نقوش و طرح های فرش

قالی های لُـــری دهـلُران

طرح‌ها و نقش‌مایه‌های فرش دستباف ایران سهم عمده‌ای در شکل‌گیری هویت فرهنگی و هنری فرش ایران داشته است و طرح و نقش موجی دائمی برای پویایی فرش بوده و خواهد بود . و در این بین استان ایلام به خاطر قدمت و دیرینه بودن فرهنگ و تمدن آن می‌تواند بعنوان یکی از خاستگاه‌های فرهنگی ایران محسوب شود.

مقدمه :

طرح‌ها و نقش‌مایه‌های فرش دستباف ایران سهم عمده‌ای در شکل‌گیری هویت فرهنگی و هنری فرش ایران داشته است و طرح و نقش موجی دائمی برای پویایی فرش بوده و خواهد بود . و در این بین استان ایلام به خاطر قدمت و دیرینه بودن فرهنگ و تمدن آن می‌تواند بعنوان یکی از خاستگاه‌های فرهنگی ایران محسوب شود . بنابراین ضروری است جهت احیاء و نگهداری طرحهای بومی و سنتی الهام گرفته شده از محیط که با توجه به شرایط زندگی عشایری و قومی در منطقه، ویژگی خاصی به آن می بخشد ، اقدام اساسی صورت گیرد . از جمله مواردی که ضرورت پژوهش دقیق در به دست آوردن و ذخیره ساختن منبع ارزشمند طرح و نقش و اهمیت آن را موجه می کند عبارتند از : الف – وجود اطلاعات و دانش طرحها و نقشمایه های فرش هر منطقه در یک مجموعه سازمان یافته ، جهت حفظ و انتقال دقیق و کامل این دستاورد بومی و ملی برای نسل های بعد . ب- تولید کنندگان بومی با رجوع به این منابع ، امکان وسعت بخشیدن به نمونه های تولیدی را پیدا می کنند   ج- حوزه انتخاب سفارش بر اساس نمونه ها برای تجار وسعت بیشتری پیدا می کند . د- تدبیر کنندگان و تصمیم گیران و علاقه مندان به فرش دست باف با به دست آوردن اطلاعات لازم نسبت به طرح هادیدگاههای درست تری پیدا می کنند. دهلران به عنوان يكي از خاستگاههاي هنر و تمدن ايران زمين يكي از مناطق مهم فرش بافي استان است كه اين روزها دوره سختي را پشت سر مي گذارد كه نيازمند توجه مسئولان است .

1- پیشینه تاریخی دهلران

(برداشتی آزاد از کتاب " تاریخ فرهنگ و سرزمین کهن" ))نوشته دکتر کرم علیرضایی

دشت دهلران ، توسط هیئت های مختلف بررسی و کاوش شده است، هرچند بسیاری از مناطق این شهر از جمله "گور گوورو " و کلاته و قلعه شواق ، هنوز بررسی نشده اند، اما ازقرن 18 میلادی به بعد که باستان شناسان خارجی علاقه مند به کاوش در ایران شدند روز به روز بر دانسته های ما در مورد اجدادمان افزوده شد.کاوش هایی که در دشت دهلران انجام شده نشان دهنده آن است که برای اولین بار 8000 پیش از میلاد مسیح دوگونه گیاه "گندم و جو" در دهلران کشت می شده است ، و دومین مطلب این است که این ساکنان اولیه دهلران بودند که برای نخستین بار به اهلی کردن بز و میش دست زده اند ، و باز هم برای اولین بار در همین دهلران بوده است که روستان نشینی (یکجا نشینی ) شروع شده است .پروفسور فرانک هول یکی از کاوش گران این منطقه در کاوشی ابزارهای سنگی موستری ( ابزارهای مربوط به انسان های سنگ قدیم ) را در دهلران پیدا کرده و همانگونه که می دانیم این ابزارها مربوط به بیش از 80هزار سال پیش هستنند . و این سندی دیگر بر قدمت دیرینه این استان است.هیئت های مختلفی که در دهلران به کاوش پرداخته اند عبارتند از :

1-   هیئت حفاری گوتیر و لامپر(( 4-1903 میلادی )) این هیئت در تپه های موسیان ، خزینه ، محمد جعفر (علی کُش)ترانشه هایی را حفاری کردند تنیجه کار آنها در سری انتشارات علمی فرانسه در شوش به چاپ رسید.

