رنگ و رنگرزی

مزایا ومحدودیتهای رنگدانه های طبیعی

الف)مقدمه همه ی عزيزان می دانند كه رنگ يكی از دو بعدی مهم شناسايی اشيا به شمار می رودو در بسياری از موارد اين رنگ اشياست كه با انسان حرف می زند.

اين مورد از دريچه ي هنر از حساسيت خاصي برخوردار است و در مورد هنر صنعت قاليبافي تشديد مي گردد لذا همواره مبحث رنگرزي خامه ي قالي و رنگبندي نقشه و طرح فرش از مباحث مهم فرشبافي بوده است.يقينا بشر قبل از آنكه پوست يا پارچه و يا اليافي را رنگرزي كرده باشد فن رنگرزي را از خود شروع كرده است و از مواد رنگزا براي خود آرايي خويش استفاده نموده است .

ويل دورانت مي نويسد :
((چون انسان تنها به اين خشنود بود كه با پوست حيوانات خود را بپوشاند با پشم گوسفند و الياف گياهان لباس هايي را براي خود تهيه كرد ... . پس از آن از عصاره ي گياهان يا خاك هاي سلون موادي به دست آوردند و خامه را با آن رنگ كردند و بدين صورت لباس هاي رنگين خاص براي فرمانروايان و شاهان درست كردند.))
استفاده از مواد رنگزاي معدني و خاك هاي سلون بشر را ارضا ننمود و به لحاظ عدم ثبات اينگونه مواد بشر كوشيد كه احتياجات خود را در دنياي گياهان و جانوران پيدا كند.شيوه ي مصرف مواد رنگزا ي طبيعي بگونه اي بود كه تا هزاران سال تغيير عمده اي نكرد.چيني ها دركنار رود زرد ، كله و آشور در بين دجله و فرات ، هندي ها در كنار رود گنگ و مصزيان در كنار رود نيل و بالاخره ايرانيان از جمله ملت هايي بوده اند كه در مصرف رنگ هاي طبيعي پيشرفت هاي قابل توجهي داشته اند.
چيني ها دو هزار سال قبل از ميلاد به استفاده از قرمز دانه و نيل تسلط داشته و حتي مي توانستند رنگ سبز از عصاره ي چندين گياه تهيه كنند.در ايران قبل از اسلام رنگرزان از عزت خاصي برخوردار بوده اند و در توصيف تكنيك رنگرزي ايرانيان همين بس كه بر مبناي اظهارات پلوتارك كه از جمله غنائم اسكنر مقاديري قابل توجه پارچه ي ارغواني است كه پبات رنگ آن فوق العاده قابل توجه بوده است.گواه بسيار مهم ديگري كه نشانگر تسلط ايرانيان بر مواد رنگزاي طبيعي مي باشد قالي پازيريك است كه مواد رنگزايي همچون روناس ، اسپرك و نيل رنگ هاي قرمز روشن ، آبي ، قرمز تيره ، زرد و نازنجي اين قالي را ساخته اند.
هنديان نيز با توجه به اينكه كشورشان منشا اصلي گياه نيل و قرمز دانه ي هندي مي باشد ، از دوران اوليه ي تاريخ با مصرف مواد رنگزاي طبيعي آشنا بودند.ويل دورانت در اين رابطه مي نويسد :
((در قديمي ترين مرجع موجود كه اشاره به پنبه شده است هرودوت با يك نوع بي اطلاعي دلپسند مي گويد بعضي درختان وحشي آنجا پشم مي دهند و اين پشم از حيث زيبايي و جنس خيلي بهتر از پشم گوسفند است.هنديان پارچه هاي خود را از اين نباتات تهيه مي كنند و ...))
