دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

تاریخچه زیلو(2)

مراحل فنی بافت زیلو

در زیلو بیش از دو رنگ وجود ندارد. سابقاً در زیلویی که برای مصارف خانگی میبافتند از دو رنگ آبی و گلی استفاده میشد.ولی امروزه مرغوبترین نوع آن که نفتال نام دارد با دو رنگ سبز و گلی میبافند. به تازگی اولین زیلوی سه رنگ نیز در میبد به دست توانای بافندگان بافته شد. در زیلوهایی که برای مساجد و زیارتگاهها بافته میشود طبق روال گذشته از دو رنگ آبی و سفید استفاده میشود.

در بافت زیلو برای در هم طنیدن تار و پود از تکنیک "کلی و کمانه" استفاده میشود. یعنی آنچه را که در ماشینهای بافندگی چاله دار با پدال و متعلقات آن و در قالی بافی با دست ماهر بافندگان انجام میشود، در زیلوبافی به وسیله کمانه و کلی و شلیت صورت میگیرد.

انتخاب شلیت

بافنده زیلو برای بافتن نقش از شلیت کمک می¬گیرد. چون شلیت به دسته یا رشته های مختلف تقسیم شده است، استاد بافنده هر چند رشته شلیت را که مربوط به نقش مورد نظرش باشد به آسانی با دست راست جدا میکند و عقب میکشد و با دست چپ نگه میدارد. سپس آنها را به قلاب کلی می اندازد. کلی رشته های انتخاب شده شلیت را در طول مدت زمان لازم در همان حالت نگه میدارد.

بعد از این عمل، استاد کمونه را که در واقع کلید باز و بسته کردن دهانه چله است، بالا میزند. با این دو حرکت ضمن اینکه فضایی را بین تارها ایجاد میکند و عمل بافتن را سهولت میبخشد، نقش دلخواه را هم به بافنده میدهد.

پود کشی

پود کشی نیز بر عهده استاد کار است. به همین دلیل به استاد "پودکش" نیز میگویند.

پودکش پس از بالا زدن کلی و کمونه با یک دست دامی را در دهانه چله میگذارد و با دست دیگر که تا ساعد از میان تازه ها به لایه میانی چله برده میشود، دامی را میگیرد و با سرعت به طرف دیگر پرتاب میکند. چون دامی به گونه ای پیچیده شده است که به آسانی باز می شود و شکل آن نیز با فضای ایجاد شده بین تارها مناسبت دارد، با یک حرکت پرتابی فاصله زیادی به جلو میرود. این فاصله به احتساب طول ساعد دست استاد حدود۱۰/۱ تا ۲۰/۱ متر است. بنابراین یک استاد ماهر با سه حرکت دامی را از پهنای 3 متری زیلو عبور میدهد.

در این فاصله که دفتینزن نیز با سرعت دفتین کلی و کمونه یا دامی را عوض میکند و مجدداً پود را میکشد.

عوض کردن دامی و کلی متناسب با نوع و نقش است، چه بسا که نقشی که فقط با یک رنگ بافته میشود. در این صورت مادامی که بافت نقش به سرانجام نرسد نیاز به عوض کردن کلی و دامی نیست ولی برای اینکه پودها روی هم بنشینند، کمونه در هر رفت و برگشت عوض می-شود.

منظور از عوض شدن کلی، تعویض شلیت است. برای این کار استاد آن دسته از شلیتها را که قبلاً انتخاب کرده با پایین کشیدن کلی آزاد میکند و دسته دیگر را به جای آن انتخاب و به کلی الصاق میکند.

اصطلاحاتی که در این نوع نقش می بایست توضیح داده شود:

۱- برمج

مجی که در مجاورت مج دیگر قرار می گیرد.

۲- پهنا

هر ۱۲ بَنوم یک پهنا است. یک زیلوی معمولی ۴۶ تا ۴۰ پهنا دارد و زیلوی درجه یک دارای ۶۰ پهنا می باشد بنابراین هر چه تعداد پهنا بیشتر باشد، زیلو مرغوب¬تر است. لذا اگر بخواهند بر تعداد پهنا بیافزایند برای اینکه بر طول زیلو افزوده نشود، نخ پود را نازکتر میگیرند.