2-   هیئت بررسی دکتر آدامز(( 61-1960 میلادی)) این هیئت برای اولین بار به طور منظم و دقیق طی برنامه ای آثار باستانی دهلران را تعیین هویت کردند. نتیجه این کاوش هم در مقاله ای تحت عنوان کشاورزی و زندگی شهر نشینی دورانهای باستانی جنوب غرب ایران به چاپ رسیده است .

3-   هیئت حفاری پروفسور فرانک هول (( 1972-1961 میلادی)) بررسی تپه " علی کش" به طور دقیق از کارهای مهم این هیئت بود ، نتایج این بررسی ها هم در مقالت متعدد علمی و کتاب های مختلف باستان شناسی خصوصاً کتاب" باستان شناسی غرب ایران" نوشته پروفسور فرانک هول به چاپ رسیده است .

4-   هیئت حفاری پروفسور هنری رایت ((1973-1968 میلادی)) این هیئت تپه فرخ آباد دهلران را کاوش کرد نتیجه این حفاری ها هم توسط پروفسور رایت و همکارانش در مجموعه ای به چاپ رسیده است .

5-   هیئت بررسی پروفسور الیزابت کارتر (( 1970-1969)) این هیئت به بررسی قسمت های مختلف دشت خوزستان در چهار منطقه دشت دهلران ، خوزستان مرکزی و دشت بین رودخانه دویرج و کرخه و دشت رامهرمز پرداخت ، نتیجه این تحقیق هم توسط پروفسور کارتر به چاپ رسیده است .

6-      هیئت حفاری پروفسور آلن زاگارل ((75-1974میلادی)) این هیئت برای بررسی ارتباط بین تمدن بین النهرین و تمدن دشت خوزستان فعالیت کردند که در این بررسی ارتباط آثار تپه بز مرده و تپه سبز دهلران با تپه سیلک کاشان آشکار گردید.

اما بر اساس نظرات پروفسور فرانک هول : [2]

نحوه سکونت در دشت دهلران به چهاردوره تقسیم می شود که به این ترتیب هستند :

1-      دوره روستا نشینی آغازین : فازهای بزمرذه ، علی کش ، محمد جعفر ، سفید و سرخ

2-      دوره روستا نشینی قدیم : فازهای انتقالی چغا مامی ، سبز و خزینه

3-      دوره روستا نشینی میانه : فازهای میمه ، بیات ، فرخ آباد

4-      دوره روستا نشینی جدید : شوش A و شوش A پایانی و سر گراب ( سر گه رو) دهلران

این اندیشمند غربی در قسمت دیگری از همین کتاب از صفحه 511 تا 515 کتابش به بررسی دهلران در دوره پارت و ساسانی می پردازد و با پرداختن به این که در دوره خصوصاً ساسانی ، منطقه دهلران بعلت سرمایه گذاری و کشیدن قنات های برای آوردن آب زیر زمینی رود های دویرج و میمه به مرکز دشت دهلران باعث رونق و رشد چشمگیری جمعیت در این ناحیه شده است. او در این قسمت به شاپور دوم یا خسرو اشاره می کند که در توسعه این منطقه دخیل بوده اند. اما با ظهور اسلام و در دوره بنی امیه ، به نظر می رسد دهلران کانون توسعه کشاورزی و بهره برداری پر فشار از منابع نشت قیر طبیعی و ذخایر نفتی بوده است! .

2-موقعيت جغرافيايي و بافت قومي شهرستان دهلران:

این شهرستان از نظر جغرافیایی در جنوب استان واقع شده است و موقعیت آن بین 32 درجه و 41 دقیقه و 45 ثانیه عرض شمالی و 47 درجه و 16 دقیقه طول شرقی واقع است . جمعیت این شهرستان بر اساس سرشماری 1385 مرکز آمار ایران 62256 نفر می باشد ، دهلران دارای3 بخش : 1- مرکزی   2- زرین آباد 3-موسیان   و 4 شهر : 1- شهر دهلران     2- شهر موسیان 3- شهر میمه 4- شهر پهله زرین آباد و 6 دهستان به نام های : 1- دهستان ناران   2- دهستان سید ابراهیم   3- دهستان سید ناصر الدین   4- دهستان ابو غویر 5- دهستان دشت عباس   6- دهستان نهر عنبر می باشد .

