اخبار فرش

فرش‌بافان دماوندی از مشکلاتشان می‌گویند

فرش‌بافی پرچم هویت ملی ماست که به دنیا صادر می شود، امروز با مشکلات متعددی روبرو است که هیچکس بهشتر از فعالان این عرصه نمی‌تواند آنها را بیان کنند.

 هر بافنده خوش ذوق که با مهارتی بی‌نظیر نخ رنگ گرفته را لابلای تارو پود می دواند طرحی از فرهنگ و اندیشه را ترسیم می کند.نقوشی که روی فرش‌ها و قالیچه‌های ماست نشان از اصالت ما و قدمت ما و درک قوم ایرانی، از هستی پیرامون است؛ آری، هر قالی به روی دار، پرچم هویت ماست که حال سال‌هاست دارد به دنیا صادر می شود.

برای همین مشتاقیم که از زبان بافنده‌های این منطقه، وضعیت فرش‌بافی را جویا شویم و این رشته از هنر و صنعت دست را معرفی کنیم. ابتدا به کارگاه آموزشی خانم کفایتی می رویم. استادی که خود را طراح نقوش، بافنده فرش و گلیم و رنگرز الیاف فرش معرفی می کند.

فرش بافان دماوند

خانم کفایتی، برای خوانندگان ما خودتان را بیشتر معرفی کنید.

پروانه کفایتی هستم. تحصیلاتم دیپلم است، لیسانسم را در رابطه با کار فرش گرفتم. به طور تجربی همه مسائل مربوط به فرش را می دانستم. به دانشگاه رفتم و فکر می کردم که به اندوخته هایم اضافه خواهد شد که متاسفانه اشتباه می کردم.

کار طراحی فرش را ۲۲ سال قبل شروع کردم. بافندگی را پیش استادان بنام آموختم. به کار رنگرزی و رفوکاری و کارهای جانبی آشنایی کامل دارم.

از تاریخ و قدمت فرش بگویید.

اگر شما تاریخچه فرش پازیریک را بررسی کنید، پرفسور رودنکو دانشمند معروف به شما خواهد گفت که این فرش مربوط به دوره هخامنشی است. در واقع نقوش آن با نقوش سنگ برجسته در شوش مشابهت دارد. بعضی از نقوش با آنچه از اشیاء تاریخی که در تپه سیلک کاشان بدست آمده است (مربوط به ۶ هزار سال قبل) برابری می کند. پارچه بافی و گلیم بافی در ۷ هزار سال پیش هم بوده است.

در این جا چه کارهایی انجام می دهید؟

در این کارگاه فرش و گلیم تولید می کنیم. از صفر تا صد آن را همین جا انجام می دهیم. تهیه طرح، تهیه الیاف و نخ و کار رنگ رزی، بافندگی و فروش و …. را همین جا انجام می دهیم. ما نخ خام را وارد می کنیم، به دو صورت شیمیایی و گیاهی رنگ می زنیم. شیمیایی از نوع مرغوب آن که ثبات نوری و شستشویی دارد و از کشورهایی نظیر آلمان، فرانسه و … وارد می شود. برای رنگ گیاهی هم از مواد طبیعی و گیاهان منطقه مثل پوست گردو، برگ سیب، روناس، اسپرک و … استفاده می کنیم. مواد اولیه ما هم انواع پشم است، بصورت دست ریس و مرینوس استرالیایی که برای تابلو فرش بکار می رود. همچنین الیاف و پشم و پنبه و الیاف ایرانی که بسیار مرغوب است و کشش دارد.

فرش بافان دماوند

در این کارگاه به خوانندگان علاقه مند ما آموزش هم می دهید؟

بله، صددرصد. ما علاوه بر گیلاوند، در تهران هم آموزشگاه داریم. کارآموز در یک ماه و نیم، هفته ای دو جلسه می آید. همه چیز در اختیارش می گذاریم. نمونه کار هم مال خودش باشد. البته در اینجا هزینه آموزش دریافت می کنیم. برای ۲ ماه آموزش، مبلغ ۲۰۰ هزار تومان که در سه قسط پرداخت می کند. البته مواد اولیه و نقشه را در اختیارش می گذاریم. بعد از آموزش در منزل شروع به کار می کنند. شروع به کار هزینه زیادی نمی خواهد. هر آموزش دیده می تواند با مبلغ ۳۰۰ هزار تومان دار قالی علم کند.

مدیریت متمرکز

ما بصورت متمرکز مدیریت می کنیم و به صورت غیرمتمرکز تولید؛ یعنی در کارگاه آموزش می دهیم و بعد به صورت دوره ای به منازل قالی بافان سر می زنیم و به سوالاتشان جواب می دهیم و اشکالاتشان را رفع می کنیم. شماره تماس ما ۰۹۱۹۳۹۵۳۲۰۵ می باشد.

