نقوش و طرح های فرش

بررسی طرح بته در قالی بيرجند با تأكيد بر قالی های موزه آستان قدس رضوی(1)

بته از جمله نگاره هايی است كه استفاده از آن به عنوان نگاره اي مشترك در بيشتر مناطق قالی بافی ايران مورد توجه قرار گرفته است اين نگاره در هر يك از مناطق بافت دارای ويژگی های منحصر به فردی از نظر نحوه تركيب بندی، اندازه واگيره، رنگبندی، و ... است به طوری كه شناخت اين ويژگی ها (در كنار شناسايی ويژگی های فنی قالی) عامل اصلی تفكيك و شناسايی قالی های يك منطقه از مناطق ديگر می باشد.

بيرجند نيز يكي از مهمترين مراكز قالي بافي ايران است كه طرح هاي بته اي آن در گذشته داراي شهرت و اعتبار جهاني بوده است.با اين حال تا كنون تحقيق جامعي در خصوص شناسايي انواع طرح هاي بته اي اين منطقه صورت نگرفته است و بيشتر اطلاعات به معرفي موردي طرح هاي بته اي مراكز مختلف بافت و پژوهش هايي با هدف بررسي سير تحول نگاره بته متمركز بوده است.  بر اين اساس در طرحي با عنوان«بررسي طرح بته در قالي بيرجند با تأكيد بر قالي هاي بته اي آستان قدس رضوي» به بررسي و شناسايي طرح هاي  بته اي منطقه بيرجند پرداخته شد و با توجه به اينكه گنجينه آستان قدس رضوي داراي مجموعۀ كاملي از قالي هاي منطقه بيرجند مي باشد به عنوان نمونه مطالعاتي مطلوب مورد توجه قرار گرفته است. مقاله حاضربرگرفته ازنتايج حاصل از طرح فوق مي باشد. از اهداف اين مقاله مي توان به معرفي انواع طرح هاي بته اي رايج در منطقه بيرجند از دوره قاجار تا كنون، بررسي ويژگي هاي هر يك از آنها و در نهايت معرفي و طبقه بندي قالي هاي بته اي بيرجند موجود در گنجينه آستان قدس رضوي اشاره نمود. اين پژوهش از جمله پژوهش هاي كاربردي است كه بر اساس مطالعات كتابخانه اي و ميداني صورت گرفته است. بررسي نتايج بدست آمده از اين پژوهش نشان مي دهد كه بته از رايج ترين طرح هاي بكار رفته در قالي بيرجند مي باشد كه در اشكال و انداره هاي متفاوت به صورت نگاره اصلي يا فرعي (مكمل) در اكثر طرح هاي رايج در قالي بيرجند جهت آراستن متن و يا حاشيه بكار رفته است.

 
كليدواژه هاي موضوعي:
قالي بيرجند، طرح بته، نگاره بته , موزه فرش آستان قدس رضوي.
 
مقدمه

            بته از نگاره هاي تزئيني رايج در ميان انواع هنر هاي سنتي ايران به ويژه هنر پارچه بافي، چاپ قلم كار، ترمه دوزي و قالي بافي طي قرون متمادي بوده است. توانمندي اين نگاره در همنشيني با ساير نقوش و امكان استفاده از آن در اشكال و ابعاد گوناگون را مي توان از مهمترين عوامل كاربرد پردامنه و تداوم آن در طول زمان ذكر كرد.

براساس بررسي هاي صورت گرفته تا پيش از قرن دوازدهم هجري قمري نگاره بته به عنوان طرحي مستقل برروي هيچ زيرانداز يا قالي مشاهده نشده است. از اين تاريخ به بعد است كه طرح هاي بته اي در تزئين قالي ها بكار رفته و به مرور با گسترش روابط تجاري و افزايش توليدات داخلي به عنوان طرحي مشترك در ميان معروفترين مراكز قالي بافي ايران از جمله كرمان، كردستان، فارس، اراك، همدان، بيرجند و... مطرح مي شود.

اين طرح در هر يك از مناطق فوق داراي تنوع بسيار و ويژگي هاي منحصر به فردي از نظر فرم نگاره بته، نحوه ي تركيب بندي آنها، رنگ بندي و سبك بته از لحاظ شكسته يا گردان است.