             جدول شماره 5

نام بخش ،شهر یا دهستان کل جمعیت مرد زن
جمع کل شهرستان دهلران 62,256 32,316 29,940
جمع بخش زرين آباد 10,507 5,283 5,224
دهستان   سيدابراهيم 1,551 805 746
دهستان سيدناصرالدين 2,242 1,082 1,160
شهر ميمه 2,288 1,182 1,106
شهر پهله 4,426 2,214 2,212
جمع بخش مركزى 33,500 17,197 16,303
دهستان   اناران 5,180 2,857 2,323
شهر دهلران 28,320 14,340 13,980
جمع بخش موسيان 17,575 9,495 8,080
دهستان   ابوغوير 1,228 643 585
دهستان دشت عباس 9,128 4,787 4,341
دهستان   نهرعنبر 4,130 2,273 1,857
شهر موسيان 3,089 1,792 1,297
غيرساكن 674 341 333

3-اقوام ساكن شهرستان دهلران

الف -طوایف لُر ساکن شهرستان دهلران :

1-   ایل کاحیرده : که از ساکنین اصلی شهرستان دهلران هستند . زبان آنها لُری است . بالغ بر3000 خانوار هستند و شامل طوایف : دوییت –اورهام – لته- بن ریزی – فرض عالی – چراغ – رحمت الله – سیرو – برایم – دیلرونی – در گاه – رشنو که طوایف درگاه – رشنو – دیلرونی با سایر طوایف هم جریش شده اند .

2-   ایل دیناروند : از طوایف لُر ساکن بخش موسیان هستند گویش لُری دارند .و شامل تیره های : سرگچی – قماور – هشاور – روغنی – قاید – پیشکار- غیاسوند – کیاوند – ولی شرف- و غیره ... می باشند .

3-   طایفه کاووسی : از طوایف لُر ساکن موسیان هستند که گویش لُری دارند و مردم عامه معتقدند با ایل کاحیرده از یک نسب هستند و شامل تیره های : میرزا- رحمه – نصیری- پاپاواسی – آمی – می باشند.

4-   کاوری یا کَوری ها : ساکنین کور از توابع بخش زرین آباد می باشند ...گویش قدیمی و اصیل آنها شبیه لُری شوهانی بوده است .. اما در حال حاضر برخی به کُردی پشتکوهی هم تکلم می کنند.

5-   بالوی ها : این طایفه در مناطق اطراف بخش مرکزی و شهر دهلران ساکن هستند ، به دو گویش تکلم می کنند ، گویش لُری شبیه به لُری شوهانی که گویش قدیمی و اصیل آنها ست و کُردی پشتکوهی که زبان اخیر به خاطر اختلاط آنها با طایفه جایروند های دهلران بوجود آمده است .

6-      سید ناصر الدین : سادات سید ناصر الدین در بخش مرکزی و اناران هستند و گویش آنها شبیه لُری شوهانی است .

7-      سید ابراهیم قتال : سادات سید ابراهیم قتال که در بخش مرکزی و بخش اناران ساکنند گویش آنها شبیه لُری شوهانی است.

ب-طوایف فيلي ساکن شهرستان دهلران :

بسياري از تاريخ نگاران كردستاني تبار اعتقاد دارند ...كردهاي ساكن ايلام هم جزو طوايف لُر هستند.

1-   مه میه وند : به زبان فيلي پشتکوهی تکلم می کنند . و شامل تیره های : قطبین – کاکلی – نوروژه وند – گوران – جوقلی – برامسین – پاپی – گل گلی – مموس مزیه که اکثراً در زرین آباد و اطراف آن ساکنند .

2-   جایروند : زبان آنها فيلي پشتکوهی است . و شامل تیره های شلاروند – امه جشنی – نوکر پیر –مرالوند – مفروند – بالوی – هیوری – گه رکی – گا کله – دشتی – رضا . برخی آنها را منتسب به منطقه جایدر لُرستان می دانند و آنها را از طوایف لک می دانند و برخی عقیده دارند از کردستان به این منطقه آمده اند. اما قول اول درستتر به نظر می رسد. در میان این طوایف تیره بالوی به طور قطع لُر هستند ، چون در قدیم به زبان لُری صحبت می کرده اند که اکنون در اثر مجاورت با قوم جایروند در بیشه دراز و سایر مناطق زبان آنها تغییر نموده است . همچنین برخی دیگر از طوایف این قوم از منطقه دلفان لرستان آمده اند .