مصريان نيز با عنايت به پارچه هاي پوسيده اي كه در مقابر مختلف فراعنه كشف گرديده حد اقل دو هزار و پانصد سال قبل از ميلاد با فن رنگرزي به ويژه استفاده از وسمه آشنا بوده اند.بخش هايي عمده اي از دست خط هايي كه بر روي پاپيروس هاي قرون سوم تا پنچم قبل از ميلاد به دست آمده مربوط به رنگرزي پشم با مواد رنگزاي طبيعي مي باشد ، به ويژه پاپيروس استكهلم كه8 گزارش جامعي از شيوه ي رنگرزي آن دوره را ارائه مي دهد ، حتي برخي از افراد آن را دائره المعارف رنگرزي ناميده اند. به منظور آن كه در ادامه ي مطلب بتوانيم اظهار نظر شفاف تري نسبت به مواد رنگزاي طبيعي داشته باشيم بخش هايي از پاپيروس استكهلم را مرور مي كنيم :
(( پشم قبل از عمليات رنگرزي يا چوبك يا ريشه هاي كود شده ي برخي گياهان ديگر شسته مي شود و در مدت شست و شو از هم زدن مكرر پشم اجتناب مي گردد و از وسمه (ايساتيس) براي رنگ آبي استفاده مي شود.))
در ادامه ي مطلب پاپيروس استكهلم شرح مفصلي در ارتباط با شيوه ي تخمير ، احيا و كاربرد اين رنگ و همچنين نسخ رنگرزي مربوط به قرمز دانه ، روناس ، بقم سرخ ، زرد چوبه ، زعفران و آلكانت داده شده است. در تاريخ مصر قديم به مولف ديگري به نام بلوس كه در سال دويست قبل از ميلادمي زيسته و كتابي به نام هنر رنگرزي نوشته است ، گفته شده كه وي از يكي از كاهنين ممفيس به تنام اوستانس ياد گرفته است.همچنين كشف بقاياي يك كارگاه رنگرزي در حفاري هاي اهرام مصر با دو اتاق ( يكي شستشو و يكي رنگرزي) ، قسمت محرمانه ي توزين رنگ و وجود حد اقل 16 پاتيل رنگرزي رواج گسترده ي رنگرزي را در بين مصريان عهد باستان نشان مي دهد.
يونانيان نيز بنا به گفته ي هيسود كه قبل از هومر مي زيسته است رنگ صدف ارغوان را در سال 1600 قبل از ميلاد كشف كردند، بنا به روايات مختلف انها از زعفران ، نوعي گل سنگ ( كه در محيط قليايي آبي و در محيط اسيدي قرمز ميباشد) ، پوست بلوط يا مازو ، پوست گردو ، روناس ، نيل ، اسپرك ، قرمز دانه و پوست انار در رنگرزي استفاده مي نمودند.
شهر هاي پمپي و هركولانيوم به ويژه پمپي مركز كارگاه هاي دباغي ، رنگرزي و زيلوبافي بوده ، از آثار نقاشي خارج شده از زير خاك اين گونه پيداست كه رنگرزي پارچه و الياف عمدتا در خانه انجام مي شده.ونوس الهه عشق خداي رنگرزان نيز محسوب مي شده است.رنگ ارغواني باستان نشان اشرافيت رومي ها از نوعي حلزون دريايي استخراج شده و اطلاعات و دانش رنگرزي رومي ها در نوشته هاي پليني به چشم مي خورد.بر ميناي اين نوشته ها تا قرن اول ميلادي رومي ها از گياه ايساتيس به منظور تهيه ي رنگ آبي استفاده مي كردند.باز شدن راه تجاري شرق باعث شد كه به سرعت اينديگو (نيل) جايگزين اينديگوتين ( ايساتيس) گردد.ضمن آنكه گسترده شدن مبادلات تجاري منجر به استفاده ي ملل جهان از روناس مرغوب تركيه (به لحاظ قرمز شفاف بسيار استثنايي آن) گياه برزيلي (به لحاظ تهيه ي رنگ قرمز گل رزي با دندانه اكسيد قلع) بقم (به لحاظ تهيه ي رنگ مشكي در مجاورت اكسيد كروم)قرمز دانه ي مكزيكي (به لحاظ تهيه ي قرمز سير در مجاورت دندانه ي آلومينيوم) گرديد.در طول 18 قرن استفاده ي بشر از مواد رنگزاي طبيعي اتفاق قابل توجهي به استثنا مورد فوق الذكر رخ نداد.اما سر انجام در قرن 19 واقعه ي بسيار مهمي در دنيا ي رنگرزي به وقوع پيوست و با ساخت ماده ي رنگزاي ماوين توسط پركين انگليسي رقيبي بس بزرگ براي مواد رنگزاي طبيعي ظهور كرد.اين رقيب تازه وارد به سرعت مراحل ترقي و تكامل و توليد انبوه را پشت سر گذاشت به گونه اي كه در كمتر از يكصد سال از عمر خود مصرف بخش عمده اي از انواع مواد رنگزاي طبيعي به فراموشي سپرده شد و هنوز هم دايره ي مصرف مواد رنگزاي طبيعي در حال كوچك شدن مي باشد.