مقياس طول در زيلو

زيلو بافان مقياس طول ويژه‌اي به نام بَنوم به كار ميبرند. هر ۶ يا ۸ پود يا رج بافته، يك بنوم است. (همان طوري كه در حلقوي تاري ۴۸۰ رج يك رك مي باشد) در صنعت زيلو بافي ۵ الي ۶ الي ۸ رج را يك بنوم ميگويند. پس يك نقش ۱۲ بنوم داراي ۷۲ پود است. (منظور از يك نقش، يك گل كامل يا يك نقش است).

۳- گا (Ga)

مقیاس دیگری به نام "گا" نیز در زیلو معمول است. هر " گا " مرکب از دو پود از زیر و دو پود از روی زیلوست. گا تقریباً معادل (خفت) یا رج در قالی است. تعداد گا نیز به نسبت مرغوبیت بافت زیلو کم و زیاد می شود که از روی نقش قابل تشخیص است هر چه گا کمتر باشد نقش درشت¬تر می¬افتد.

فنون نقش پردازي و ترتيب بافت آن

براي تشريح فنون و تكنيكهاي زيلوبافي شيوه نقش پردازي و بافت نقشه "پرت توره" را كه روش گرت بندي آن ذكر شد توضيح ميدهيم. بافت زيلو نيز مانند "گرت بندي" از حاشيه شروع مي شود و داراي ۳ مرحله است.

۱- سر پر

در ابتدا يك "بنوم" به نام سر پر ميبافند. با پود سفيد يا آبي بدون نقش يك بار در شروع و بار ديگر در خاتمه كار بافته ميشود. "سر پر" مثل چارچوبي دو سر زيلو را محافظت مي كند و در زمان استفاده از آن مانع باز شدن پودها ميشود.

۲- بافت حاشيه

سياجو و سفيد جو براي بافت كناره زيلو است. در پود آبي «سبز» سياجو و براي پود گلي سفيد جو را ميگيرند و ميبافند. حاشيه داراي ۱۲ بنوم است كه به ترتيب زير بافته ميشود:

بنوم اول

هر ۳ مداخل را مي اندازند. يعني اين ۳ را رها ميكنند و بقيه رشته ها را ميگيرند و به كلي مي زنند و با پود كلي ميبافند.

بنوم دوم

دو مداخل بالا و وسط را ميگيرند. مداخل پايين را مياندازند و با پود آبي (يا سبز نفتال)، مي بافند.

بنوم سوم

مداخل بالا را مي گيرند و دو مداخل پايين و وسط را مي اندازند و پود آبي يا سبز مي بافند.

بنوم چهارم

هر سه مداخل را مياندازند و با پود آبي (یا سبز) مي بافند.

بنوم پنجم

مداخل بالا را مي اندازند و دو مداخل ديگر را مي گيرند و با پود گُلي مي بافند.

بنوم ششم

مداخل بالا را مي اندازند و دو مداخل ديگر را مي گيرند و با پود آبي مي بافند.

مراحل فوق تكرار ميشود تا ۱۲ بنوم بافته شود.

۳- بافت زمينه

زمينه زيلو نيز داراي ۱۲ بنوم است كه به ترتيب زير بافته مي شود.

بنوم اول

مج بالا و برمج بالا را مي اندازد و بقيه مجها را ميگيرند و با پود گلي مي بافند.

بنوم دوم

اول مج بالا را ميگيرند و يك پود آبي (يا سبز) مي بافند. سپس "مج بالا" را مي اندازند و بقيه مج ها را مي گيرند و تا "بنوم" مي بافند.

بنوم سوم

مج وسط را مي¬گيرند و با پود آبي (سبز) مي بافند. بعد مج بالا را مي¬گيرند و با پود گلي مي بافند. سپس برمج وسط و بالا را مي گيرند و مج وسط را مي اندازند و بقيه مج ها را مي گيرند تا بنوم بافته شود.

بنوم چهارم

برمج بالا را مي گيرند و با پود آبي يا (سبز) مي بافند سپس مج بالا مج وسط و مج پايين را مي گيرند و با پود گلي مي بافند.

بنوم پنجم

برمج پايين را مي گيرند و با پود آبي (يا سبز) مي بافند. سپس برمج پايين و مج وسط را مي اندازند و بقيه را مي گيرند و تا بنوم يا پود گلي بافته شود.