3-   کل کوه : شامل طوایف مختلفی است . که به زبان فيلي پشتکوهی تکلم می کنند . و طوایف آن عبارتند از : بازگیر – ماسبی- زرگوش – میمه ای – مموس . و بیشتر درناحیه زرین آباد و میمه ساکنند . خیلی ها بازگیرها را نیز از مهاجران لُرستان می دانند.

4-   باپیروند : از طوایف مستقل فيلي می باشد . که به زبان پشتکوهی تکلم می کنند . و در شهر دهلران – زرین آباد – و روستاهای اطراف بخش مرکزی و اناران زندگی می کنند .

5-      سایر طوایف مستقل: دوستعلی وند – ناصرعالی – که به زبان کُردی پشتکوهی تکلم می کنند .

6-   طوایف وابسته به فيلي: 1- سادات سورهام   2- سادات سید ناصردین 3- سادات ابراهیم قتال –4 سادات صلی (صلاح الدین محمد )   5- دشتی

4-منابع طبيعي دهلران

دراستان ایلام فقط در ناحیه دهلران ، 3   پدیده مهم طبیعی در سال 1353 ه – ش ، به عنوان آثار ملی اعلام شده اند و از مناطق حفاظت شده محسوب می شوند که عبارتند از :

1- چشمه آبگرم دهلران ( سر گه رو ) : که در 4کیلومتری شمال شهر دهلران واقع است دمای آب آن حدود 50 درجه سانتی گراد می باشد و یکی از مهم ترین اماکن تفریحی استان به شمار می رود، که هر ساله از تعداد کثیری از هموطنان از اقصی نقاط کشور برای معالجات پوستی و طبی به آن مراجعه می کنند. خواص طبی آن که این آبگرم را از سایر آبگرم های کشور ممتاز می کند وجود املاح گوگردی آن است که علاوه بر گرمای مطبوع آن که برای آب در مانی استفاده می شود از آن برای معلاجات پوستی نیز استفاده می کنند از جمله خواص طبی این چشمه : 1- از بین برنده جوش های روی پوست   2- خواص زد لک   3- ضد شوره سر 4- خواص ضد سرطانی پوست   5- بر طرف کننده انواع مریضی های ماهیچه و مفاصل   6- درمان بعضی از دمل های چرکین ...

2- چشمه قیر ( قیل) : این چشمه در دشت و دامنه سیاه کوه و در 6 کیلومتری شرق شهر دهلران واقع است ، از این چشمه آب همراه با قیر روان خارج می شود که در نوع خود بی نظیر است نوع مواد این چشمه بیتومین ( قیر) که دارای چسبندگی کم   و حاوی مقدار زیادی آب است .در تابستان بعلت دمای حدود 50 درجه سانتی گراد این قیر به صورت سیال در آمده و بر روی زمین روان می شود. از محل حوضچه گاز سولفور متصاعد می شود که نشان دهنده وجود ترکیبات گوگردی است .

3-غار خفاش : این غار در شمال شرقی شهر دهلران بالا دست چشمه آبگرم و در دامنه جنوبی سیاه کوه قرار دارد ، طول غار 155 متر و عرض آن 30 متر   ، و ارتفاع آن از کف 50 متر می باشد. قسمت انتهایی غار حجم زیادی دارد ،درون غار پر از فضولات خفاش است که مردم محلی از آن بعنوان کود حیوانی استفاده می کنند . تعداد خفاش های این غار طبق اظهارات دکتر کرم علیرضایی [3]   محقق و رئیس دانشگاه آزاد اسلامی دهلران حدود 25000 بر آورد شده است ، و نکته دیگر در مورد خفاش های این غار از انواع نادر در کشور می باشد .

5-مشخصات کلی فرش شهر ستان دهلران

الف - مشخصات فنی : 1- گره متقارن ....2- نیم لول ....3- چله کشی فارسی ....4- شیرازه همزمان ... 5- ابعاد مختلف .... 6- رجشمار بین 15 تا 22...

