به قدرقيمت اشك شکسته دلان و تپيدن قلب عاشقان دارند كه گلها و نقش هايشان تماشگر نيايش محبان اوست.
قاليهاي پرده اي كه درمبادي وروديهاي حرم مطهر آويزانند و باعث ميگردند كه گرما وسرما وهواي مطبوع حرم رضوي به هدر نرود با گلزار پر نقش و نگار خود چشم نواز زائران گرديده اند پرده ها را كنار ميزنيم پا در حريم دوست مي گذاريم وآنگاه به بهار مجلل فرشهاي گسترده شده براي قدوم ارادتمندان و زائران خيره مي گرديم، چون نيك نظركني از خود بي خود مي گردي همچون آيينه ها ميشكني از غرور رها مي گردي و سلام ميكني: السلام عليك يا علي بن موسي الرضا و چون راز و نيازت با آقا به اتمام رسد دگر بار پا بر روي قاليهاي مفروش شده حرم ميگذاري هر رواق فرشي دارد تا پاي خسته زائرين احساس راحتي كنند و لذت از حضور در حرم دوست.
قاليهاي پرده اي از سالهاي دور مزین کننده خانه هاي عموم مردم و همچنين در كاخها و خانه هاي اشراف ، اماكن مذهبي ، تكايا ، حرم امامان ، امام زادگان و ...بوده است كه طرح آن با توجه به موقعيت آن نقش مي شده است.اما قاليهاي پرده اي حرم حضرت رضا عليه السلام با نقش و نگار بديع وسحر آميزش چيز ديگري است كه توسط هنرمندان طراح و بافنده نقش آذين شده است. هر چه بيشتر به قاليهاي حرم مطهر مي نگريم در مي يابيم كه اين نقش ها را ماجراي عشق است و مهر امام هشتم از جان عاشقشان تراويده و درطرح و نقش قاليها آرميده است.
طرحهاي بيشتر قاليهاي پرده اي مورد استفاده درحرم مطهر داراي طرحهاي محرابي،محرابي گلداني،محرابي درختي،محرابي دورنما، محرابي ترنجدار، محرابي سروي،محرابي قنديلي،محرابي ستوندار،محرابي كتيبه اي ،محرابي گل بوته،محرابي هزار گل ،محرابي باغي و محرابي افشان ...كه همه اين طرح ها نمادي از باغ و بهشت است . الهام بخش طراحان نقش قالي در بوجود آوردن طرح محرابی محراب مساجد است كه درون محراب گاهي ساده و بدون نقش وگاهي پوشیده ازشاخ وبرگهای ختایی وگلهای شاه عباسی وگاهی دارای درختی نظير درخت سرو و طوبي و ...و يا گلداني مملو ازشاخه هاي گل به همراه حيوانات و پرندگاني نظير طاووس،آهو وگاهي قنديلي و كتيبه اي يا نوشته اي در بالاي محراب طرح ميشود.

 

طـــرح : تصويري
تاريخ بافت : اوايل قرن 13 شمسي
محل بافت : تبریز (هریس )
تاریخ بافت:اوایل قرن 13ه- ش
اهـداکننده : حاج محمد نوبري
نوع گره : متقـارن رجشمار:45 گره در7سانتی متر
جنس تـاروپود : ابريشـم جنس پـرز : ابريشـم
ابعاد : 145 × 316 سانتي متر


این قالی پرده ای والان داردرقسمت فوقانی متن خود با شاخه های گل ،درخت هاودرختچه مزین شده است ودرقسمت میانی تصویریک زن باپرنده ای (طوطی )دربغل بصورت نشسته ودرپایین متن ،زنی باابزارموسیقی درمیان درختچه هاوشاخه های گل بصورت قرینه در2 لت پرده نقش شده است.والان پرده باهمان سبک وسیاق تزئینات درون متن ولبه های آن دالبرباریشه های بلندتوربافی شده وجلوهای زیبا به قالی داده است

 

