نقوش و طرح های فرش

آشنایی با نقوش لچک ترنج (1)

ذوق و خلاقيت هنری هر ملتی از فرهنگ ،‌ سنت ها ، پيشينه تاريخی ، شيوه‌های زيست و زيستگاه آن ملت ريشه و الهام می گيرد. از جمله هنرهايی كه درسرزمين ايران به مرور زمان به درجه كمال رسيد و ذوق و هنرمند ايرانی در راستای آن فرصت تجلی فراوان يافته هنر قالی بافی است. و دليل اين شكوفائی و تعالی را بايد در خصوصيات ذاتی ايرانيان و مشخصات اقليمی اين سرزمين جستجو كرد .


فرش درختي كهن كه ريشه در ژرفناي خاك كوير و شاخه تا بلندي البرز و سايه بر سر مردمي دارد كه پيوند خود به او نه بريده و نه كاسته اند ،مردمي كه به روي فرش بدنيا مي‌آيند ،‌ بر روي آن زندگي مي‌كنند و اساس خانواده خود را بر آن پي مي‌ريزند و اين واقعيتي است كه فرش را چه به صورت كهنه فرشي فرسوده و چه به صورت فرشهاي گرانبها و زربفت در زندگي تمام ايرانيان مي‌توان يافت.
صنعت قالي بافي امروز در سخت ترين و بهراني ترين شرايط زيست خود قرار دارد. هرچند فرش همواره در شرايط سخت اجتماعي و سياسي و حتي به هنگام هجوم بيگانگان توانسته است به خاطر ويژگي هاي خاص توليد خود و به اتكاء حميت و علاقه اكثريت عظيم مردم روستا و شهرنشين به حيات خود ادامه دهد .
در پايان بايد به اين نكته اشاره كرد كه فرش ايران داراي چنان زمينه گسترده‌اي از دانش، فن و هنر را برمي‌گيرد كه ظاهراً سالهاي فراوان ديگري هم بايد صرف گردآوري و تكميل اطلاعات آن شود . از طرف ديگر خوشبختانه در چند سال اخير توجه پژوهشگران بيش از پيش به اين نكته معطوف شده است كه نقش فرش چيزي قائم به ذات و مستقل از هنر هاي ديگر نيست ناچار بايد از ديگر هنرهاي تزئيني مثل كاشي كاري ، سنگتراشي، مينياتور، آجر كاري ، گچ بري و هنر هاي ظريف ديگر در شناسائي نقشهاي فرش و تحول آنها استفاده كرد.
همچنان كه خود فرش داراي تاريخچه بخصوص است در نتيجه طرحها و نقشه هاي گوناگون فرش و قوميت هاي مختلف و نقشه هاي مناطق مختلف ايران نيز داراي تاريخچه مخصوص به خود مي‌باشند و داراي سير تحول خاصي هستند.
مثلاً اينكه نقش ترنج از كجا آمده و چگونه از طرح ترنج به طرح لچك و ترنج رسيده كه در ادامه بحث به سير و تحول نقش لچك و ترنج و تاريخچه آن مي‌پردازيم.