بنوم ششم

مج وسط را مي گيرند و با پود آبي (سبز) مي بافند. سپس مج پايين و برمج وسط پايين و مج وسط را مي اندازند و بقيه را مي گيرند تا بنوم يا پود گلي بافته شود. تا اينجا در واقع نيمي از نقشه زمينه يا به عبارتي نيمي از زيلو بافته شده است براي بافتن بقيه برعكس را پورت تكرار شود تا بافت زيلو كامل شود.

فلسفه بعضی طرح و نقش¬های زيلو (نقش و نگارهاي زيلو)


بيشتر نگارهاي زيلو، نقشه هاي شناخته شده اي است كه ريشه در فرهنگ ايران باستان دارد كه بعدها با فرهنگ اسلامي درآميخته است. به عنوان مثال؛ "سرو" به سبب اينكه هميشه سبز است، تقريباً در تمام مذاهب باستاني از قداست و حرمت برخوردار بوده و سمبل جاودانگي محسوب مي شده است. آثار آن در تمدن آشوري، ايلامي، هنر هخامنشي و پارتي و ساساني مشهود است. بعدها در هنر اسلامي به شكل "جقه" در بافتهاي ترمه، حضور خود را تثبيت كرده است. در آئين هاي مذهبي نيز سرو داراي نقش نمادين است.

اسكلت چوبي بزرگ به نام نخل كه هنوز در بسياري از شهرهاي ايران از جمله ميبد به عنوان محفه امام حسين(ع) در ايام عاشورا حركت مي دهند در واقع مقطعي از بلندترين قسمت سرو است. حتي يك از اجزاي تزئيني نخل ميبد، سرو نام دارد كه دقيقاً به شكل درخت سروي است كه برگ هاي آن را به شكل نيزه مجسم كرده اند و نماد تيرهايي است كه به بدن امام حسين(ع) زدند. سرو در فرهنگ ايراني مظهر جاودانگي بوده كه قيام و شهادت امام حسين نيز چنين بوده است. چه نمادي مي توانست چنين پيامي را بدين گونه به ذهن ها متبادر كند؟ نقش كليد و گره نيز همان گردونه خورشيد يا خورشيد آريايي است، كه به نظر محققان در هنر ايران بعد از اسلام، با خط كوفي تلفيق مي شود و متنوع ترين و بديع ترين شبكه هاي نقش پردازي را پديدار مي-كند.گاه همه اجزاء خود را با نام حضرت محمد(ص) و حضرت علي(ع) مي گيرد. گاه مركز ثقل نقشي مي شود كه نام علي ۴ بازوي آن است. شايان ذكر است گاه كليد و سرو به صورت اختصاصي براي زيلوي مساجد و اماكن متبركه بافته مي شده است. حتي در معماري مذهبي نقش گره و كليد جايگاه ويژه اي دارد. پوشش سطح خارجي گنبد مساجد و تنوره آب انبارها، شبكه هاي در و پنجره مساجد و نخل و ضريح امامزاده ها نيز از چنين نقشي شكل گرفته است. نقش ۸ پر نيز نقش مايه شناخته شده اي است كه قديمي ترين نمونه آن در قالي وجود دارد. نمونه نقش مايه ۸ پر ساساني و پارتي و ۸ پر اسلامي در گنبد سلطانيه به چشم مي خورد. بي ترديد با تغيير شكلي كه به مرور دراين نقش ها حاصل شده و وجه تشابهي با پديده هاي محيط زيستي ميبدي ها پيدا كرده است، نامها نيز تغيير يافته اند وگرنه همه اين نقش ها به نوعي در چنين دست بافته هايي رواج عام دارد و خاص يك منطقه نيست. به عنوان مثال نقش "پرت توره" مساوي مايعي از نقش قنديل دارد كه در معابد و زيارتگاه ها و مساجد جايگاه ويژه اي داشته است. كنگره نيز پديده نوظهوري نيست. در ميبد تصوير فضايي آن در نوع حضار چيني مشبك جلوه كرده كه در كله بادگير و حفاظ پشت بام منازل است و نمونه آن در ميبد و يزد فراوان است. الهام گرفتن از مظاهر ملموس طبيعت در نقش مايه دست بافته ها و هر هنر ديگر از سنتهای معمول و رايج هر منطقه است. بنابراين زيلوبافان ميبدي هم با الهام از محيط زيست خود گاه نقشي نو آفريده اند. اينكه بيشتر مج هاي شليت، در قياس با مج ديگر نامگذاري شده اند، خود دليل بارز تداول نقشهاي نوظهور است.

کانون هماهنگی دانش و صنعت فرش

منبع :