طرح : ترنجي
تاريخ بافت : اواخر قرن 13 شمسي
محل بافت : كرمان
بافنده : کارگاه تولیدی محمدارجمند كرماني
اهـدائي: محمدارجمند كرماني
نوع گره : نامتقارن رجشـمـار : 45 در 5/6 سانتيمتر سانتي متر
ابعاد : 270 × 315 سانتي متر
جنس تـار و پـود : پنبـه جنس پـرز : پشـم


این قالی بعنوان پرده ،درورودی درب های حرم مطهرامام رضاعلیه السلام مورد استفاده قرارمی گرفته است ودارای طرحی واگیره ای است که ازتکراراین واگیره هاشمسه های درمرکز ودورتادورمتن شکل گرفته است ودربین شمسه هاترنجی چهارپرنقش شده واطراف این ترنج ها وشمسه هاراگلهای شاه عباسی وختایی چون بندهای منظم ویکنواخت فراگرفته است

 

طـــرح ونقش : محرابي ترنجدار
تاريخ بافت : 1351 هـ . ق
محل بافت : اصفهان
اهـدائي: محمد اصفهاني میناکار
نوع گره : نامتقارن
رجشـمـار : 45 در 5/6 سانتيمتر
ابـعـــاد : 260 * 345سانتيمتر
جنس تـار وپـود : پنبـه
جنس پـرز : پشـم


این قالی به عنوان پرده درحرم حضرت رضاعلیه السلام مورداستفاده بوده است درمتن محراب ترنج دوازده کلاله ای خودنمایی می کند وگل وبرگهای ریز ودرشت فضای متن رامزین نموده است . دربالای متن چهارکتیبه قلمدانی که درون آن شعری بدین مضمون بافته شده است.
ازدیده اگررضارابینی
مرآت جمال کبریارابینی
گرپرده اوهام به یک سوفکنی
اندرپس این پرده خدارابینی

 

طـــرح ونقش : افشان بندی
محل بافت : كرمان
تاريخ بافت : اواخر قرن 13 شمسي
محل بافت : كرمان
بافنده :کارگاه تولیدی محمدارجمندكرماني
اهـدائي: محمدارجمند كرماني
نوع گره : نامتقارن
رجشـمـار : 50 در 5/6 سانتيمتر
ابـعـــاد : 280 * 320 سانتيمتر
جنس تـاروپـود : پنبـه
جنس پـرز : پشـم

 

 

طـــرح ونقش : افشان بندی
تاريخ بافت : اواخر قرن 13 هـ . ش
محل بافت : كرمان
رجشـمـار :50 در 5/6 سانتيمتر
اهـدائي: ارجمندكرماني
نوع گره : نامتقارن
ابـعـــاد : 219 * 357 سانتيمتر
جنس تـار و پـود : پنبـه
جنس پـرز : پشـم

 

 

طرح ونقش : محرابي ستوندار
تاريخ بافت : اوايل قرن 14ه. ش.
محل بافت : يزد
نوع گره : نامتقارن ( فارسي )
رج شمار : 40 گره در 5/6 سانتي متر
ابعاد : 144 × 218 سانتيمتر
جنس تارو پود : پنبه
جنس پرز : پشم

 

 

طـــرح ونقش : گلداني ( محفوري)
تاريخ بافت : اواخر قرن 14 هـ . ق
محل بافت : كـاشان
نوع گره : نامتقـارن
رجشـمـار : 50 در 5/6 سانتيمتر
ابـعـــاد : 127 * 207 سانتيمتر
جنس تـار : ابريشـم جنس پـود : ابریشم
جنس پـرز : پشــم

 

 

طـــرح ونقش :لچک ترنج افشان
تاريخ بافت : 1350 هـ . ق
محل بافت : كرمان
اهـدائي: محسن سروي زاده كهنوجي كرماني
نوع گره : نامتقـارن
رجشـمـار : 40 در 5/6 سانتيمتر
ابـعـــاد : 141 * 229 سانتيمتر
جنس تـار و پـود پنبــه
جنس پـرز : پشــم

 

 

