نقوش و طرح های فرش

بررسی طرح بته در قالی بيرجند با تأكيد بر قالی های موزه آستان قدس رضوی(4)

نگاره بته در طرح های خاتم

طرح خاتم بر پايه تركيب فرم هاي هندسي است كه خطوط و زواياي شكسته آنها به دليل استفاده از نقوش اسليمي و ختايي و به عنوان عناصر تزئيني در تركيب بندي نهايي طرح قابل رؤيت نمي‌باشد.

‌بررسي ها نشان مي‌دهد كه در برخي از قالي هاي بيرجند با طرح خاتم از نگاره بته در تركيب بندي با ساير نقوش استفاده شده است. اشكال، فرم ها و تركيب بندي بته ها و حتي محل قرار گيري آنها در قالي هايي با طرح خاتم متفاوت مي باشد و ممكن است. مانند (طرح جدول 4) در هر يك از فرم هاي هندسي طرح خاتم از يك نوع بته استفاده شده باشد. لازم به ذكر است نگاره بته در طرح هاي خاتم ، نقش فرعي و مكمل دارد.

جدول 4: نگاره بته در طرح هاي خاتم

2-4)    نگاره بته در طرح هاي لچك ترنج       

            يكي از طرح هاي رايج در منطقه بيرجند به ويژه در حوزه قاليبافي مود طرح لچك ترنج معروف به ربعي سعدي مي باشد. بررسي نمونه هاي بدست آمده از قالي هاي ربعي سعدي نشان مي دهد كه استفاده از نگاره بته به عنوان نگاره مكمل و فرعي، در متن و حاشيه بسياري از اين قالي ها متداول است.

با توجه به نتايج حاصل از تجزيه و تحليل نمونه هاي مطالعاتي، محل استقرار بته ها در متن قالي هاي ربعي سعدي، انتهاي اسپيرال هاي منشعب شده از سرترنج (اسپيرال هاي حد فاصل لچك و ترنج) مي باشد و داراي فرمي شبيه به برگ هستند. اما استفاده از نگاره بته تنها به اسپيرال هاي زمينه ختم نمي شود و ممكن است اين نقش در انتهاي اسپيرال هاي لچكي نيز مشاهده شود. (تصوير: 2)

 
تصوير 2: لچك طرح ربعي سعدي

يكي از رايجترين طرح هاي حاشيه اصلي قالي هاي ربعي سعدي حاشيه موجود در جدول 5 مي باشد. در اين حاشيه نيز نگاره بته به صورت برگي شكل در انتهاي ساقه هاي نشأت گرفته از گل هاي ختايي قرار گرفته است كه در طرح نهايي، بته ها دو به دو يك گل ختايي را دربرگرفته اند.

 

جدول 5: نگاره بته در طرح هاي ربعي سعدي

زهرا تيموري بريوانلو
  منا سلطاني

منبع :