از بازار فرش بگویید. چگونه بافته ها را می فروشید؟

قالی و فرش ابزار کم قیمتی دارد. مثل دار، قلاب، قیچی و … اما نسبت به شغل های دیگر بازده بیشتری دارد. در واقع ۶۰ درصد سود است و ۴۰ درصد سرمایه لازم دارد. برای فروش ۳ نوع مشتری داریم. مشتری های مخصوص خودمان که مدتهاست با آنها کار می کنیم. به نمایشگاه های مختلف تولیدات خود را عرضه می کنیم که در این قسمت قیمت ها پایین تر است. مشتری های خانگی که بعضاً سفارش می دهند. برای بافنده به مقدار سرعت دست و کیفیت کار و میزان فعالیت مزد داده می شود.

چرا بافنده‌های قالی از کسادی بازار می نالند، اما شما چندان مشکلی در فروش ندارید؟

در منطقه بافنده زیاد است اما متاسفانه پراکنده هستند و در یک جا جمع نمی‌شوند. مشکل تهیه مواد اولیه دارند و براحتی آن را بدست نمی آورند. مساله مهمتر اینکه نمی دانند چه ببافند. یعنی سلیقه بازار را نمی شناسند. برای همین، آنچه با هزینه بالا بافته اند، روی دست آنها می ماند و این امر باعث وازدگی آنها از کار می شود. ما اینجا در خدمت همه هستیم. هر کس مشکلی در این رابطه داشت کمکش
می کنیم و یا اگر کار خودمان را فروختیم، خدمات بعد از فروش داریم.

حرف آخر.

کارآموز برای هنر قالیبافی یا هر هنر دیگر باید سرمایه زمانی خرج کند. یعنی وقت بگذارد تا کار را خوب یاد بگیرد، بعد به سراغ درآمد فاکتورهای بعدی برود. و اینکه در گذشته هنر قالیبافی را هنر روستا می نامیدند و شهری ها رغبت زیادی به این هنر نداشتند. لیکن در این روزگار شهری ها و جوانان شهری هم به این کار اقبال نشان می دهند و این خیلی خوب است.

از خانم کفایتی تشکر می کنم و ضبط را به خانم نوری می دهم. ایشان همکار خانم کفایتی هستند و در این کارگاه مشغول فعالیت است.

فرش بافان دماوند

خودتان را معرفی کنید و بفرمایید کار بافندگی را در کجا آموختید؟

نوری هستم، بافنده فرش. این هنر را در همدان نزد مادرم آموختم. در آن زمان همه فرش می بافتند و درآمد این کار خوب بود اما همه حالا مصرفی و شهری شده اند و این کار به حاشیه رفته و در آنجا کمتر کسی قالیبافی می کند. اما من این کار را دوست دارم و انجامش می دهم. گاهی حتی با گلهای قالی حرف می زنم و به آنها عروس خوشگل می گویم.

به نظرتان مشکلات کار شما چیست؟

مشکلی که در حال حاضر ما را آزار می دهد، مساله بیمه است. وقتی به اداره بیمه می رویم می گویند باید در روز ۳ هزار گره ببافید تا شما را بیمه کنیم. اما چگونه؟! گرفتاری خانوادگی و مسائل جانبی زیاد است و ما دائم نمی توانیم پای دار قالی بنشینیم و ببافیم. آنها حتی بیمه خانم کفایتی را هم باطل کردند و به او گفته اند که دو شغله هستید، چون در خانه کار نمی کنید.

[مشکل بیمه و مشکل بازارچه صنایع دستی را پیگیری کرده ام که در آینده و در شماره دیگر همراه با یک گزارش هنری آن را به چاپ می رسانم.]

گفتگو با کارآموزان

با کارآموزان خانم ها بهناز اینسیتی، مهدیه خانزادی و سمانه گودرزی گفتگو کردم. این بزرگواران همه تحصیلات دانشگاهی دارند و دانشجوی رشته های مختلف می باشند.  آمده اند که گلیم و قالی بافی یاد بگیرند. همه اشتیاق و علاقه و انگیزه به کار را رمز موفقیت می دانند و دوست دارند در کنار درس خواندن هنری را بیاموزند.

از خانم کفایتی و خانم نوری و کارآموزانشان تشکر می کنم و آنها را به خدا می سپارم.

دومین جایی که هدف ماست و برای تهیه گزارش به آنجا می روم، مرکز فنی و حرفه ای خواهران است. در آنجا با همراهی خانم آقارفیعی خدمت خانم واسعی می رسم.