طرح ونقش : محرابي قنديلي
تاريخ بافت :1327 شمسي
محل بافت : اراك
بافنده : الحاج علي عليخاني
اهداء کننده : الحاج علي عليخاني
نوع گره : نامتقارن ( فارسي )
رج شمار : 30 گره در 5/6 سانتي متر
ابعاد : 325 × 210 سانتي متر
جنس تاروپود : پنبه جنس پرز : پشم

 

 

طرح ونقش : محرابي دورنما
تاريخ بافت : اواسط قرن 13 شمسي
محل بافت : اردبيل
بافنده : بقالي اردبيلي
اهداء کننده : بقالي اردبيلي
نوع گره : متقارن ( تركي )
رج شمار : 30 گره در 7 سانتي متر
ابعاد : 240 × 390 سانتي متر
جنس تار ، پود وپرز : پشم

 

 

طرح ونقش : محرابي درختي
محل بافت : مشهد
تاريخ بافت : 1320 هـ . ق
طراح وبافنده : محمد نقاش مشهدي و استاد محمد كرماني
نـوع گــره : نــامـتــقـــارن
رجشمار : 40 گره در 5/6 سانتيمتر
ابعاد : 300 × 410 سانتيمتر
جنس تار و پود: پنبه
جنس پرز : پشم


اين قالي با طرح «محرابي درختي» دو رو بافته شده طرح ونقش دوطرف مشابه اما رنگبندي آن دردوطرف قالي کاملا متفاوت مي باشد وبه عنوان پرده ، در مبادي ورودي حرم مطهر مورد استفاده بوده است.
در زمينة محراب ، تنة يك درخت تنومند و قطوراست كه به دو عدد گل شاه عباسي بزرگ و درامتداد هم ختم مي شود ، اطراف اين تنه با چند درخت ودرختچه مزين به گلهاي شاه عباسي فضاي متن را پر مي كند . درلچكها محراب عبارت : «بين الجبلين روضه من رياض الجنه» ودربالاي محراب حديثي از امام محمد باقرعليه السلام بدين مضمون : «يخرج رجل من ولد موسي اسمه اسم اميرالمؤمنين فتدفن بارض خراسان من زاره عارفا بحقه اعطا ا… في سنه 1320» بافته شده است .
در سر ترنج ها نيز نام طراح : «عمل اقل الحاج محمد نقاش مشهدي» و در وسط حاشية بزرگ نام بافنده «عمل استاد محمد كرماني» بافته شده است .

 

طرح و نقش: محرابي سروي
محل بافت: كرمان
تاريخ بافت: اوائل قرن 14 هـ . ق
رجشمار:45 گره در5/6 سانتيمتر نوع گره: نامتقارن
ابـعـــاد : 135 ×243 سانتيمتر جنس تاروپود: پنبه
جنس پرز: پشم


طرح محرابی که دروسط آن درخت سروی نقش شده ودرون سروبابته جقه هایی به حالت قهروآشتی مزین شده است .دردوطرف درخت سرو تصویر دوطاووس زیبا وبرفرازآن دوپرنده کوچک شبیه طوطی دیده میشود
.درفرهنگ اساطیری ایران سرو ،درخت همیشه سبزونشانی ازجاودانگی وسعادت می باشد وطاووس مظهرزیبایی ،عفت ،غرور،خودپسندی ونماناپایداربودن زنگی است وطوطی پرنده ای است باهوش که می تواندچون آدمیان تکلم کند وبااستعدادوذکاوت خویش ازقفس رهایی یابد.



 

"به نام او كه به انسان توان پاسداري از زيبايي ها را اعطا فرمود"
بر من آرام قدم بگذارید
شاخه و ساق و گل و برگ مرا
از سر حوصله و صبر نگاهی بکنید
هیچ دانید چرا
گل و گلبوته ی باغ دل من
رونق و روشنی خانه زیبای شماست
چونکه از چشمه بینایی چشمان هزاران انسان
آب خورده ست و سپس روییده ست...
بر من آرام قدم بگذارید

عذرایوسفی

اتحادیه فرش دستباف ایران در ژاپن

منبع :