مقايسه ي رنگ هاي طبيعي با مواد رنگ هاي شيميايي همواره از موضوعات داغ در بين پيش كسوتان فرش و رنگرزي بوده است و همواره متاسفانه با اين موضوع برخورد منصفانه اي به عمل نيامده است.طرفداران متعصب مواد رنگزاي طبيعي تا آنجا پيش رفتند كه مواد رنگزاي شيميايي را فاقد ثبات و ... دانسته و بالعكس براي مواد رنگزاي طبيعي هيچ گونه محدوديتي قائل نشدند ، مشتاقان مواد رنگزاي شيميايي نيز مصرف مواد رنگزاي طبيعي را در شرايط فعلي اقدامي واپس گرايانه دانسته و بر استفاده از مواد رنگزاي سنتزي اصرار مي كنند.اميد است با ارائه ي تصوير شفافي از محدوديت ها و مزاياي مواد رنگزاي طبيعي به هر چه بيشتر نزديك شدن ايده هاي طرفين كمكي بكنم.
ب) رنگدانه هاي طبيعي ، مزايا و محدوديت ها
همان گونه كه در مورد كليه ي اشبا و كالا ها مصداق دارد قطعا مواد رنگزاي طبيعي نيز داراي نقاط ضعف و قوتي هستند كه تجزيه و تحليل آنها مي تواند روشنگر بسياري از موضوعات مورد بحث باشد.
1- مزايا و حسنات مواد رنگزاي طبيعي : قبل از بيان مزايا مي بايست دو نكته را خاطر نشان سازم، اولاموقعيت مكاني است كه لازم است اين نكته را گوشزد نمايم كه ما مزاياي مواد رنگزاي طبيعي را در موقعيت مكاني و جغرافيايي خود بررسي ميكنيم.( اين بدان معناست كه بخشي از اين مزايا ممكن است مثلا در مورد كشور آلمان مصداق نداشته باشد هر چند كه روح طبيعت گرايي در كشورهاي غربي نيز در حال افزايش است)بنا بر اين در مقام قياس مواد رنگزاي مواد رنگزاي مختلف با يكديگر مي بايست پارامتر هاي مكاني به ويژه پتانسييل هاي بالقوه و بالفعل در توليد مواد رنگزا ، مهارت و دانش فني كاربران و رنگرزان ، تجهيزات و ماشين آلات مورد استفاده و جايگاه مصرف مواد اوليه توجه گردد.در همين راستاست كه نكته ي دوم را مي بايست گوشزد نماييم كه مزايا و محدوديت هاي مواد رنگزاي طبيعي از زاويه ي رنگرزي خامه ي قاليبافي مورد بررسي قرار مي گيرد ، به ديگر سخن مي بايست در بستر فرش دستباف ايران جايگاه مواد رنگزاي طبيعي تبيين گردد.با ذكر اين مقدمه مهم ترين مزاياي مواد رنگزاي طبيعي عبارتند از:
1 – 1 : تنوع رنگي: تنوع و گستردگي رنگي تناليته هاي مواد رنگزاي طبيعي بالاخص در كتار دندانه هاي نمختلف در حد اعجاز مطرح است.در بسياري از كارگاه هاي رنگرزي طبيعي رنگرزان با تجربه صرفا با استفاده از دو سه نوع مواد رنگرزا شيد هاي رنگي بسيار زيادي را به دست مي آورند و في الواقع تنوع رنگي در ذات موادرنگزاي طبيعي نهفته است.برگ ، ميوه و ساقه و ريشه ي گياهاني كه از آنها به عنوان رنگدانه استفاده مي شود به دلايل مختلفي همچون: اقليم ، ژن گياهي ، عمر گياه ، تغزيه و ده ها عامل طبيعي ديگر داراي قدرت و شيد رنگي متفاوتي مي باشند كه انصافا نمودي از اعجاز خداوندي است.