بته از جمله نگاره هاي رايج در طرح هاي قالي هاي منطقه بيرجند مي باشد. مقاله حاضر نتيجه پژوهشي است كه در راستاي بررسي و شناسايي طرح هاي فوق انجام شده و به ارائه اطلاعاتي در خصوص انواع طرح هاي بته اي منطقه بيرجند و ويژگي هاي آنها پرداخته است. اين بررسي ها بر مبناي جمع آوري بيش از 60 نمونه مطالعاتي از قالي هاي منطقه بيرجند و در نهايت آناليز تصويري و رنگي 36 نمونه منتخب صورت گرفته است. لازم به ذكر است جمع آوري اين نمونه ها بر اساس مطالعات  كتابخانه اي و ميداني (نمونه هاي موجود در موزه ملي ايران، گنجينه فرش آستان قدس رضوي، موزه كاخ گلستان، بازار فرش مشهد و بيرجند و ...) بوده است.

 
1)     قالي بافي در منطقه بيرجند

 

1-1)       مراكز قالي بافي منطقه بيرجند

            با توجه به فقر طبيعي منطقه بيرجند و محدوديت آب و خاك براي كشاورزي، قالي بافي از ديرباز يكي از اركان اصلي معيشت روستاييان بوده و به عنوان تأمين كننده قسمتي از درآمد خانوارهاي روستايي اهميت سازنده اي در حيات نظام اجتماعي آنها داشته است. از طرفي اين امر باعث افزايش مراكز قالي بافي منطقه و توسعه اين صنعت خانگي در مقاطع خاصي از دوره هاي تاريخي شده است. طي سال هاي گذشته براساس آخرين تقسيمات كشوري، محدوده مرزي بسياري از مراكز معروف قالي بافي منطقه بيرجند كه زماني زيرمجموعه بخش هاي اين شهرستان بوده اند، تغيير كرده است. بنابراين ضروري است تا در معرفي اين مراكز از مرزبندي قراردادي منطبق با آخرين تقسيمات كشوري پيروي كرد. در حال حاضر مراكز بافت منطقه بيرجند، در سه شهرستان بيرجند  سربيشه و درميان واقع شده اند.

الف) مراكز قالي بافي شهرستان بيرجند

شهرستان بيرجند به مركزيت شهر بيرجند، از شمال به شهرستان قاينات، از شرق به شهرستان درميان و سربيشه، از جنوب به شهرستان نهبندان و استان كرمان و از غرب به شهرستان سرايان و طبس محدود است. در حال حاضر اين شهرستان داراي دو بخش: مركزي و خوسف مي باشد كه مهمترين مراكز قالي بافي اين بخش ها به شرح زير مي باشند:

بخش مركزي: روستاهاي «نوفرست» (هاشمي زاده، 1385: 150)، «سرچاه تازيان» (ژوله،1381: 173)، «خراشاد و چاج» (پورشافعي، 1383: 29)

بخش خوسف: «دهستان خوسف» (صوراسرافيل، 1383: 27) و روستاهاي «دهنورد و سيوجان» (پورشافعي، 1383: 29)، «خور» (هاشمي زاده، 1385: 150)، «قلعه زري» (پورشافعي، 1383: 29)

مراكز قالي بافي شهرستان سربيشه

شهرستان سربيشه به مركزيت شهر سربيشه در جنوب شهرستان درميان، شرق شهرستان بيرجند و شمال شهرستان نهبندان واقع است. در حال حاضر اين شهرستان داراي دو بخش: مركزي و مود است، كه مهمترين مراكز قالي بافي در اين بخش ها به شرح زير مي باشد:

بخش مركزي: شهر سربيشه و روستاهاي «تجشك و لانو» (هاشمي زاده، 1385: 150)

بخش مود: شهر مود و روستاهاي «ابراهيم آباد، حاجي آباد، چنشت» (كاميابي، 1388)، «اسفراز» (هاشمي زاده، 1385: 150) و «كلاته سليمان» (هاشمي زاده، 1385: 150)

مراكز قالي بافي شهرستان درميان

شهرستان درميان به مركزيت شهر اسديه، در شرق شهرستان بيرجند، جنوب شهرستان قائن و شمال شهرستان سربيشه واقع است. در حال حاضر اين شهرستان داراي سه بخش: مركزي، قهستان و گزيك است كه مهمترين مراكز قالي بافي در اين بخش ها به شرح زير مي باشد:

بخش مركزي: روستاهاي «مسك» (ژوله،1381: 173) و «هندوالان» (صوراسرافيل، 1383: 34)

بخش قهستان: روستاهاي «درخش، كوشكك، فورخاص، دره عباس» (ژوله،1381: 173)، «گسك» (صوراسرافيل، 1383: 33) و «خسرو آباد» (سازمان بازرگاني خراسان جنوبي، بي تا: 5)

بخش گزيك: روستاي «گزيك» (صميمي، 1388)
 
 
1-2)       ويژگي هاي قالي منطقه بيرجند

 

الف) مواد اوليه

از گذشته تا به امروز جنس تار و پود قالي هاي اين منطقه، پنبه بوده و جنس پرز آن پشم مي باشد. در مواردي نيز استفاده از ابريشم به عنوان پرز در برخي از قسمت هاي نقش قالي به ويژه در قالي هاي متأخر مشاهده مي شود.

ابعاد

در گذشته روستاهايي نظير درخش در عرضه قالي هايي در ابعاد قاليچه و ذرع و نيم شهرت داشته اند اما امروزه بيشتر توليدات منطقه به قالي هايي در ابعاد بزرگ اختصاص دارد. از طرفي بسياري از نمونه هاي باقي مانده از قالي هاي قديمي داراي فرمي كشيده هستند به طوري كه طول آنها نسبت به طول قالي هاي امروزي بيشتر است.

با توجه به بررسي هاي صورت گرفته مي توان به ابعاد رايج زير در توليد قالي هاي منطقه اشاره كرد:

·        «ابعاد رايج قالي هاي منطقه: 2 × 50/1، 40/2 × 70/1، 2 × 2، 50/2 × 2، 3 × 2،    50/2 × 50/2، 3 × 50/2، 50/3 × 50/2، 3 × 3، 4 × 3، 5 × 50/3، 6 × 4

·        ابعاد رايج قاليچه هاي منطقه: 40/1 × 70، 20/1 × 80، 50/1 × 1

·        ابعاد كناره هاي منطقه: 2 × 80، 50/2 × 80، 3 × 80، 50/3 × 80، 5 × 80 و 6 × 80»                   (سازمان بازرگاني خراسان جنوبي، بي تا: 4)

تكنيك بافت

بررسي ها نشان مي دهد كه در بافت قالي هاي اين منطقه از شيوه لول بافت و گره فارسي (گره فارسي جفتي) استفاده مي شود. به علاوه پودكشي از نوع دو پود (پود ضخيم و نازك) است كه در اغلب موارد پود نازك هر چند رج يكبار كشيده مي شود. رجشمار قالي هاي اين منطقه نيز بين 30 تا 45 مي باشد كه با توجه به حوزه بافت آن متغير است. به عنوان مثال روستاي درخش در توليد قالي هايي با رجشمار بالاي 35 شهرت دارد.

طرح و نقش

طرح هاي رايج در قالي بيرجند در هفت گروه زير طبقه بندي شده اند.

1- طرح ريزه ماهي
1-1 ريزه ماهي سراسري
1-2. لچك ترنج ريزه ماهي
1-3 پنج متن
2- طرح هاي بته سراسري
3- طرح محرمات بته اي
4. طرح هاي لچك ترنج
4-1. طرح ربعي سعدي
4-2. طرح كله اسبي
5- طرح خشتي
6- طرح هاي افشان: طرح هاي جنگلي، گل و بوته (هفت رنگ)

7- طرح هاي متفرقه مانند طرح خاتم، گل فرنگ، جوشقان و ....

 
رنگ

نتايج حاصل از بررسي هاي ميداني صورت گرفته و آناليز رنگي نمونه هاي مطالعاتي نشان مي دهد كه از كذشته تا به امروز 28 نوع شيد رنگي در قالي منطقه بيرجند مورد استفاده قرارگرفته كه «نام محلي» (كاميابي، 1388) (صميمي، 1388) هر يك از آنها در جدول: 1 ذكر شده است.

جدول 1: شيدهاي رنگي قالي بيرجند و نام محلي آنها
 
 
 
 زهرا تيموري بريوانلو 
منا سلطاني
 

منبع :