نقوش و طرح های فرش

فرش های قدیم کرمان (16)

فرش درخت زندگی

 

طراح: حسن خان شاهرخی

بافنده: علی کرمانی

قدمت: اواخر قرن 16 میلادی

محل نگهداری:موزه ی فرش دکوراتیو پاریس

طرح قالی مقابل، از نوع تصویری داستانی و  به دلیل ظرافت بافت و نازک بودن قالی جزء قالی های کاغذی می باشد. از آنجایی که در قدیم داستان های دل انگیز لیلی و مجنون، خسرو و شیرین، بیژن و منیژه و ... نقل محافل ایرانی ها بوده و  طراح تجربه نگاری داشته، خواسته  در این قالی تصاویری از داستان های خمسه نظامی و مثنوی مولانا را جایگزین متن و حاشیه ی فرش مزبور نماید. ما در اینجا به بررسی طرح این فرش بی نظیر می پردازیم.

حاشیه و متن طوری طراحی شده که در نگاه نخست قرینه به نظر می رسند، ولی اینگونه نیست. شاید در برخی از جاها قرینه در طرح دیده شود ، ولی فقط در طرح است و رنگ آمیزی این بخش از حاشیه اینگونه نیست و از تفاوت های بسیاری برخوردار می باشند که این امر خود باعث از بین رفتن تقارن می شود. حاشیه بالا و پایین شبیه به هم و در یک جهت طراحی شده است، ولی باز هم در رنگ آمیزی با یکدیگر متفاوت می باشند و این نوع رنگ آمیزی تعادل رنگی بسیار قوی را به همراه دارد که باعث حرکت و پویایی در حاشیه های قالی شده است.

در چهار کنج حاشیه، داستان دلداری دادن مجنون توسط « لونل » است که در طراحی شبیه و در رنگ آمیزی دارای تفاوت هایی هستند  بعد از آن ، حکایت مجنون در پوست گوسفند طراحی شده در دو سمت حاشیه و بدون تقارن در رنگ و در مرکز حاشیه نشستن « میهن بانو » و « خسرو پرویز» را می توان مشاهده نمود و کنیزان را در دوطرف که در یک سمت در حال نواختن تار و در سمت دیگر مشغول دف زدن می باشند. حتی در طراحی عناصر کوچکی همانند گل و گیاهان و یا حتی در طراحی ریش و سبیل افراد هم، طراح سعی بر عدم تقارن و تنوع طرح داشته است.

حاشیه های عمودی قالی شبیه به یکدیگر ولی با جهت معکوس و دارای تقارن در مرکز قالی می باشند. شروع حاشیه های عمودی با به تصویر در آوردن صحنه ای از شاه و کنیزک که برگرفته از مثنوی معنوی مولوی است، می باشد.در اینجا در طراحی قرینه و در رنگ امیزی نا متقارن است. بعد از این صحنه در سمت راست حاشیه، طراح، « شیرین » را در حال نشان دادن نگین انگشتر «خسرو » به کنیزان به تصویر در آورده است.تصویر بعد از نظامی گنجوی بر قالی نقش بسته و شاپور را در حال نشان دادن چهره ی خسرو پرویز به شیرین را نشان می دهد.در مرکز حاشیه های عمودی، خوشی و فرحی خسرو و شیرین و در کنار آن محفل نیز مثل گفتن دختران و شاپور طراحی شده است.

در متن قالی، درخت زندگی که نام آن « گئوکون» است، به همراه نبرد اژدها و سیمرغ به تصویر در آمده و در اینجا طراح خواسته جدا از نمایش داستان های آن دوره ، به اعتقادات آن زمان هم اشاره ای داشته باشد که همان نبرد میان خیر و شر و نمادی از آیین های ایران باستان است. طراح در متن با به تصویر در آوردن اسب ها در حالت های مختلف، خواسته حرکت را وارد قالی نماید.

در بالای درخت زندگی، رفتن بیژن را به مرز توران و در حال مبارزه با گراز مشاهده می کنیم و در بالا، نقش صحنه ای از حمل دختر خاقان چین به سوی کسری انوشیروان توسط فیلی را شاهد هستیم و باز هم طراح در رنگ آمیزی گل های درخت زندگی و فیل، خواسته نوعی تعادل رنگی را در مرکز قالی ایجاد نماید و در دو سمت متن ، دوستی مجنون با آهوان به تصویر در آمده که در نگاه نخست شبیه به هم می باشد ولی کاملا متفاوت هستند، حتی در ظریف ترین موتیف این قسمت.به طور مثال در کلاه مجنون در دو سمت قالی این تفاوت دیده می شود.در بالای قالی در سمت راست و سمت چپ پایین تصویر گریختن خسرو را به بهانه دیدن چهره ی شیرین در چشمه، شاهدیم و در پایین قالی، صحنه ای از کشتن اژدها در هیبت شیر توسط بهرام گور طراحی شده است.

این قالی که در ان حدود 220 انسان و حیوان طراحی شده است اکنون در موزه دکوراتیو پاریس نگهداری می شود.

نویسنده: لادن افضلی، کارشناس فرش

تهیه و تدوین: شبکه اطلاع رسانی فرش و صنایع دستی کرمان

منبع :