2 – 1 : عدم امكان تقليد و كپي برداري : با عنايت به آنچه قبلا گفته شد بين رنگدانه هاي طبيعي موجود در يك منطقه و رنگبندي طرح ها و نقوش قالي آن منطقه پيوندي بس عميق وجود داشته وخوشبختانه هنوز هم مي توان نشانه هاي آن را با وضوح كامل در قاليبافي مناطق نختلف ايران ملاحظه نمود.بخش قابل توجهي از اين موضوع مربوط به مواد رنگزاي طبيعي است.كه اولا به صورت منطقه اي هستند شما مي توانيد با مشاهده ي رنگ هاي كاربردي در قالي يك منطقه گياهان رنگي منطقه را تا حد قابل توجهي پيش بيني نماييد.ثانيا تنوع قدرت و شيد رنگي باعث شده است كه تنوع در توليد قالي شكل گيرد.
3 – 1 : ثبات در حد ضرورت و شفافيت دراز مدت : در رابطه با مقدار ثبات شست و شويي مواد رنگزاي طبيعي اظهار نظر هاي ضد و نقيضي شده است ، منصفانه آن است كه بگوييم ثبات شست و شويي اين گونه مواد در حد ضرورت و نياز هاي قاليبافي است.به لحاظ آنكه به منظور تامين سلايق مشتريان نياز به تعديل دارند و با عنايت به اينكه خريداران فرش مايلند كه به مرور زمان شفافيت رنگي بيشتري را در رنگبندي دقالي ببينند لذا استفاده از مواد رنگزاي طبيعي با ثبات شست و شويي متوسط تا خوب باعث مي شود كه تعديل گرديده و به مرور زمان شاهد ملايم شدن و شفافيت رنگ طبيعي باشيم.بخشي از اين شفافيت رنگي مديون پليژن بودن رنگدانه هاي طبيعي است.في المثل هنگامي كه آليزارين موجود در روناس به هر دليل از بين مي رود كروموفور گارانسين ظهور ميكند.
4 – 1 :روش آسان رنگرزي خامه ي قالي: صرف نظر از برخي موارد استثنايي همچون رنگرزي پشم با نيل كه از ظرافت زيادي برخوردار است رنگرزي خامه قالي بسيار راحت و آسان بوده و به عبارتي امكان بروز نا يكنواختي هايي از بيل دو رنگي يا رگه دار شدن در خامه ي قالي به هنگام رنگرزي بسيار ضعيف است. اين در حالي است كه در رنگرزي خامه ي قالي با مواد رنگزاي سنتزي مرغوب همچون اسيدي ضعيف و خنثي به لحاظ آنكه رنگرز ما تسلط كافي و دانش فني آن را ندارد بر اين تصور است كه اين گونه مواد پست بوده و متاسفانه از گروه مواد رنگزاي اسيدي قوي به عنوان بهترين گروه استفاده مي كند.لذا ملاحظه مي شود كه عمدتا مصرف مواد رنگزاي سنتزي از اين گروه مي باشد.
5 – 1 : صرفه ي اقتصادي : شكي نيست كه عمده ي توليد فرش در مناطق روستايي و عشايري است ، اكثريت قريب به اتفاق بافندگان در كنار بافت قالي داراي مختصر فعاليت هاي كشاورزي و دامداري نيز مي باشند.طبعا از رنگدانه هاي طبيعي كه بسياري از آنها جز مصرف در رنگرزي كاربرد ديگري ندارد استفاده مي كنند.در كلان موضوع مصرف مواد رنگزاي شيميايي مستلزم خروج ارز ميباشد كه اين نكته نيز حائز اهميت خاص مي باشد.
