نواحی و مناطق قالی بافی

مراکز قالی بافی آذربایجان

نیازی به یادآوری نیست که آذربایجان از دیدگاه تشکیلات اداری به دو ناحیه ی شرقی و غربی تقسیم شده است . اگر این دو استان را از نظر قالی بافی مورد مطالعه قرار دهیم باید بگوییم که تقریبا در بیشتر نقاط آذربایجان غربی ، قالی بافی فاقد رونق و اهمیت است (13500 بافنده بر روی 6700 دار قالی بافی ).

بر عکس در استان آذربایجان شرقی به ویژه شهر تبریز این صنعت به نحو قابل توجهی توسعه یافته است ( 120000 بافنده بر روی 59000 دستگاه قالی بافی ) .

بافت قالی در تبریز سابقه ی طولانی دارد . این شهر در زمان سلطنت هلاکوخان مغول از مراکز عمده تولید و داد و ستد قالی بوده و پا به پای شهر هرات ( در خراسان قدیم و در حال حاضر در افغانستان ) قالی بافی مراحل تکامل خود را در آن می پیموده است . فرش های این شهر از دیر باز تا کنون به علت دوام و نقشه های جالب و همچنین ظرافت بافت همواره مطلوب بازارهای خارج و داخل کشور بوده اند .

آذربایجان در پیشرفت صنعت قالی بافی در ایران سهم برجسته و با ارزشی را دارد و به حق باید گفت که توسعه قالی بافی و صادرات فرش ایران به بازارهای خارج در یکصد سال اخیر تا حدود زیادی مرهون بافنده های ماهر و همچنین تجار علاقه مند آذربایجانی بوده است . چه هنگامی که عرضه ی فرش ایران در سال های قبل از جنگ جهانی اول و بازارهای استانبول متناسب با تقاضای فراوان برای آن نبود ، بازرگانان آذربایجانی در مراکز فرش بافی این استان و سایر شهرهای مستعد کشور کارگاه های متعدد قالی بافی ایجاد کرده و در نتیجه زمینه ی رونق این صنعت را فراهم آوردند .

در آذربایجان بافت فرش از خشن ترین تا ظریف ترین نوع ممکن آن متغیر است . روش بافت در آذربایجان به این گونه است که کارگر بافنده عمل گره زنی را با استفاده از قلاب بر روی چله های بسیار کشیده ای انجام داده و با کوبیدن مداوم این گره ها به وسیله ی شانه های کوچک و کم وزن ( نسبت به شانه های سنگین وزن مناطق فارسی زبان ) فشردگی و انسجام لازم را بر روی شبکه ی تار و پود تامین می کند .

بافنده ی آذربایجانی بسیار چیره دست و پر کار است . بسته به نقشه و ظرافت کار روزانه 8 هزار گره می زند ( هر ثانیه یک گره ) . دیده شده است که چیره دست ترین آنها حتی تا 15 هزار گره در روز را زده اند . یکی از دلایل این چابکی و زبردستی استفاده از چاقو و قلاب مخصوص است که هنگام بافت از آن استفاده می کنند . آنها اگر در گذشته کراهتی از زدن گره های جفتی و یا استفاده از پشم های دباغی شده داشتند امروزه در موارد نادری دیده شده است که به این درستکاری حرفه ای اسلاف خود اهمیت چندانی نداده اند .

بافنده ی آذربایجانی در به کار بردن مصالح نیز بسیار صرفه جو و با احتیاط است . معمولا تکه تکه نخ های مورد نظر برای گره زنی را بسیار کوتاه از کلاف جدا می کند . البته صرفه جویی بی موردی است که به دوام فرش به ویژه در انواع متوسط و بازار پسند آن لطمه می زند .

مقداری از پشم های استفاده شده در مراکز قالی بافی آذربایجان از گوسفند های ماکو و مغان به دست می آید که جنس آنها ضخیم و زبر است و مقداری را از گوسفندان ارومیه و خوی و سلماس و یا از منابع خارجی مانند استرالیا تامین می کنند و گاهی نیز از کرک برای بافت فرش های مرغوب استفاده می کنند . در گذشته مخصوصا در قرن نوزدهم تبریز یکی از مراکز عمده ی بافت قالیچه های ابریشمی بوده ولی امروزه در این شهر بافت این نوع قالیچه ها بیشتر براساس سفارش صورت می گیرد .

رنگ های متداول در کارگاه های رنگرزی آذربایجان بیشتر در زمینه های قرمز ، آبی ، سبز ، زرد ، نارنجی سوخته ، بژ ، صورتی و یا هر رنگ بازار پسند دیگری است . می توان گفت تقریبا پنجاه درصد از رنگ های مصرفی در کارگاه های این استان ار منابع طبیعی و گیاهی تامین می شوند .

منبع : افسانه جاویدان فرش ایران

منبع :