خودتان را معرفی کنید. بفرمایید هنر فرش بافی را از چه کسی آموختید؟

جمیله قاسم واسعی هستم، دیپلمه فرش. قالی بافی درجه ۲ و درجه ۱ و گلیم بافی درجه ۱ و درجه ۲ و گبه را آموزش می دهم. ۲۵ سال سابقه کار دارم. در دوران جوانی خانمی از اهل کاشان به دماوند آمده بود و قالیبافی را به من آموخت. بعدها به کلاس های فنی و حرفه ای تهران رفتم و دیپلم قالی بافی گرفتم. حالا ۱۴ سال است که دارم آموزش می دهم.

فرش بافان دماوند

برای یادگیری قالیبافی چه چیزی از بقیه مهم تر است؟

علاقه و پشتکار مهم است و اینکه انگیزه برای کار باشد. خیلی ها برای تکمیل دروس یا کار عملی شان به اینجا آمدند و یاد گرفتند، لذا کم کم علاقه مند شدند و قالیبافان حرفه ای از آب درآمدند. اما برعکس عده ای آمده بودند که حرفه ای بشوند، چون انگیزه واقعی را نداشتند کم کم رهایش کردند. منظور انگیزه و علاقه واقعی است.

بافنده های جوان باید کجا برای کارشان بازار پیدا کنند؟

بازار فروش را نقشه ای که می بافند تعیین می کند. الان تابلوفرش در بازار زیاد است. در واقع بازار از این نوع کار پر شده است. گاهی نقشه های فرنگی که خودمان به آن علاقه داریم و می بافیم فروشی ندارد ولی طرح های سنتی بازار خوبی پیدا کرده است. منظور از بازار که می گوییم، بازار بزرگ تهران است. گاهی نمایشگاه دارها طرح می دهند و ما برایشان می بافیم. گاهی از خانم کفایتی کمک می گیریم، چون دایم با بازار در ارتباط هستند.

با همراهی خانم واسعی به سراغ کارآموزان ایشان می رویم و صحبت کوتاهی با آنها داریم.

هدایت هستم، ۶ ماه است که آموزش دیدم و امتحان دادم و قبول شدم.

کوچکی هستم. در فنی و حرفه ای ثبت نام کرده ام. ۴ ماه است که مشغولم، از استادم خانم قاسم واسعی راضی هستم. من فقط هزینه نخ را پرداخت کردم که در نهایت کار تمام شده از آن خودم می شود.

خانم فروغی می گوید: خیلی علاقه داشتم. چند سال می شود که در اینجا کار را آموختم. حالا برای مدرک این کار  تلاش می کنم. مدرک قالیبافی برای بیمه شدن، گرفتن وام و ایجاد کارگاه بکار بافنده می آید. خوشحالم که حالا خودم هم می توانم آموزش بدهم.

خانم راحمی: تقریبا ۴ ماه است که این هنر را یاد گرفته ام. اگرچه نمی توانم آموزش بدهم. شاید بخاطر اینکه خیلی زود است و تجربه کمی دارم. در این فکر هستم که یک دار قالی در خانه برپا کنم و کارهایی را انجام بدهم. من به همه علاقمندان توصیه می کنم که بیایند و فرش بافی را یاد بگیرند. از مسئول مرکز فنی و حرفه ای و خانم واسعی و شاگردانش خداحافظی می کنم.

خانم معصومه قصابی در کیلان

در کارهای متعدد هنری فعالیت دارند. در یک گزارش هنری، به طور کامل صحبت های ایشان را برای پارچه بافی درج کردیم و حالا در مورد کار فرش بافی هم نظرات ایشان را می شنویم. ایشان در کار فرش هم سابقه طولانی دارند. خودشان می گویند: کلاس سوم ابتدایی بودم که فرش بافی را یاد گرفتم. در زمستانها درس می خواندیم. تابستان که می شد از کاشان یکی می‌آمد که توسط آقای حاج درویشی به ما معرفی شد. از ایشان در کار فروش، فراوان آموختم. خودم در کار فرش مربی ۱۵ نفر بودم. آنها قالیباف های خوبی شدند، چند نفرشان کار ۱۲ متری بافتند.

بفرمایید چرا قالیبافان حالا ادامه نمی دهند؟

در حال حاضر شاید دویست بافنده داریم که بیشتر آنها دیگر کار قالی بافی نمی کنند. می گویند پشتوانه مالی نداریم. اگر هزینه هم بکنیم بازار فروش ندارم. سلیقه بازار متفاوت است و مواد اولیه مثل پشم و نخ مرینوس و نقشه هم گران است. اینها شاید دلایلی باشد که تعداد بافنده ها را کاهش داده است. من بهر حال تا زنده ام کار می کنم و آموزش هم می دهم. شماره تماس بنده هم ۰۹۱۹۵۰۹۱۴۵۹ می باشد.