6 – 1 : افزايش ارزش افزوده : همه ي عزيزان و اساتيد ارجمند مستحضرند كه در قيمت گذاري فرش عوامل مختلفي مانند : رنگبندي ، طرح و نقشه ، اندازه ، عرضه و تقاضا ، اوضاع اقتصادي ، مواد اوليه ، ذوق و آبدست بافنده و ... موثر بوده ، لذا نمي توان بر اين ادعاي طرفداران متعصب رنگدانه هاي طبيعي كه استفاده از مواد رنگزاي طبيعي باعث افزايش چسم گير فرش مي شود پا فشاري نمود ولي اذعان اين مطلب ضروري است كه اولا يكي از وجوه تمايز قالي ايران از قالي سايز كشور هاي رغيب رنگ هاي طبيعي آن بوده است.ثانيا استفاده از مواد رنگزاي طبيعي در دراز مدت باعث شده كه قيمت دستبافته هاي بنگاه هاي توليدي كه بر مصرف مواد رنگزاي طبيعي تاكيد نموده اند از افزايش حد اقل 20 درصدي برخوردار بوده است ، البته همان طور كه گقته شد استفاده از مواد رنگزاي طبيعي مي بايست در كنار رعايت ساير پارامتر هاي توليد فرش باشد.
7 – 1 : عدم تاثيرات سو بر محيط زيست : به استثنا رنگرزي خامه ي قالي با نيل و وسمه فاضلاب و پساب مواد رنگزاي طبيعي بر خلاف مواد رنگزاي شيميايي نتنها براي بخش كشاورزي مضر نمي باشد بلكه تفاله ي بسياري از آنها كود بسيار مناسبي براي محصولات آنها مي باشد. در روستاي خراشاد شهرستان بيرجند شاهد فعاليت كارگاه رنگرزي سنتي در سايه ي تعداد قابل توجهي از درختان گردو بودم ، استاد محبي اظهار داشت : (( پوست گردو را از همين درختان تامين و تفاله ي آنها را به درختان باز مي گردانم زين سبب رشد بسيار خوبي دارند.
2 – محدوديت مواد رنگزاي طبيعي : در كنار مزايايي كه ذكر شد رنگدانه هاي طبيعي داراي محدوديت هايي نيز مي باشند.و البته براي رفع اين محدوديت ها تلاشي علمي و قابل توجهي به عمل نيامده است ، لذا همواره در رقابت با مواد رنگزاي شيميايي مصرفشان كاهش داشته است.محدوديت هاي عمده ي آنها عبارتند از:
1– 2 : قدرت رنگي كم : به استثنا نيل و قرمز دانه كه از قدرت رنگي خوبي برخوردارند مابقي مواد رنگزا از قدرت رنگي كمي برخوردارند و تقريبا نسبت رنگدانه ي مصرف شده به وزن كالا براي رنگ هاي تيره 100% مي باشد.
2 – 2 : عدم انطباق با تكنولوژي نوين : وجود موانعي مانند تفاله باعث شده است كه كارخانه هاي رنگرزي داراي ماشين آلات مدرن در مصرف اين مواد رنگزا با مشكل باشند.
3 – 2 : محدوديت هاي توليد : به لحاظ وجود برخي محدوديت هاي طبيعي مانند سرما زدگي و ... و محدود بودن توان توليد نمي توان مواد رنگزاي طبيعي را در حد نياز ها تامين نمود.
4 – 2 : راندمان كم : يكي از مهم ترين و جدي ترين محدوديت هاي رنگدانه هاي طبيعي بازده بسيار كم آنها است به ديگر سخن مكانيزم رنگرزي طبيعي به گونه اي است كه نيازمند نيروي انسانس زياد است.بازده كم و ضرورت استفاده از نيروي انساني زياد در شرايط تورمي و افزايش مكرر سطح دستمزد ها باعث مي شود كه انگيزه هاي مصرف مواد رنگزاي طبيعي كاهش يابد.
5 – 2 : عدم تطابق با توليد انبوه فرش : قدرت رنگي كم ، تنوع در قدرت رنگي و ... باعث گرديده است كه انگيزه ي استفاده از مواد طبيعي براي بنگاه هاي پولي كه مي خواهند توليد يكنواخت و انبوهي داشته باشند كاهش يابد.