ب- مشخصات ابزار : 1- قیچی معمولی ... 2- کارد ....3- کرکیت ... 4- قشو چوبی...   قلاب جدیدا وارد این منطقه شده است .

ج-مشخصات مربوط به مواد اولیه :

1- جنس تار و پود : بیش از 90 درصد پنبه و 10 درصد پشم... 2- جنس خامه : پشم...

د-مشخصات مربوط به رنگ بندی و رنگرزی :

1-رنگ زمینه عمدتاً لاکی... 2- رنگ حاشیه لچک و ترنج : مختلف

3- رنگ نقش مایه ها: مختلف ...4-رنگرزی معمولا سنتی ...استفاده از روناس ، گنل ، پیه ، لیمو ، پوست انار ، و ادار میش یا گاو به عنوان دندانه ، جدیدا از رنگ شمیایی هم استفاده می کنند.

ه- مشخصات مربوط به طرح :

گروه طرح : لُری ... نام طرح در محل :   معمولن از اسامی لُری استفاده می کنند... مثل شيرين فرهاد، چنگ گوروه ، گو چنگی ، ، گوشخواره ای ،... تعداد حاشیه : معمولا یک حاشیه با چند طُره...

6-طرح های فرش دهلران [4]

فرش دهلران همانند گذشته پیش از تاریخش بکر و دست نخورده مانده است . اشکال منظم و هندسی و گل و بته های انتزاعی و ترنج های کنگره دار و فرش های تصویری شیرین فرهاد از ویژگی های بارز فرش دهلران است ، که در ادمه به این طرح ها خواهیم پرداخت .

1- سه ترنجی ( سه تاجي ) : این نوع طرح به خاطر موتیف آن نامبرداری شده است ، چرا که این نوع طرح ها معمولاً شامل سه لوزی با خطوط صاف یا کنگره دار است که از بالا تا تا پایین در میانه فرش قرار می گیرد . هرچند گاهی مثل شکل زیر شکلی شبیه سرمه دان بین دو لوزی هم زیاد دیده می شود.

2- فرش شيرين فرهاد : در این فرش ها معمولاً تصاویر دو بعدی انسان و حیوانات بافته می شود ، از طرح های معروف می توان طرح شیرین فرهاد را نامبرد ، که در آن سوار کاری در وسط فرش و تصویر دو زن بزرگ سال و یک زن نوجوان در میان آنها دیده می شود ، نقل های زیاد و متفاوتی در باره این تصویر شده است ، که همه این شکل را منسوب به شیرین و فرهاد می دانند . نمونه اين فرش در كرمانشاه و فردوس هم ديده شده است ، اما بر اساس نظرات آقايان محسن زاهدي ، عارف حسنوند ، علي جانجان اين طرح در اغلب مناطق لُر نشين همدان ، مركزي و لرستان به وفور ديده مي شود و معروف به طرح شيرين فرهاد است .

3- فرّاشی یا خشتی : این طرح از نظم جالبی بر خوردار است . گل و بته ها در میان شبکه هایی از شکل لوزی احاطه شده اند و طرحی به نام خشتی یا فرّاشی آفریده شده است . اين طرح بر اساس نظر جناب آقاي بابايي كارشناس فرش بازار تهران شبيه كار يلمه بختياري است و اين دور از ذهن نيست چرا كه مبحث قوميت عنوان شد كه برخي از ساكنان استان ايلام كنوني بختياري تبار هستند . نمونه اين كار به وفور در مناطق مختلف استان ايلام يافت مي شود .

4- کندویی : این طرح حاصل کنار هم چیده شدن 6 ضلعی هایی است که توسط گل و بته های دو بعدی تزیین شده اند ، و شبکه ای آفریده اند که شبیه خانه های کندوی عسل است ، به همین جهت به این طرح ها کندویی گفته می شود .

 

5-بته جقه ای ( گوشواره ای ) : این طرح در منطقه دهلران به وفور یافت می شود ، در این طرح یک یا چند حاشیه متن فرش را احاطه کرده اند و متن فرش به صورت منظم یا نا منظم موتیف گوشواره یا همان شش انگلیسی بافته می شود . اين طرح در بين لرهاي ملاير و لرستان و ايلام به بته ميري معروف است.