خانم قصابی را به خدای بزرگ می سپارم و از دو بافنده اهل روستای آرو هم مصاحبه می کنم.

خودتان را معرفی کنید و بفرمایید کار هنری را چگونه آموختید؟

زینب غفوری هستم. تحصیلاتم در حد پنجم ابتدایی است. ۳۵ سال سابقه کار دارم. آن سال های دور از طرف شرکت سهامی فرش شخصی به نام باقری از تهران می آمد و از تبریز برای ما استادکار می آورد. یک استادکار ماهر و هفت تا بافنده.

قالی بافی چه ابزاری می خواهد؟

دار قالی، دفتین، سیخ پودکشی، قیچی، قلاب، نخ پود ریز و پود کلفت و … . این کار ابزار گران قیمتی ندارد. با سرمایه ۵۰۰ هزار تومانی هم می شود یک دار قالی را برپا کرد. هر کسی اگر هوش متوسط داشته باشد ۶ ماهه هم می تواند یاد بگیرد. اگر انگیزه بالا باشد و توجه و دقت زیاد، می تواند ۲ ماهه هم بیاموزد. اگر بازار فروش خوب باشد، درآمد این کار خوب است. یک کار را در چهار پنج ساعت کار روزانه، دو ماهه می توان از دار پایین آورد و به مبلغ ۲ میلیون تومان فروخت. من در خانه کار می کنم و اگر کسی باشد آموزش هم می دهم. شماره تماس من ۷۶۳۱۹۴۷۱ است.

مشکلات شما چیست؟

بیشتر هنرمندان مشکل بیمه دارند. ما هر وقت به اداره بیمه رجوع می کنیم می گویند باید مدرک قالی بافی داشته باشید یا اینکه هنوز بخش نامه نیامده است. من در تلاشم تا مدرک قالی بافی را بگیرم. از طرفی بازار فروش هم راکد شده است. این مشکل کلی است. پیشنهادم این است که یک نمایشگاه دائمی یا فصلی بزنند.

خانم فاقدی، شما خودتان را بیشتر معرفی کنید.

معصومه فاقدی، تحصیلاتم در حد پنجم ابتدایی است. حدود ۳۰ سال سابقه کار دارم و بمدت ۱۶ سال است بطور جدی کار کرده ام. این کار را نزد خانم زهرا امامی یاد گرفته ام.

آن وقت ها به روی هر دار قالی، یک شاگرد فعالیت می کرد. در واقع اگر ۱۲ تا دار قالی بود ۱۲ نفر استادکار و شاگرد، روی هم ۲۴ نفر در یک کارگاه بافندگی کار می کردند. ما قبلا برای سمنانی ها می بافتیم. خیلی وقت است که دیگر کار نمی کنم، چون مواد اولیه را گران می خریدیم و نمی توانستیم کار را بفروشیم. اگر برای دیگران کار می کردیم، حقوق مکفی نمی دادند، از طرفی بیمه هم نمی شدیم و این مسائل باعث شد تا بافنده ها کم کم از این کار کنار بکشند.

از خانم ها غفوری و فاقدی تشکر می کنم و از همه هنرمندانی که در این گزارش یاریمان کردند. فکر می کنم در پایان این گزارش ها اشاره به این مطلب ضروری به نظر می رسد که کار فرش بافی رونق گذشته را ندارد. بیگمان این یک مشکل کلی است. اما آنچه به یک بافنده مربوط می شود، با توجه به گفته های این هنرمندان، مشکل تهیه مواد اولیه و فروش دست بافته هاست. خود این مشکلات دلایل گوناگونی را دربردارد که جا برای بیان آن نیست. در مورد فروش بافته ها، گفته های خانم کفایتی و خسروی راهگشاتر است. اینکه هنرمند باید بداند چه می بافد، ابتدا باید ذائقه بازار را بچشد و سلیقه ها را محک بزند. با آگاهی سراغ طرحی برود که خواهان بیشتری دارد. یا اینکه درجمع هنرمندان، یک بازاریاب حرفه ای باشد که بتواند به فروش کمک کند. بحث بازاریاب از راهکارهای خانم خسروی، مسئول برگزاری آموزش هنرهای دستی در آبعلی است. بهر حال این هنرمندان آمادگی خود را برای آموزش دهی اعلام کرده اند.

امیدواریم علاقمندان خواهر و برادر پا پیش بگذارند و بیاموزند. با خلاقیتی که دارند، بازار فروش را هم رونق بخشند و نگذارند که چراغ این هنر کهن ایران زمین، رو به خاموشی رود و یا از خاطره ها محو گردد.

تارود

منبع :