در كنار محدوديت هاي فوق الذكر بروز تقسيم كار در نظام توليد فرش ، منسوخ شدن رنگرزي خامه در خانه ، استفاده ي بافندگان از خامه ي رنگ شده در كارگاه رنگرزي ، جدايي منافع رنگرز و بافنده ، ترجيح منافع دراز مدت بر منافع كوتاه مدت توسط بخش عمده اي از توليد كنندگان فرش ، عدم استفاده ي رنگرزان سنتي از دستاورد هاي علمي و بالاخره عدم حمايت جدي سازمان هاي ذيربط از رنگدانه هاي طبيعي از ديگر عوامل مهم در كاهش مصرف مواد رنگزاي طبيعي بوده اند.
ج)محدوديت ها و اقدامات به عمل آمده جهت رفع آن :
علي رغم اهميتي كه رنگدانه هاي طبيعي در هنر صنعت فرش دارند متاسفانه اقدامات به عمل آمده بسيار كمرنگ بوده اند كه اعم آنها به شرح زير مي باشد :
1- در اسفندماه سال 1362 به همت دانشگاه شهيد باهنر كرمان همايش علمي رنگرزي طبيعي برگزار گرديد كه پر جاذبه ترين بخش آن سخنراني مرحوم دكتر مشفق بود كه خبر از توليد انبوه مواد رنگزاي طبيعي در كارخانه اي واقع در حومه ي شيراز مي داد.دكتر مشفق با آسياب نمودن مواد رنگزا ، تركيب آنها با همديگر و اضافه كردن مقدار دندانه ي مورد نياز و ارائه ي كاتالوگ هاي مصرف تلاش گسترده اي جهت رونق بخشيدن به مصرف رنگ هاي طبيعي نمود.متاسفانه به علت گران بودن آن و همچنين محدوديت هايي كه ذكر شد استقبالي از محصولات كارخانه ي الوان به عمل نيامد و نهايتا كارخانه ي مذكور تعطيل شد.
2- در فاصله ي سال هاي 1364-1368 به همت جهاد كشاورزي استان خراسان تحقيقات نسبتا جامعي روي مواد رنگزاي طبيعي به ويژه روش بسته بندي و عرضه ي آن به بازار به عمل آمد ، پيامد اين تحقيقات آن بود كه كارگاه ساخت مواد رنگزاي طبيعي در شهرستان تربت حيدريه تاسيس ولي متاسفانه عملا از اين كارگاه به عنوان مواد رنگزاي طبيعي آن هم براي مدتي محدود استفاده شد.
3- كارخانه ي پارس ريس كاشان يكي از واحد هاي توليدي نسبتا موفق از مواد رنگزاي طبيعي بوده است اين كارخانه با استفاده از روش عصاره گيري زمينه ي استفاده از رنگدانه هاي طبيعي را در دستگاه هاي رنگرزي تحت فشار فراهم آورد.اگر چه در بازديدي كه از اين كارخانه داشتم به نظر مي رسيد كه از رنگ هاي شيميايي نيز به صورت توام استفاده مي شود.
4- يكي از دانشجويان كارداني فرش مركز آموزش شهيد هاشمي نژاد با راهنمايي استاد مربوطه پروژه ي تهيه ي پودر مواد رنگزاي طبيعي با قدرت رنگزايي بالا از عصاره ي اين گونه مواد رنگزا به صورت آموزشي اجرا نموده است.بايد منتظر توليد انبوه آن بود.
5- مركز تحقيقات فرش دستباف نيز در سال هاي اخير پروژه هاي تحقيقي متنوعي در رابطه با مواد رنگزاي طبيعي انجام داده كه نتايج نهايي آن هنوز منتشر نشده است.

عبدالله احراری به همراه استاد مسلمی درکارگاه رنگرزی استاد مسلمی -شاندیز

منابع و مآخذ :
1- منصور ورزي ، هنر و صنعت قالي در ايران
2- عليرضا خسروي و كمال الدين قرنجيك ، رنگرزي الياف مسنويي
3- عبدلله احراري ، مجله ي پازيريك ، پيشماره هاي 2 و3
4- مقالات گرفته شده از اينترنت

عبدالله احراري پژوهشگر و عضو انجمن علمي فرش ايران

اتحادیه فرش دستباف ایران در ژاپن

 

منبع :