نقش مركزي :
نگاره‌اي كه در مركز طرح زمينه، نقش مي‌شود . در قاليهاي با طرح ترنج نقش مركزي ترنجي است با چند سر ترنج . كه در وسط فرش ديده مي‌شود.
2ـ 3ـ ترنج مركزي :
ترنجي كه همچون نقش مركزي در وسط فرش است و در شكل معمول خود از چند ترنج با يك، « كانون » تشكيل مي‌شود كه اگر از سه ترنج درست شده باشد مي‌توان آن را همچون سه ترنج تودرتو ( سه گانه ) در نظر گرفت و با يك ترنج به سه حلقه تودرتو ميان ترنج مركزي و درازاي فرش به طور معمول نسبتي را در نظر مي‌گيرد كه بر اساس آن، درازاي ترنج ( بدون سر و گردن ) به اندازه يك سوم درازاي فرش خواهد بود. به جاي ترنج مركزي گاهي چند ترنج و چند نيم ترنج درازاي فرش نقش مي‌كنند. ترنج تنها در قرن ده‌ام هجري است كه همچون نگاره مركزي در طرح برخي از فرشها ديده مي‌شود. به بخش مركزي ترنجي كه چون سر ترنج تودرتو باشد نيز ترنج مركزي مي‌گويند كه در برابر ترنج بيروني مياني قرار مي‌گيرد .
تزئين درون ترنج مركزي معمولاً با بهره‌گيري از نقش هاي زمينه است يا غير از آن .
3ـ3ـ ترنج چيست؟
« ترنج از طرح هاي قرار دادي هنرهاي تزئيني ايران و آن چهار گوشه پيچ و خم داري است كه در وسط آن برگ هايي طراحي شده است. »
«ترنج تقش قرار دادي كه در ميان نگاره هاي قالي جاي ويژه اي دارد. در درون، تركيبي از آذينه هاي شاه عباسي و در اساس: برگ و گل و اسليمي است. در شكل كلي خود: چهار گوشه، لوزي، بيضي يا گرد، همچون خورشيد يا ستاره و گل هاي چند پر است. ترنج از نگاره هاي پيش از اسلام است: اشاره اي به خورشيد دنياي سرچشمه بيرون كه باران را براي باروري زمين از آسمان مي گيرد.اين اشاره در قالي معروف اردبيل كه در«موزةـ ويكتوريا و البرت » نگهداري مي شود، روشن تر است. در درون اين ترنج، آبگيري نقش شده است به رنگ سبز كه بر روي آب آن نيلوفر شناوراست.
در لباس دسته اي از پادشاهان ايران پيش از اسلام نيز كه در نقش حجاريها و فلزكاري‌ها آمده است ، نگاره‌هايي از اسبهاي بالدار، قوچ و پرندگان ديده مي‌شود كه دور آن را ترنجهاي گرد و بيضي شكل فرا گرفته است. در كارهاي سفالينه « ري » در قرن ششم هجري كه به جا مانده است ضمن طرح‌هايي از شكار يا چوگان بازي ، ترنجهايي زيبا نيز كشيده شده‌است. در كاشيكاري « مقبره الجاتيو » ( سلطان محمد خدابندهاز سلسله ايلخانيان ايران. وفات،716هـ .ق)و نيز در كاسه هاي بازمانده از زمان« سلجوخيان» (429ـ700 هـ . ق)نمونه هاي از نقش ترنج را مي تان ديد. ترنج در نقش معمول خود محدود به خط هايي كه در پيچ و خم هاي قرينة خود شكل هاي گوناگون مي گيرند مانند: پزر، شاخه و گوشه، با نگاره هاي تزئيني و گاهي افزون بر پر و شاخه و گوشه، نقش هاي مانند، قاب وقندل قلمزدهدر درون ترنج گاهي طرحي از نواري از ابر به شيوه خاص (اسليمي مارپيچ) نقش مي شود كه در قالي هاي دوران (صفوي) شكلي كاملاً آشكار دارد. به طور كلي نقش هاي يك چهارم ترنج در سه چهارم ديگر آن تكرار مي شود (و نقش همين يك چهارم است كه به نام لچك در چهار گوشه قالي بافته مي شود). ترنج را به اعتبار شمار گوشه، شش گوشه ،‌هشت گوشه ، مي‌نامند . ترنج قالي معروف به اردبيل شانزده گوشه دارد. نقش ترنج به طور معمول تنها نيست و دور آن گاهي نگارههايي از پرندگان يا نقشهاي ديگري ديده مي‌شود.»
« ترنج نقشه وسط فرش است كه همچون جزيره اي خوش نقش و نگار در ميان درياي زمينه فرش قرار دارد. ترنج اغلب با طرح هاي اسليمي و گل بوته هاي گوناگون و شاخ و برگ هاي ظريف زيبا و خوش تركيب تزئين مي‌شود. برخي اوقات از تكرار ترنجها در متن قالي نقشه جالبي پديدار مي‌گردد كه به « ترنج بندي » معروف است. ممكن است مهارت طرح و بافنده و نوع انتخاب رنگها در نقشمايه هاي ترنج طوري استادانه انجام مي‌شود كه ترنج برجسته به نظر برسد. »

آتوسا فرقاني

منبع :